Кіріспе

1812 жылғы Пиреней соғысындағы шайқас
Пиреней соғысындағы шайқас

Саламанка шайқасы (француз және испан тілдерінде Арапилес шайқасы деп аталады) 1812 жылдың 22 шілдесінде болды. Веллингтон графының басқаруындағы ағылшын-португал армиясы Испанияның Саламанка қаласының оңтүстігіндегі Арапилес ауданында Маршал Огюст Мармонттың француз әскерін жеңді. Испан дивизиясы да қатысты, бірақ шайқасқа тікелей араласпады. Шайқаста британдық ауыр атқыштар бригадасы және Пакенхемнің 3-ші дивизиясы бастаған, ал атқыштар мен 4-ші, 5-ші және 6-шы дивизиялар жалғастырған бірнеше флангтық маневрлер орын алды. Бұл шабуылдар француз сол жанағының жеңілісіне әкелді. Мармонт және оның орынбасары генерал Боне атыс басталғанда оқтырмадан жарақат алды. Француз басшылығындағы шатасу Веллингтонға мүмкіндік тудырып, оны пайдалануға ықпал еткен болуы мүмкін. Үшінші кісі ретіндегі генерал Бертран Клаузель басқаруды өз қолына алып, француз резервінің әлсіреген одақтас орталығына қарсы шабуыл жасауын бұйырды. Бұл әрекет ішінара сәтті болды, бірақ Веллингтон орталыққа қосымша күштер жібергендіктен, ағылшын-португал әскері жеңіске жетті. Одақтастардың жоғалғандары 3129 британдық және 2038 португалдықтан құралды, олар қаза тапты немесе жарақат алды. Испан әскері француздардың қашу жолдарын кесіп, шайқасқа қатыспады және тек алты адам ғана зардап шекті. Француздар шамамен 13000 адамды өлтіп, жараланып, тұтқынға алды. Веллингтонның жеңісі нәтижесінде оның армиясы екі ай бойы Мадридке жол ашылып, содан кейін Португалияға шегінді. Француздар Андалузияны мұңайып тастап кетті, ал Мадридтің жағдайы король Жозефтің французға бағытталған үкіметіне қайырсыздау зиян келтірді.

Өмірбаян

1812 жылы сәуірде Испаниядағы одақтастар науқаны аясында Бадахозды сәтті қоршаудан кейін Веллингтон және ағылшын-португал әскерінің көп бөлігі Португалияға уақытша басып кірген Мармонттың француз армиясын ығыстыру үшін солтүстікке қарай жорық жасады. Мармонт Саламанкаға шегінгеннен кейін Веллингтон Агуэда және Коа өзендерінің артына орналасты. Мамыр айында Веллингтонның бұйрығымен генерал Хилл 7000 сарбаздық күшпен Альмараздағы көпірді жойып, Соулт пен Мармонт әскерлері арасындағы жалғыз тікелей байланысты үзіп жіберді. 13 маусымда Веллингтон Агуэданы кесіп өтіп, шығысқа қарай Саламанкаға бет алды, ол француз армиясының маңызды жабдықтау орталығы болған қала еді. Француздар үш монастырды қала мен Тормес өзені арқылы өтетін көпірді қорғау үшін күшті бекіністерге айналдырды. 19 маусымда бірінші батарея атыс ашты, бірақ 27 маусымда екі монастырь қирап, өртеніп, көмек келмейтін болғандықтан француз әскері капитуляциялау шарты туралы сұрады. Бірнеше апта бойы Веллингтонның Саламанкадан солтүстікке қарай жылжуы Мармонттың әскерімен тоқтатылды, олар үздіксіз күшейіп жатты. Әскерлер көбінесе өзенмен бөлініп, жақын арада жүріп, Мармонт Веллингтонның жабдықтау желісіне үнемі қауіп төндіріп отырды. Шығысқа қарай жылжумен француз әскері Тормес өзенінің оң жағалауына Хюертадағы тағы бір көпір арқылы өтіп, оңтүстікке, содан кейін батысқа қарай Веллингтон әскерінің қанатын айналып өтуді көздеді. Шабуыл күні Веллингтон әскерін Португалияға қайтаруға шешім қабылдады, бірақ екі әскердің параллель бағытта, британдықтар ішкі жақта орналасқандықтан, француз әскері созылып, Мармонт әскерінің сол қанатын негізгі күштен бөліп, тактикалық қателік жасағанын байқады. Герцог дереу әскерінің көп бөлігіне француз әскерінің созылған сол қанатына шабуыл жасауға бұйырды.

