Кіріспе

1794 жылғы Пиреней соғысындағы шайқас

Болудың екінші шайқасы (29 сәуір – 1 мамыр 1794) Пиреней соғысы барысында, Француз революциялық соғыстарының бір бөлігі ретінде өтті. Бұл шайқаста Шығыс Пиреней армиясының командирі, дивизия генералы Жак Франсуа Дугомьер, генерал-лейтенант Луис Фермин де Карвахал басқаратын Испания-Португалия Каталония армиясына шабуыл жасады. Дугомьердің шешуші жеңісінің нәтижесінде француздар 1793 жылы Испания Корольдігіне жоғалтқан жерлерінің басым бөлігін қайтарып алды. Ле-Булу қаласы Тех өзенінің жағасында, департамент орталығы Перпиньяннан оңтүстікке қарай және Франция-Испания шекарасынан солтүстікке қарай орналасқан. 1794 жылдың көктемінде испан армиясы Тех өзенінің оңтүстігінде және Пиреней тауының солтүстігінде француз территориясының бір бөлігін бақылап тұрды. Испанияның оң жақ қанаты, Жерорта теңізі жағалауында, орталық және сол жақ қанатынан таулық кеңістікпен бөлінген еді. Біріншіден, Дугомьер оң жақ қанатымен сәтті алдау амалын жасады, бұл испан әскерін орталықтан ығыстырды. Содан кейін ол француздарды осы кеңістікке жіберді. Олар испан орталық бөлігінің артына айналып өтіп, қарсыластарын қиын тау жолымен шегінуге мәжбүр етті. Испания әскері ауыр шығынға ұшырады және барлық шарабаларын мен артиллериясын тастап кетті.

1793 жыл

1793 жыл - Руссильонды капитан-генерал Антонио Рикардос басқарған испан армиясына қарсы нашар даярланған француз әскерлері үшін қиын кезең болды. Беллегардты қоршау маусым айында француздық Форт де Беллегардтың тапсырылуымен аяқталды, ол Пиренейлер арқылы маңызды Ле Пертус өтетін жолына басып тұрды. Алайда, Рикардо 17 шілдеде Перпиньян шайқасында жеңіліске ұшырады. Француз армиясы генерал-дивизия Эвсташ Шарль д’Ауст басшылығымен 17 қыркүйекте Пейресторте шайқасында жауларына күшті соққы берді. Бес күннен кейін Рикардо Труйльяс шайқасында француздарды жеңді. Содан кейін испан генералы Тех өзенінің аңғарына шегінді, онда ол француздардың оны Испанияға кері қайтару әрекеттерін тойтарды. Д’Ауст 3 қазанда Ле-Булудан испандықтарды ығыстыруға тырысты, бірақ сәтсіз болды. 13-15 қазан аралығында Болу (немесе Пла-дель-Рей) шайқасының бірінші кезеңінде Рикардо генерал-дивизия Луи-Мари Турроның шабуылдарын қанағаттандырмай тойтарды. Д’Ауст 7 желтоқсанда Виллонгу шайқасында тағы жеңілді. Испандықтар Сент-Эльме фортын оның қолбасшысының сатқындығы арқылы басып алды және 20 желтоқсанда Коллиур шайқасында Коллиур портын басып алып, 5000 адамдық гарнизонының 4000-ын жойды. Осыдан кейін Д’Ауст тұтқындалды және ақырында өлім жазасына кесілді.

