Тәртіптің қалайша хаостан өзінен пайда болатыны туралы мақала. Өзін-өзі ұйымдастыру, спонтанды тәртіп, эволюция, тіл, интернет, нарық экономикасы талданды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көрінетін хаостан тәртіптің спонтанды түрде пайда болуы
Spontaneous emergence of order out of seeming chaos
Спонтанды тәртіп, қатаң ғылымдарда өзін-өзі ұйымдастыру деп аталатын, көрінетін хаостан тәртіптің спонтанды түрде пайда болуы. "Өзін-өзі ұйымдастыру" термині көбінесе физикалық өзгерістер мен биологиялық процестер үшін қолданылады, ал "спонтанды тәртіп" әдетте адамдық әлеуметтік желілерде өзін-өзі қызықтыратын тұлғалардың әрекеттерінен туындайтын әртүрлі әлеуметтік тәртіптердің пайда болуын сипаттау үшін қолданылады, олар тәртіпті жоспарлау арқылы жасауға қасазданбайды. Жердегі өмірдің эволюциясы, тіл, кристалдық құрылым, Интернет, Уикипедия және еркін нарықтық экономика сияқты спонтанды тәртіп немесе өзін-өзі ұйымдастыру арқылы дамыған жүйелердің мысалдары келтіріледі. Спонтанды тәртіптер ұйымдардан масштабсыз желілер ретінде ажыратылады, ал ұйымдар иерархиялық желілер болып табылады. Сонымен қатар, ұйымдар өздігінен пайда болатын әлеуметтік тәртіптердің бір бөлігі болуы мүмкін (және көбінесе болады), бірақ керісінше емес. Ұйымдар белгілі бір тұлғалар немесе топтар құрып, басқарады, ал спонтанды тәртіптерді ешкім құрып, басқара алмайды. Экономика және әлеуметтік ғылымдарда спонтанды тәртіп "адамның жобасы емес, адам әрекетінің нәтижесі" деп анықталады. Экономикада спонтанды тәртіп – өзін-өзі қызықтыратын тұлғалар арасындағы тепе-теңдік мінез-құлық, ол табиғи іріктеу процесінің "ең мүмкін болатындардың тіршілігі" заңына бағынып, дамуы және өмір сүруі мүмкін.
Spontaneous order, also named self organization in the hard sciences, is the spontaneous emergence of order out of seeming chaos. The term "self organization" is more often used for physical changes and biological processes, while "spontaneous order" is typically used to describe the emergence of various kinds of social orders in human social networks from the behavior of a combination of self interested individuals who are not intentionally trying to create order through planning. Proposed examples of systems which evolved through spontaneous order or self organization include the evolution of life on Earth, language, crystal structure, the Internet, Wikipedia, and a free market economy. Spontaneous orders are to be distinguished from organizations as being scale free networks, while organizations are hierarchical networks. Further, organizations can be (and often are) a part of spontaneous social orders, but the reverse is not true. While organizations are created and controlled by specific individuals or groups, spontaneous orders are created and controlled by no one in particular. In economics and the social sciences, spontaneous order is defined as "the result of human actions, not of human design". In economics, spontaneous order is an equilibrium behavior among self interested individuals, which is most likely to evolve and survive, obeying the natural selection process "survival of the likeliest".
Тарих
Мюррей Ротбардтың айтуынша, философ Чжуанцзи (б.з.д. 369–286) алғаш рет өздігінен қалыптасатын тәртіп туралы идеяны ұсынған. Чжуанцзи конфуциандық авторитаризмді жоққа шығарып, «адамзатты өз күйінде қалдыру деген нәрсе болған, бірақ адамзатты [сәтті] басқару деген нәрсе ешқашан болған емес» деп жазған. Ол өздігінен қалыптасатын тәртіптің ерте түрін айқындап, «егер нәрселерге араласпаса, жақсы тәртіп өздігінен туындайды» деп мәлімдеді, бұл тұжырым кейіннен «19 ғасырда Прудонмен ерекше дамытылды». Шотланд ағартушыларының ойшылдары нарықты өздігінен қалыптасатын тәртіп ретінде дамытып, зерттеді. 1767 жылы социолог және тарихшы Адам Фергюсон қоғамды «адам әрекеттерінің нәтижесі, бірақ ешқандай адам жоспарының іске асырылуы емес» деп сипаттады. Дегенмен, «өздігінен қалыптасатын тәртіп» термині Майкл Поланьидің «Қоғамдағы ойдың өсуі» атты мақаласында қолданылған сияқты. Карл Менгер, Людвиг фон Мизес және Фридрих Хайек басқаратын Австрия экономика мектебі оны әлеуметтік және экономикалық ойлаудың орталық бөлігіне айналдырды. Хайектың өздігінен қалыптасатын тәртіп теориясы екі байланысты, бірақ әртүрлі ықпалдың нәтижесі болып табылады, олар әрқашан бір бағытта болмайды. Экономикалық теоретик ретінде оның түсіндірмелеріне рационалды түсінік беруге болады. Бірақ құқықтық және әлеуметтік теоретик ретінде ол, керісінше, біздің бақылауымыздан шығып кеткен оқиғалар ағынына сліптей мойынсұнуға шақыратын консервативтік және дәстүрлі көзқарасқа едәуір сүйенеді.