Қуаттар

Маршал Мармонттың Португалия армиясы 50 000 сарбазды құрады, оның ішінде сегіз жаяу әскер және екі атқыштар дивизиясы, сондай-ақ 78 артиллерия бөлімі болды. Жаяу әскер дивизиялары: Максимилиан Себастьен Фойдың 1-ші (4900), Бертран Клаузельдің 2-ші (6300), Клод Франсуа Ферейдің 3-ші (5400), Жак Томас Саррудың 4-ші (5000), Антуан Луи Попон де Мокунның 5-ші (5000), Антуан Франсуа Брениер де Монморанның 6-шы (4300), Жан Гийом Бартелом Томиердің 7-ші (4300) және Жан Пьер Франсуа Бонеттің 8-ші (6400). Пьер Франсуа Ксавье Бойер 1500 драгунға, ал Жан Батист Теодор Курто 1900 жеңіл атты әскерге басшылық етті. Луи Тирле 3300 артиллерияшыны басқарды, сонымен қатар 1300 инженер, әскери полиция және вагон жүргізушілері болды. Веллингтонның 48 500 сарбаздық армиясында негізінен британдық және португалдық (сондай-ақ неміс және француз роялистерінің бірі) бөлімшелерінен құралған сегіз жаяу әскер дивизиясы, екі тәуелсіз бригада, бес атты әскер бригадасы және 54 зеңбірек болды. Жаяу әскер дивизиялары: Генри Фредерик Кэмпбеллдің 1-ші (6200), Эдвард Пакенхэмнің 3-ші (5800), Лоури Коулдың 4-ші (5191), Джеймс Литтің 5-ші (6700), Генри Клинтонның 6-шы (5500), Джон Хоуптың 7-ші (5100) және Чарльз Алтеннің жеңіл (3500). Карлос де Испания 3400 сарбаздық испан дивизиясына, ал Денис Пак (2600) мен Томас Брэдфорд (1900) дербес португал бригадаларына басшылық етті. Стейплтон Коттон атты әскер бригадаларын бақылады. Олардың ішінде Джон Ле Маршант басқарған 1000 британдық ауыр драгун (1-ші кавалерия бригадасы), Джордж Ансон басқарған 1000 британдық жеңіл драгун (2-ші кавалерия бригадасы), Виктор Альтен басқарған 700 англо-герман жеңіл атты әскері, Эберхардт Отто Джордж фон Бок басқарған 800 Корольдік неміс легионының (KGL) ауыр драгундары және Бенджамин д'Урбан басқарған 500 португал драгундары болды. Хойлет Фрамингем сегіз британдық (RHA: Ross, Bull, Macdonald; RA: Lawson's, Gardiner, Greene, Douglas, May) және бір португалдық (Arriaga) алты зеңбірек батареясына қолбасшылық етті.

Маневрлер

Мармонттың әскері 22 шілдеде таңертең оңтүстікке қарай жылжыды, оның алдыңғы бөлімдері Саламанканың оңтүстік-шығысына жетті. Батыста маршал Веллингтонның 7-ші дивизиясының бір жотада орналасқанын көре алды. Алыстан шаң көтерілгенін байқаған Мармонт, британдық әскердің көп бөлігі кері шегініп бара жатқанын және ол тек артынан келе жатқан күштермен ғана кездесетінін ойлады. Ол француз әскерін оңтүстікке, содан кейін батысқа жылдырып, британдықтардың оң қанатын айналып өтуді жоспарлады. Бұл қателік еді, өйткені Веллингтон өзінің күштерінің басым бөлігін жотаның артында жасырып, 3-ші және 5-ші дивизияларын Саламанкадан келген жолға салыпты. Веллингтон, егер қанаты айналып өтілсе, кері шегінуді жоспарлаған, бірақ Мармонттың қате жасауын күтіп отырды. Маршалдың әскері Үлкен Арапиль деп аталатын тік биіктігіне жақын бұрышы бар L пішіндес жота бойымен жылжуды жоспарлады. Сол күні таңертең француздар L пішінінің қысқа, солтүстікке қарайтын бөлігін ғана басып алды. Мармонт қанатын айналдыру үшін дивизияларын L пішінінің ұзын жағымен батысқа қарай жылжытты. Ағылшын-одақтас әскері тағы бір L пішіндес жотаның артында, француз L-іне ішкі және параллель орналасып, одан бір аңғармен бөлінген еді. Француздар байқамаған Веллингтон британдық L пішінінің ұзын жағында күшті соққы беруге дайын күш жинады.