Тұзаққа жем салу

Де ла Унион 20 000 сарбазын Тех алқабының солтүстік және оңтүстік жағалауларына орналастырды, өзеннің екі жағында да қорғаныс құрды. LG Eugenio Navarro оң жақ фланг дивизиясына қолбасшылық етті, оның құрамында Collioure және Port Vendres қалалары болды. LG de las Amarillas басқаратын 8 300 сарбазы бар орталық дивизия Le Boulou, Montesquieu des Albères және Trompettes лагерінде бекіністерді ұстады. LG Juan Miguel de Vives y Feliu 5 500 сарбазымен сол жақ дивизияны басқарып, Céret қаласын қорғады, онда де ла Унион штаб-пәтерін орнатты. Жоғарғы офицер John Forbes басқаратын португалдық жасақ Arles sur Tech және Amélie les Bains Palalda қалаларындағы сол жаққа орналасты. Dugommier өзінің оң жағына 6 400 жаяу әскер мен 80 атты әскерден тұратын жасақпен Augereau-ды орналастырды. Augereau-дың оң бригадасы Taillet қаласын, орталық бригадасы Oms қаласын, ал сол бригадасы Llauro қаласын басып алды. Sauret басқаратын 7 300 жаяу әскер мен 100 гусардан тұратын дивизия сол жақ флангтағы жағалау аймағын қорғады. Pérignon басқаратын орталық дивизия 8 500 жаяу әскер мен 1 300 атты әскерден, сондай-ақ 7 000 сарбаздан тұратын үш резервтік бригададан құралды және француз әскерінің негізгі күші болып табылды. Француз командирі испан армиясының күші батысқа қарай тым алыс екенін есептеді және осы әлсіздікті пайдалануды жоспарлады. Ол Tech өзенін кесіп, испан орталық дивизиясының оң жақ флангын қоршауға үміттенеді. Бұл міндетті жеңілдету үшін ол Augereau-ға Céret қаласының алдында демонстрация жасап, испандықтарды сол жаққа көбірек әскер жөнелтуге итермелеуді бұйырды. Pérignon француз әскерінің нақты ниеттерін жасыру үшін әскерін өзеннен алшақтатты. Испан армиясының негізгі байланыс жолы Le Boulou қаласынан Fort de Bellegarde маңындағы Le Perthus өткелі арқылы өтті. Dugommier Каталония армиясын Le Perthus-тан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан, биік Col du Porteille өткелі арқылы шегінуге мәжбүр етуді көздеді. Егер ол мұны істей алса, испандықтар арбаларын, зеңбіректерін және жабдықтарын тастап кетуге мәжбүр болар еді. Сәуір айының соңында Augereau Céret қаласының солтүстігіндегі Saint Ferriol шіркеуінің орнында редут салған. Де ла Унион оған қарсы екі редут салып, қарсы тұрды. 27 сәуірде Augereau испандықтардың позицияларын тексеріп, кейін шегінді. Келесі күні Augereau жаңа испан редуттарының бірін басып алды, бұл испан армиясының командирін Монфорте князі басқаратын 2 000 сарбазды орталықтан сол жаққа жөнелтуге мәжбүр етті. 29 сәуірде де ла Унион генерал Pedro Mendinueta y Múzquiz басқаратын атты әскерді қоса алғанда, 3 000 сарбазды Augereau-ға қарсы шабуылға жіберді. Оның бұйрығына сәйкес француз дивизиясының командирі кері шегініп, испан әскерін Oms қаласына қарай тартып алды. Де ла Унион шабуылды тоқтатты, бірақ Mendinueta басқаратын атты әскерін Augereau-ды бақылауда ұстап қалдырды. Сол түні испандық генералдар соғыс кеңесін өткізді. Де ла Унион штабының бастығы генерал Tomàs Morla Augereau-дың әрекеттерін түсініп, Navarro дивизиясының оң жақтан шабуыл жасауын, ал de Vives және de las Amarillas күштерін біріктіріп, Le Boulou маңындағы француз орталығына шабуыл жасауын ұсынды. Кеңес бұл ұсынысты қабылдады, бұл Le Boulou-дан Bellegarde қаласына дейінгі жабдықтау жолын қамтамасыз ететін еді. Сақтық шарасы ретінде кеңес әскер пойыздарын Bellegarde қаласына қарай кері қайтаруға шешім қабылдады. Алайда олар бұйрықтарды сол күні кешке емес, ертеңгі таңда беруге жеткілікті уақыт бар екенін шешті.