According to Murray Rothbard, the philosopher Zhuangzi ( 369–286 BC) was the first to propose the idea of spontaneous order. Zhuangzi rejected the authoritarianism of Confucianism, writing that there "has been such a thing as letting mankind alone; there has never been such a thing as governing mankind [with success]." He articulated an early form of spontaneous order, asserting that "good order results spontaneously when things are let alone", a concept later "developed particularly by Proudhon in the nineteenth [century]". The thinkers of the Scottish Enlightenment developed and inquired into the idea of the market as a spontaneous order. In 1767, the sociologist and historian Adam Ferguson described society as the "result of human action, but not the execution of any human design". However, the term "spontaneous order" seems to have been coined by Michael Polanyi in his essay, "The Growth of Thought in Society," Economica 8 (November 1941): 428–56. The Austrian School of Economics, led by Carl Menger, Ludwig von Mises and Friedrich Hayek made it a centerpiece in its social and economic thought. Hayek's theory of spontaneous order is the product of two related but distinct influences that do not always tend in the same direction. As an economic theorist, his explanations can be given a rational explanation. But as a legal and social theorist, he leans, by contrast, very heavily on a conservative and traditionalist approach which instructs us to submit blindly to a flow of events over which we can have little control.
Нарықтар
Хайек сияқты көптеген классикалық либералдық теоретиктер нарықтық экономиканың өздігінен қалыптасатын тәртіп екенін және олардың "қоғамдық ресурстарды кез келген жобалай білгенге қарағанда тиімдірек бөлуін" қамтамасыз ететінін айтады. Олар бұл өздігінен туындайтын тәртіпті (Хайектің "Құнжырлы мақтаныш" кітабында "кеңейтілген тәртіп" деп аталады) қажетті ақпараттың ерекшеліктеріне байланысты адам санасының жобалай алатын кез келген тәртібінен артық деп есептейді. Олардың пікірінше, орталықтандырылған статистикалық деректер бұл ақпаратты жеткізе алмайды, себебі статистика нақты жағдайдың ерекшеліктерінен абстракция жасау арқылы құрылады. Норман П. Барридің сөзіне қарағанда, Адам Смиттің "Халықтардың байлығы" еңбегінде ұсынылған "көрінбейтін қол" тұжырымы осыны көрсетеді.
Many classical liberal theorists, such as Hayek, have argued that market economies are a spontaneous order, and that they represent "a more efficient allocation of societal resources than any design could achieve." They claim this spontaneous order (referred to as the extended order in Hayek's The Fatal Conceit) is superior to any order a human mind can design due to the specifics of the information required. Centralized statistical data, they suppose, cannot convey this information because the statistics are created by abstracting away from the particulars of the situation. According to Norman P. Barry, this is illustrated in the concept of the invisible hand proposed by Adam Smith in The Wealth of Nations.
Анархизм
Анархистер мемлекетті билеуші элитаның жасалма туындысы деп санайды және ол жойылған жағдайда нағыз стихиялық тәртіп орнатылатынын айтады. Кейбір адамдар, бірақ барлығы емес, мұны анархистік заң арқылы ұйымдастырудың басталуы деп түсіндіреді. Анархистер пікірінше, мұндай стихиялық тәртіп жеке адамдардың ерікті ынтымақтастығына негізделеді. Оксфорд әлеуметтану сөздігінде айтылғандай, "көптеген символдық интеракционистердің еңбектері анархистік көзқараспен үлкен дәрежеде сәйкес келеді, себебі олар қоғамды стихиялық тәртіп ретінде қарастырады".
Anarchists argue that the state is in fact an artificial creation of the ruling elite, and that true spontaneous order would arise if it were eliminated. This is construed by some but not all as the ushering in of organization by anarchist law. In the anarchist view, such spontaneous order would involve the voluntary cooperation of individuals. According to the Oxford Dictionary of Sociology, "the work of many symbolic interactionists is largely compatible with the anarchist vision, since it harbours a view of society as spontaneous order."
Соборност
Өздігінен тәртіп тұжырымы орыс славянофильдік қозғалыстарының еңбектерінде және әсіресе Федор Достоевскийдің шығармаларында да көрінеді. Ресейде органикалық әлеуметтік құбылыс тұжырымы "соборность" идеясы арқылы білдірілген. Лев Толстой да "соборность" тұжырымын христиандық анархизм идеологиясының негізі ретінде пайдаланған. Бұл тұжырым Кеңес Одағына дейінгі Ресейдегі шаруалардың немесе крепостнойлардың общинасының біріктіруші күшін сипаттау үшін қолданылған.
