Кіріспе

1809 жылғы Пиреней соғысы шайқасы
сол атаумен өтетін басқа шайқастар.

Өмірбаян

1809 жылдың соңындағы испандық әскери науқаны Талавера шайқасымен басталды.

Алдын ала қозғалыстар

27 шілдеде Уэлсли Джордж Ансонның басқаруымен 3-дивизияны және бірнеше кавалериялық бөлімдерді Куэстаның Талавера позициясына шегінуін қамтамасыз ету үшін жіберді. Бірақ Ансонның кавалериясы қателесіп кері шегінген кезде, француздар шабуылдап, Руфан Донкин бригадасына 400-ден астам жарақат салдарынан, оларды кері шегінуге мәжбүр етті. Сол түні Виктор Руффиннің дивизиясын Медельин төбесі деп белгілі төбені күшпен басып алуға жіберді. Руффиннің үш полкінің екеуі қараңғыда жолдан адасып кетті, бірақ 9-шы жеңіл жаяу әскері Зигмунд фон Лёвтің Корольдік неміс легионының (KGL) бригадасын (1-дивизия) жеңіп, биік жерді басып алуға жылжыды. Хилл Ричард Стюарт бригадасын (2-дивизия) қарсы шабуылға жіберіп, француздарды ығыстырды. 27-сі күні британдықтар шамамен 800 қаза тапты. 27-сі күні кешке француздық драгун эскадрильялары испандық позицияларға жақын орналасып, испандық тыңшыларына карабинмен оқ атты. Кенеттен, ешқандай бұйрықсыз, Куэстаның бүкіл испандық желісі француз драгундарына күшті оқ жаудырды. Француздар испан мылтықтарының қашықтығынан тыс болғандықтан, оларға көп зиян келтірілмеді. Төрт испан батальоны қаруларын тастап, үрейлене қашып кетті. Уэлсли былай деп жазды: "27-сі күні кешке шамамен 2000 адам қашып кетті (мен тұрған жерден 100 метрден аспайтын қашықтықта), оларға шабуыл жасалмады, шабуылмен қорқытылмады және өздерінің атыс шуынан қорқып, қаруларын және жабдықтарын жерге тастап, офицерлерімен бірге артқа жіберілген британдық армияның жүкті тонады". Қауіпке түскен әскерлердің көп бөлігі кері қайтарылса да, жүздеген адамдар қашуын жалғастырды, сонымен қатар британдықтардың кейбір артқы эшелондарын да алып кетті.

Достасқан әскерлер

Уэлслидің британдық әскері төрт жаяу әскер дивизиясынан, үш ат әскері бригадасынан және 30 зеңбірекшен тұрады, барлығы 20 641 сарбазды құрады. Жаяу әскер құрамына Джон Коуп Шербрук басқарған 1-ші дивизия (6000), Роуленд Хилл басқарған 2-ші дивизия (3900), Александр Маккензи басқарған 3-ші дивизия (3700) және Александр Кэмпбелл басқарған 4-ші дивизия (3000) кірді. Генри Фэйн ауыр ат әскері бригадасын (1100), ал Степлтон Котон (1000) және Джордж Ансон (900) жеңіл ат әскері бригадаларын басқарды. Үш британдық (RA: Лоусон ротасы, Силлери ротасы, Эллиот ротасы) және екі KGL батареясы (Реттберг, Хайзе) әрқайсысы алты зеңбірекпен жабдылған болды. Куэстаның 35 000 сарбаздық испан әскері бес жаяу әскер және екі атты әскер дивизиясына, сондай-ақ 30 артиллерия бөліміне, оның ішінде 12 фунттық зеңбіректерге бөлінді. 28 000 жаяу әскер Зайас-и-Шаконның 1-ші дивизиясында (7 батальон) және Авангард (5 батальон), Иглесиастың 2-ші дивизиясында (8 батальон), Портагоның 3-ші дивизиясында (6 батальон), Мангланоның 4-ші дивизиясында (8 батальон) және Баскекурдың 5-ші дивизиясында (7 батальон) орналасты. Геннестроза мен Альбуркерки герцогы 1-ші және 2-ші атты әскер дивизиясының 6000 атты әскерін басқарды, ал 800 артиллерияшы болды.