Мармонт батысқа қарай жылжығанда, француздар L пішінінің ұзын жағы бойымен созылып қалды. Томиер дивизиясы Курто атқыштарының қолдауымен алға басшылық етті, одан кейін Мокун, Брениер және Клаузель ілесіп келді. Боне, Саррут және Бойер Үлкен Арапильге жақын жылжыды, ал Фой мен Ферей L пішінінің қысқа жағын ұстап тұрды.

Веллингтон шабуылдары

Британдық 3-дивизия мен Д'Урбан бригадасы француз L-інің жоғарғы жағына жеткенде, олар Томиерге шабуыл жасады. Сонымен қатар, Веллингтон француз L-дің ұзын жағында 7-ші және 6-шы дивизиялардың қолдауымен 5-ші және 4-ші дивизияларды іске қосты. 3-ші дивизия екі қатарлы тізімде Томиер дивизиясының алдына келді. Колонналық құрылымда орналасқанына қарамастан, француз дивизиясы бастапқыда шабуылдаушыларды кері қайтарды, бірақ кейін штыкпен шабуылға ұшырады. Томиер қаза тапты. Маукун ағылшын атты әскерін көргенде, өзінің дивизиясын шаршыларға бөлді – бұл атты шабуылға қарсы стандартты құрылым, бірақ жаяу әскерге қарсы қорғану үшін дұрыс таңдау емес. Лейттің 5-ші дивизиясы екі қатарлы тізімде Маукунды мушкетпен шайқаста жеңді. Француз жаяу әскері кері шегінгенде, Коттон Джон Ле Маршанның ауыр бригадасына (5-ші драгун гвардиясы, 3-ші және 4-ші драгундар) оларға шабуыл жасауға бұйрық берді. Француз армиясының сол жақ қанаты ағылшын-португалдық жаяу әскердің 3-ші және 5-ші дивизияларына ұшырауға жақын еді, сол кезде Ле Маршанның драгундары шабуыл жасап, ауыр атты әскердің қаруы – семсермен батальондарды бірінен кейін бірін жойды. Француз жаяу әскерінің көп бөлігі драгундардың семсерінен құтылу үшін ағылшын жаяу әскерінің қорғанысына жүгірді. Ле Маршан, француздардың сегіз батальонын талқандап, үлкен жетістікке жеткенін білгенде, эскадрильяны басқарып отырғанда омыртқасына оқ тиіп, қаза тапты. Уильям Понсонби бригаданы басқаруды өз мойнына алды. Француз армиясы дағдарыстың басында қолбасшысынан айырылды. Пакенхамның 3-дивизиясы Томиерге шабуылға дайындалып жатқанда, Мармонт әскерінің қауіпті жағдайын түсінді. Ол атына қарай жүгірді, бірақ британдық снарядтың жарылысына ілігіп, қолы мен екі қабырғасы сынды. Оның орынбасары Боне де көп ұзамай жарақаттанды. Алайда, Мармонттың қанаты тым кеңейгендіктен жарақаттанғаны және оның қабілетсіздігі Веллингтон шабуыл жасамас бұрын қателікті түзетуге мүмкіндік бермегені туралы мәліметтер келіспейді. Оның жауындары оның жарақаттану уақытын Веллингтонның шабуылы кезінде деп санайды. 