The concept of spontaneous order can also be seen in the works of the Russian Slavophile movements and specifically in the works of Fyodor Dostoyevsky. The concept of an organic social manifestation as a concept in Russia expressed under the idea of sobornost. Sobornost was also used by Leo Tolstoy as an underpinning to the ideology of Christian anarchism. The concept was used to describe the uniting force behind the peasant or serf Obshchina in pre Soviet Russia.
Басқа мысалдар
Мүмкін, спонтандық тәртіптің ең көрнекті өкілі Фридрих Хайек. Ол экономиканың спонтандық тәртіп екенін, оны каталаксия деп атады, сонымен қатар жалпы құқық пен ми да спонтандық тәртіптің түрлері екенін айтты. "Ғылым Республикасы" еңбегінде Майкл Поланьи ғылымның өзінен пайда болатын тәртіп екенін алға тартты, ал Билл Бутос пен Томас Маккуэйд осы теорияны түрлі мақалаларында одан әрі дамытты. Гас ДиЗерега демократияның үкіметтің спонтандық тәртіп нысаны екенін дәлелдеді, Дэвид Эммануэль Андерсон АҚШ сияқты елдердегі діннің спонтандық тәртіп екенін дәлелдеді, ал Трой Кемплин көркемдік және әдеби туындылардың спонтандық тәртіп екенін айтты. Пол Кругман "Өзін-өзі ұйымдастыратын экономика" кітабында қалалардың өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелер екенін де көрсетті. Сенімділік тезисі бойынша, әлеуметтік институттардың сенімділігі институттардың іштен туындайтын өзін-өзі ұйымдастыруының және олардың сақталуының басты қозғаушы күші болып табылады. Ойын ережелерінің өзгешелігі әртүрлі спонтандық тәртіптерге алып келеді. Егер экономикалық қоғам тең мүмкіндіктер ережелерін сақтаса, пайда болатын спонтандық тәртіп экспоненциалды табыс таралуы ретінде көрінеді; яғни, тең мүмкіндіктерге негізделген экономикалық қоғам үшін экспоненциалды табыс таралуының қалыптасуы және тірі қалуы мүмкін.
Perhaps the most prominent exponent of spontaneous order is Friedrich Hayek. In addition to arguing the economy is a spontaneous order, which he termed a catallaxy, he argued that common law and the brain are also types of spontaneous orders. In The Republic of Science, Michael Polanyi also argued that science is a spontaneous order, a theory further developed by Bill Butos and Thomas McQuade in a variety of papers. Gus DiZerega has argued that democracy is the spontaneous order form of government, David Emmanuel Andersson has argued that religion in places like the United States is a spontaneous order, and Troy Camplin argues that artistic and literary production are spontaneous orders. Paul Krugman has also contributed to spontaneous order theory in his book The Self Organizing Economy, in which he claims that cities are self organizing systems. Credibility thesis suggests that the credibility of social institutions is the driving factor behind the endogenous self organization of institutions and their persistence. Different rules of game would cause different types of spontaneous order. If an economic society obeys the equal opportunity rules, the resulting spontaneous order is reflected as an exponential income distribution; that is, for an equal opportunity economic society, the exponential income distribution is most likely to evolve and survive.
Сын
Роланд Клей Хайектың өздігінен қалыптасу теориясы туралы "Хайектың либерализмінің негіздері өте үйлесімсіз" деп жазады, себебі "өздігінен қалыптасу идеясы нақтылықтан және ішкі құрылымнан мүгеде". Хайек теориясының үш құрамдас бөлігі – қасақаналықтың болмауы, "күшсіз немесе тәжірибелік білімнің басымдығы" және "бәсекелестік дәстүрлердің табиғи іріктелуі". Алғашқы ерекшелік, әлеуметтік институттардың белгілі бір жоспарланбаған түрде пайда болуы, шынында да, өздігінен қалыптасудың маңызды элементі болса, қалған екеуі тек салдары, маңызды элементтер емес. Хайектың теориясы моральдық аргумент ұсынбағаны үшін де сынға ұшырады, ал оның жалпы көзқарасы "жүйелі түрде үйлестіруге тырыспайтын, үйлесімсіз элементтерге" толы.
Roland Kley writes about Hayek's theory of spontaneous order that "the foundations of Hayek's liberalism are so incoherent" because the "idea of spontaneous order lacks distinctness and internal structure." The three components of Hayek's theory are lack of intentionality, the "primacy of tacit or practical knowledge", and the "natural selection of competitive traditions." While the first feature, that social institutions may arise in some unintended fashion, is indeed an essential element of spontaneous order, the second two are only implications, not essential elements. Hayek's theory has also been criticized for not offering a moral argument, and his overall outlook contains "incompatible strands that he never seeks to reconcile in a systematic manner."