Француз әскері

Жозеф француз армиясын номиналды түрде басқарған кезде, оның әскери кеңесшісі маршал Жан Батист Жордан іс жүзінде олардың 37 700 жаяу әскері мен артиллериясы, 8400 атты әскері және шамамен 80 зеңбірекке басшылық етті. Виктордың I корпусына Франсуа Амебль Руффиннің (5300), Пьер Белон Лаписс (6900) және Евгений Казимир Виллатте (6100) жаяу әскер дивизиялары, сондай-ақ барон де Бомонттың 1000 адамнан тұратын жеңіл ат әскері бригадасы Луи Критиен Карьер кірді. Себастьянның IV корпусы өзінің жаяу әскер дивизиясынан (8100), Жан Батист Кир де Валенстің поляктарынан (1600) және Жан Франсуа Левалдың неміс-голландиялық дивизиясынан (4500) тұрды. Кристоф Антуан Мерлин IV корпустың жеңіл ат әскері бригадасын (1200) басқарды. Мари Виктор де Фей, Латур Маубур маркизі (3300) және Эдуард Жан Батист Мильхо (2350) кавалерия резервінің екі ауыр драгун дивизиясына қолбасшылық етті. Мадрид гарнизоны Жан-Жозеф, Дессоль маркизінің дивизиясының бір бөлігінен (3300), корольдің испандық гвардиясынан (1800) және екі атты полкінен (700) құралды.

Міндеттер

Таңертең Куэста әскерінің көп бөлігі оң жақта, ал британдықтар сол жақта орналасқаны көрінді. Испанияның оң жағы Тагус өзені бойындағы Талауера қаласына тірелген және Портина ағысының бағытымен созылған. Орталықта британдықтар 4-ші дивизияның қолдауымен, төрт 3 фунттық жеңіл зеңбіректерден тұратын бекініс салған. Сол жақтағы Медельин төбесін 1-ші дивизия, одан солға қарай 2-ші дивизия ұстады. 3-ші дивизия Фейн мен Коттонның кавалериясымен бірге резерв құрады. Ең сол жақта Баскорттың испандық дивизиясы Сьерра-де-Сегурилланың жанындағы биік жерге орналасты. Ансон бригадасы Медельин мен Сегурилла арасындағы аңғарды қорғады, оған Альбуркеркидің испан аттылары қолдау көрсетті. Жозеф пен Журдан Виктордың I корпусын француздардың оң жағына шоғырландырып, Серро-де-Каскахал төбесін басып алды. Себастиани корпусы орталықты ұстады, ал Латур Маубур мен Мадрид гарнизоны резервте тұрды. Француздардың сол жағында Милхаудтың кавалериясы испан әскерінің басым бөлігіне қарсы тұрды. Медельинге қарсы Каскахал 30 француздық зеңбірекпен қапталған.