20 минуттан бір сағатқа дейін Португалиядағы француз армиясы бассыз қалды. Коулдың 4-ші дивизиясы Бонет дивизиясына шабуыл жасады, ал Пактың португалдық әскері Үлкен Арапильге шабуыл жасады. Үлкен Арапильден атылған 40 зеңбірек батареясының көмегімен француздар екі шабуылды да кері қайтарды. Басқаруды өз қолына алған Клаузель жағдайды жақсарту үшін бар күшін салды. Ол Саррут дивизиясын қираған сол жақ қанатты нығайтуға жіберді, содан кейін Коулдың 4-ші дивизиясына қарсы өзінің және Бонет дивизияларын, Бойердің драгундарымен бірге қауіпті қарсы шабуыл жасады. Бұл шабуыл Коулдың аман қалғандарын ығыстырып, Веллингтонның екінші қатарындағы 6-дивизияға соқты. Маршал Уильям Карр Бересфорд жағдайға жылдам жауап берді және дереу 5-ші дивизияның Спридің португалдық бригадасын француз жаяу әскеріне қарсы жіберді, ал Веллингтон 1-ші және 7-ші дивизияларды көмекке жіберді. Қатал қарсылықтан кейін Клаузель мен Бонет дивизиялары жеңіліске ұшырады және француз армиясы кері шегіне бастады. Француз армиясының қалған бөлігі қашып бара жатқанда, Клаузель Ферейге жеңімпаз одақтастарды кез келген жағдайда тоқтатуға бұйрық берді. Ферей өзінің дивизиясын төбешіктің пішініне сәйкес дөңес сызықпен орналастырды. Француз жаяу әскері сол күні батальондық колонналарда шайқасты, бірақ Ферей жеті батальонды үш қатарлы тізімге орналастырды, екі жағын да шаршы батальондар қоршады. Француз дивизиясының артиллерия батареясы жақын жерде болды. Екі британдық бригадасы алдыңғы қатарда тұрғанда, Клинтонның жеңімпаз 6-дивизиясы Ферей дивизиясына шабуыл жасады. Француз сарбаздарының алғашқы атысы өте қауіпті болды. Еңіс соншалықты тік болғандықтан, Ферейдің үшінші қатарындағы сарбаздар алғашқы екі қатардың үстінен атып тастай алды. Күн батқанда Клинтон дивизиясының сарбаздарына жалындаған таудың үстінен шабуыл жасап жатқандай көрінді. Британдық оң жақ қанатта генерал-майор Ричард Хальс бригадасы ауыр зардаптарға ұшырады: 1/11-ші полкі 516 сарбаздан 340-ын жоғалтты, ал 1/61-ші полкі 546 сарбаздан 366-ын жоғалтты. Француздар да ауыр зардаптарға ұшырады және аман қалғандары орманның шетінде жиналғанша баяу артқа шегінді. Осы жағдайда Ферей британдық артиллерияның оқ атуынан қаза тапты. Клинтон екі британдық бригадасын кері қайтарып, бригада генерал-майоры Конде де Резенде португалдық бригадасын соңғы шабуыл үшін алдыңғы қатарға қойды. Француздар шабуылдаушы формацияны қиратты; португалдық бригада 487 қаза тапқанын хабарлады. Клинтон оларды өте кем қалған британдық бригадаларымен алмастыруға мәжбүр болды. Осы кезде одақтас 5-ші дивизия француздың сол жақ қанатына қысым жасады және Ферейдің қатары солдан оңға дейін құлап, орманға жоғалып кетті. Француздың 31-ші жеңіл жаяу әскер полкі оң жақ қанатта арттық күш ретінде әрекет етті. Ферей дивизиясы осы шайқаста 1100-ден астам сарбазды жоғалтты. Веллингтон Клинтонға қууды бұйырды, бірақ оның сарбаздары толыққанды шаршады. Олар орманға 100 метр ғана еніп, бивакқа орналасты.