Француздық шабуыл

30 сәуірдің таңертеңгісінде Периньон дивизиясы Бруилья фордындағы Тех өзенін кесіп өтіп, испан лагерлерінің артындағы тауларға көтеріліп, олардың қорғанысын арт жағынан алуды жоспарлады. Мартиннің сол жақтанғы бригадасы Сен-Женис-де-Фонтен қаласынан өтіп, Сен-Кристофер шыңына қарай көтеріле бастады. Оның әскері бір шіркеуге жетіп, испандықтардың позицияларына арт жағынан оқ ату үшін алты зеңбірек және 13 гаубицаны орналастырды. Содан кейін оның бригадасының бір бөлігі батысқа қарай жылжып, Беллегардқа баратын жолды кесіп тастады. Шаберттің бригадасы Виллонгу-дель-Монтсқа шабуыл жасады, ал Пойнттың оң жақтанғы бригадасы полковник Франсиско Хавьер Венегас қорғаған Монтескье-де-Альбердегі бекінілген лагерьке шабуылдады. Ла Барр Пойнттың әскерлеріне көмектесті, ал Виктор резервтік бригадасымен Сен-Женисті басып алып, Наварро дивизиясының испан орталығына көмек беруіне кедергі келтірді. Лемойннің қол астындағы тағы екі резервтік бригада Тромпеттке шабуыл жасады. Орталықта бұл шайқастар жүріп жатқанда, Аугеро француздардың оң жағында Мендинуэтадан Омсты қайтарып алды, ал Саурет сол жағында Наварродан Аржелес-сюр-Мерді басып алды. Француздардың басымдығын көрсету үшін Дугомьер Баниулс-дельс-Аспрес штабының жанындағы жақсы жаттығудан өтпеген еріктілердің үлкен тобын жинады. Де ла Унион генерал Монфортты 2800 жаяу әскермен және 800 атты әскермен Тромпеттер лагерін нығайтуға, ал генерал Дель Пуэртоны Венегаске көмектесу үшін тағы 2000 әскермен жіберді. Бірақ ешқайсысы француздардың күшті шабуылын тоқтата алмады. 1 мамырда қорғанысының қиын екенін түсінген Де ла Унион шегінуге дайындалды. Монфорт Тромпеттерді тастап, Ле-Булу маңындағы саға арқылы оңтүстікке шегінді. Сол күні француз әскері Монтескье-де-Альбер лагерін басып алды, ал испандықтар ауыр жарақат алған Венегасты алып, шегінді. Ла Барр испандықтардың шегінуін тоқтату үшін Кеснельді атты әскермен оңтүстік жағалауға жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Батыс жақта Аугеро бригада командирлері Гьеу мен Мирабельді Мендинуэтаның атты әскерін Сере қаласына дейін кері итеруге жіберді. Кеснельдің атты әскері Монфортты қуалай оңтүстікке, Беллегардқа баратын жолмен шегінді. Бірақ Лес-Клюзде Мартин бригадасының тұзағына түсті. Дүрбелеңде испандықтардың вагон және артиллерия пойыздарының бір бөлігі қирады немесе тасталып кетті. Испан армиясының көп бөлігі Мауреиллас-лас-Илласқа қарай бағыт алып, кейін тік жолмен Портейль жолына көтерілді. Середе шегінуді қамтамасыз еткеннен кейін, де Вивс қаладан шығып, Аугеро көпірден өтіп, испандықтардың шегінуін қиындатты. Португалия дивизиясы батысқа қарай шегінді.

Нәтижелер

Испания әскері 2000 адам қаза тауып, жараланды. Тағы 1500 сарбаз, 140 зеңбірек және барлық әскери пойыз бен жүк француздардың қолына түсті. Француздардың 20 адам қаза тапқаны хабарланды. Жарақат алғандардың саны белгісіз. Тарихшы Дигби Смит: "Испания әскері осы соққыдан ешқашан қалпына келмеді" деді. Булу шайқасынан кейін француз жеріндегі испан бекіністерінің ішінде тек Кольюре мен Беллегард ғана қалды. Француздар біріншісін 26 мамырда жаулап алды, ал Беллегард 1794 жылдың 17 қыркүйегіне дейін қарсылық көрсетті.