Шайқас

Виктор жоғарғы басшыларынан кең ауқымды шабуыл жасауды талап етті, бірақ Жозеф пен Журдан ағылшын-испандықтардың бекінісін қағып-соғуға бейімділік танытты. Таң сәтiнде Каскахальдағы зеңбiректер атылып, ашық жерде орналасқан британдық жаяу әскерiнiң арасында шығынға әкелді. Француз артиллериясының жойқын күшiн қатты жолмен сезiнген Уэлсли әскерлерiн жасырын жерге керi қайтарды. Руффиннің дивизиясы тағы да Медельинге шабуыл жасады. Әр батальон екі рота енi мен үш рота тереңдiгi бар дивизиялар колоннасында құрылды. (Француз батальондары жақында алты ротаға қайта ұйымдастырылды.) Әр полк үш батальоны бiр-бiрiнен шамалы ғана қашықтықта жылды. Бұл әр полк шабуылын шамамен 160 қатарға және тоғыз қатар тереңдiкке жеткiзедi. Руффиннің әскерi тиiмдi қашықтыққа жеткенде, британдықтар француз колонналарын айналып өту үшiн екі қатарға бөлiнiп, жасырын жерден шықты. Алдыңғы және бүйiрден атылған оқтардан, ал артқы қатардағы алты қатар атыс жасай алмағандықтан француз колонналары шашырап, қашты. Виктор Руффиннің қалғандарын Сегуриллаға қарсы оңға жылжытты және оларды Виллаттенiң бiр бригадасымен қолдады. Лаписс, Себастьян және Леваль (оңнан солға қарай) британдық 1-шi және 4-шi дивизияларына қарсы майданға шабуыл жасады. Александр Кэмпбеллдiң әскерлерi және испандықтар (әсiресе Эль Рей атты әскер полкi) Левальдың бiрiншi шабуылына қатысты. Содан кейiн Лаписс пен Себастьян Руффин қолданған сол полк колонналарын пайдаланып, екі қатарда алға жылды. Генри Кэмпбеллдiң гвардиялық бригадасы (1-шi дивизия) қарсы тұрған француз полктерiн талқандап, оларды қуа жөнелiп, француздық екіншi қатарға және қарқынды артиллериялық оқ атуына тап болды. Гвардия және олармен бiрге немістер де жеңiлiске ұшырады, 500 адамнан айырылды, оның iшiнде генерал-майор Генрих фон Порбек, және Камеронның бригадасын алып кеттi. Гвардия мен оның орталық бөлігінің бұзылғанын көрген Уэлсли Шербрук дивизиясының тарауынан туындаған бiр тесiктi жабу үшiн 48-шi полкiн жеке басты. Маккензи бригадасының (3-дивизия) қолдауымен 48-шi француздың екінші қатарының шабуылын тоқтатты, ал гвардиялар арт жақта қайта жиналды. Лаписс қаза тапты. Француздардың басты шабуылы жеңiлгеннен кейiн Виктор Руффиннің әскерлерiн Медельин мен Сегурилла арасындағы аңғарға iтерiп жiбердi. Ансонның атты әскер бригадасына оларды керi қайтаруға бұйрық берiлдi. 1-шi КГЛ гусарлары бақыланатын жылдамдықпен алға жылжыса, 23-шi жеңiл драгун бiрден шапшаңдыққа берiлдi. Тәртiпсiз бiрлiк жасырын аңғарға жүгiрiп, көптеген аттарды құлатты. Бұл кедергiден өткен атты әскер француз жаяу әскерiмен оңай жеңiлiп, алаңға жиналды. 23-шi жеңiл драгун алаңдарды басып өтіп, Бьюмонттың Руффиннiң артында тұрған атты әскерiне шабуыл жасады. Британдық драгундар 102 адам қаза тапты және 105 адам тұтқынға алынды. Олар шығып кетуге тырысқанда, шайқас аяқталғаннан кейiн, жараланған полк Англияға қайта дайындалу үшiн жiберiлдi. Бiрақ осымен француз шабуылдары тоқтатылды. Жозеф пен Журдан өздерiнiң резервтерiн пайдаланбады, бұл үшiн Наполеон оларды қатты сынға алды.

Салдары

1809 жылдың соңындағы испандық әскери науқаны Талавера науқаны аясында Алмонасид шайқасымен өрбіді.