Аяқтау

Фойдың дивизиясы француздардың Алба-де-Тормесқа қарай шегінуін қамтамасыз етті, онда олар қашу үшін көпірді пайдалана алатын. Веллингтон Альба-де-Тормес өткелінің бекіністі қамал ішіндегі испан батальонымен бұғатталғанына сеніп, қудалауды басқа жолмен жүргізді. Алайда, Де Эспана Веллингтонға хабарламай-ақ сол бөлімшені шығарып алып, француздардың қашуына мүмкіндік жасады. Португалия армиясы 7000 қаза тапты және жараланды, ал 7000 тұтқынға алынды. Мармонттың ауыр жаралануынан басқа, екі дивизия командирі қаза тауып, тағы біреуі жараланды. 5214 одақтас әскердің шығынының жартысы 4-ші және 6-шы дивизиялардан құралды. Коттон, Коул және Лит жараланған.

Салдары

Саламанка шайқасы француздар үшін ауыр жеңіліс болды. Олар қайта жиналғаннан кейін, 6 тамызда ағылшын-португал әскерлері Мадридке кірді. Бұдан кейін Бургос қамалы басталды, сосын күзде ағылшын-португалдықтар француз күштерінің жаңадан шоғырлануы оларды қоршауға алып келуі мүмкін болғандықтан Португалияға шегінді. Бірақ француз әскерлері, орыс жорығына қатысу үшін бірнеше тәжірибелі бөлімдерден айырылғандықтан, шабуылға түсуге құлшынбады. Испан әскерлерінің Альба-де-Тормес көпірі арқылы маңызды қашқын жолын күзетудегі сәтсіздігі жеңіске нұқсан келтірді. Бұл испан және британ командирлері арасындағы түсініспеушіліктен туындаған болуы мүмкін. Соңынан жасалған қуғын-сүргін қашқан француз әскерін жоюға не тұтқындауға жеткізбеді.

Веллингтон

Бұл шайқас Веллингтонды шабуылдық генерал ретінде бекітті. Ол "40 минуттың ішінде 40 мыңдық әскерді жеңді" делінеді. Шайқастан кейін алты күн өткен соң Фой өзінің күнделігіне былай деп жазды: "Бұл шайқас – ағылшындардың соңғы уақыттарда жеңген ең тапқыр, ең ауқымды, ең маңызды шайқасы. Ол Лорд Веллингтонның айбарының деңгейін Марлборо айбарының деңгейіне жақындатады. Осы күнге дейін біз оның сақтығын, тиімді позицияларды таңдау қабілетін және оларды пайдалану шеберлігін білгенбіз. Бірақ Саламанка шайқасында ол өте білгір және шебер маневр жасаушы екенін көрсетті. Ол күні бойы өз орналасуын жасырып, біздің қимылымызды дамытуға рұқсат берді, содан кейін ғана өз ойынын жасады: ол сақтықпен ойнады, Ұлы Фридрихтің стиліндегі көлденең орналасуды тиімді пайдаланды."

Гарсия Эрнандестегі іс-қимыл

Келесі күні Веллингтонның Корольдік неміс легионының (KGL) ауыр драгундары Гарсия Эрнандес шайқасында француз артынан келген жасақтарының бір бөлігін "шаршыны бұзып" басып өтті. Бұл олардың бірнеше минут ішінде екі рет жасаған ерлігі болды.

Императорлық бүркіт

Саламанка шайқасында екі Императорлық бүркіт қолға түсті. 30-шы жаяу әскер полкінің 2-ші батальонының жеңіл ротасының прапорщигі Джон Пратт 22-ші желілік полктің бүркітін алды, ол қазір Ланкашир Король полкі мұражайында, Ланкашир, Престон қаласындағы Фулвуд казармасында қойылған. Француздың 62-ші желілік полкінің (Томьер) бүркіті генерал-лейтенант Лейттің 5-ші дивизиясының құрамындағы 44-ші Шығыс Эссекс полкінің 2-ші батальонының лейтенанты Пирс тарапынан қолға түсті. Ол Эссексте, Челмсфордтағы Оуклендс паркіндегі Эссекс полкі мұражайында сақталады. Тұтқынға алынған бүркіттерді бейнелейтін үш терракоттан жасалған мүсін Лондонның Стратфорд қаласындағы 375 Хай-стрит мекенжайындағы Эссекс үйінің биік, үшкір қабырғалары арасында орналасқан.

Саламанка күні

Бүгін, 22 шілде Саламанка күні ретінде белгілі және "Рифлз" полкінің мерекесі болып саналады.