Талавера

Бұл қиын шайқаста француздар 7 389 адамнан айырылды: 944 адам қаза тапты, 6 294 адам жараланды, 156 тұтқынға алынды және 17 қару-жарақ қолға түсті. Британдықтардың шығыны екі күндік шайқаста 6 268 адамды құрады, оның ішінде 800 адам қаза тапты. Бұл британдық күштің шамамен 25 пайызын құрады, француздардың 18 пайызына қарағанда, француз шабуылдарының күші британдықтарға көп түскені анық. Екі жақта да жараланғандардың көптегені майданның құрғақ шөбіне от тұтанғанда тірідей жанып кетті. Генерал-лейтенант Джон Элли өз әпкесіне былай деп жазды: "[ ] шайқас болған жер жүгері, ұзын шөп және қыратпен жабылған еді. Артиллерия атысы тым күшті болды, жүгері мен шөп өртенді, нәтижесінде көптеген жараланғандар тірідей күйді. Дұшман көптеген жараланғандарын тастап кетті, біз оларды өздеріміз жинап жатырмыз [ ]". Келесі күні, Жеңіл дивизияның 3 000 жаяу әскері 26 сағат ішінде 68 шақырымдық қашықтықты жүріп өтіп, британдық әскерге қосылды. Сол уақытта маршал Сульт оңтүстікке жылжып, Веллингтонды Португалиядан оқшаулаумен қауіптендірді. Француз күштерінің саны 15 000 ғана деп есептеген Веллингтон 3 тамызда оларды тоқтату үшін шығысқа қарай қозғалды, 1 500 жараланғанды испандықтардың қамқорлығына қалдырды. Испан партизандары Сульттың Жозефке жіберген хатын қолға түсіріп, Веллингтонға жеткізді. Онда Сульттың 30 000 әскері бар екені жазылған. Британдық командир өзінің шегіну жолы үлкен француз күштерімен кесіліп қалуы мүмкін екенін түсініп, Жеңіл бригаданы Алмараздағы Тежу өзенінің үстіндегі көпірге асықтырып жіберді. Жеңіл жаяу әскер 6 тамызда, Сульттан бұрын сол жерге жетті. 20 тамызға қарай британдық әскердің барлығы таулар арқылы шегінді. Келесі алты ай бойы, 1810 жылдың 27 ақпанына дейін, Веллингтонның әскері испандықтардың көптеген шақыруларына қарамастан, Испанияның оңтүстігінде және Португалия шекарасындағы қатты шайқастарға қатыспады. Испандықтар британдықтарға Испанияға қайта кірген жағдайда азық-түлікпен қамтамасыз етуге уәде бергенімен, Веллингтон француздар сияқты жерден күш-қуат ала алмайтын және өз көлігі жоқ әскерімен одақтасына осы қажеттіліктерді жеткізе алатынына сенбеді. Ол испандықтарды өз үкіметтері мен әскерлерінің кемшіліктері үшін кінәлады. Шегіну кезінде британдықтар француздардан Талавера шайқасында алынған артиллериясымен бірге барлық жүктерін және оқ-дәрілерін тастап кетті. Испандықтар Мадридті қайта басып алуға тағы бір әрекет жасады, бірақ Веллингтон қатысудан бас тартты. Нәтижесінде, 1809 жылдың қарашасында Оканья шайқасында олар ауыр жеңіліске ұшырады. Тарихшы Чарльз Оман "Пиреней соғысының тарихы" кітабының екінші томында Талавера жорығын ағылшын-испан одақтастары үшін сәтсіздік деп бағалайды, оның кінәсін испандықтардың қателіктеріне жабады, ал Веллингтон мен британдықтарға қатысты сынды жоққа шығарады, оларға қарсы француз күштерінің шоғырлануын болжауға ешқандай себеп болмағанын айтады. Оман осы сәтсіздіктің бір бөлігін Веллингтонның сол кездегі Испаниядағы жағдайды білмеуіне байланысты деп санайды. Жорықтың басында Веллингтон уәделенген азық-түлікті алды, ал француздар мен испандықтар азық-түлік тапшылығына ұшырады. Ол испандықтардың азық-түлікке қарағанда көлікпен қамтамасыз етуден бас тартуына көбірек наразылық білдірді, бұл олардың қасақана жасағандықтары деп санайды, өйткені сол аймақта ешқандай әскерге көлік болмағанын білмейді. Осы шайқастан кейін Веллингтон Талавера виконты атанды.

Танымал мәдениет

Сол жылы ирланд саясаткері және жазушысы Джон Уилсон Крокердің "Талавера шайқастары" поэмасы жарық көрді. Халыққа кең таралған, бірнеше рет қайта басылған бұл поэма, Пиреней соғысын романтизациялауда маңызды рөл атқарды. Талавера – Бернард Корнуэллдің "Шарп" сериясының бірінші кітабы "Шарптың бүркіті" оқиғасының орын алған жері, сондай-ақ осы аттас фильмнің соңында бейнеленген. Жеңіл рота жасаған қанаттық маневр және оларға қосылған Оңтүстік Эссекс полкі – бәрі де ойдан шығарылған. Аталмыш шайқаста атты әскерлер көзге түспейді, олардың орнына Шарп пен оның серіктері жасырын орды пайдаланған. Талавера шайқасына арналған ескерткіш – Талавера-де-ла-Рейна қаласында орналасқан соғыс ескерткіші 1990 жылдың 2 қазанында ашылды.