Кіріспе
Су сорғысының түрі
Тізбекті сорғы – бірнеше дөңгелек дискілер шексіз тізбекке орналастырылған су сорғысының түрі. Тізбектің бір бөлігі суға батып, тізбек дискілердің диаметрінен сәл үлкен түтік арқылы өтеді. Тізбек түтікшеге тартылғанда дискілер арасында су тұрып қалады және жоғары көтеріліп, шығарылады. Тізбекті сорғылар ғасырлар бойы көне Таяу Шығыс, Еуропа және Қытайда қолданылып келген.
The chain pump is type of a water pump in which several circular discs are positioned on an endless chain. One part of the chain dips into the water, and the chain runs through a tube, slightly bigger than the diameter of the discs. As the chain is drawn up the tube, water becomes trapped between the discs and is lifted to and discharged at the top. Chain pumps were used for centuries in the ancient Middle East, Europe, and China.
Таяу Шығыста және Еуропада
Бұл құрылғы туралы ең ерте деректер б.з.д. 700 жылға жатқан Вавилон мәтінінде кездеседі. Олар көбінесе адамдар немесе жануарлармен қоздырылған. Бұл құрылғы б.з.д. 200 жыл шамасында ежелгі Египетте пайда болды, онда екі тісті дөңгелек болған. Тізбекті сорғының бір түрі ежелгі гректер мен римдіктерде қолданылған, кейде тізбекке бекітілген ыдыстар немесе қалақтармен, олар жоғарғы шкивтен өте келе суды төгіп тастаған; 2-ғасырға жататын мысалы Лондон қаласында сақталған. Византиялық Филон б.з.д. 2-ғасырда осындай құрылғы туралы жазған; тарихшы Витрувий оларды б.з.д. 30 жыл шамасында айтқан. Бірінші ғасырға жататын рим кемесінен шыққан тісті дөңгелектердің, рукояттың және дискілердің бөліктері Неми көлінде табылды. Тізбекті сорғылар Ренессанс кезеңінде Еуропаның кен орындарында қолданылған; минералог Георг Агрикола оларды өзінің "De re metallica" (1556) еңбегінде бейнелеген. Олар кемежайларда қолданылды, ал бірнешеуі Портсмут блоктық диірмендер кешенінің құрамына кірді. Тізбекті сорғылар сол кездегі әскери кемелерде суды сығыру үшін кеңінен қолданылған, ал 19-ғасырда төмен көтеруге арналған суару жұмыстарына мысалдар белгілі.
Қытай
Тізбекті сорғылар ежелгі Қытайда да біздің заманымыздан бұрын 1 ғасырдан бастап қолданылған. Қытайда оларды «аждаһаның омыртқасы» деп те атаған. Ең алғашқы жазбалардың бірі – Хан әулетінің философы Ван Чуңның (б.з.д. 27–97 ж.) шамамен біздің заманымыздан 80 жыл шамасында жазған сипаттамасы. Батыс елдеріндегідей емес, Қытайдағы тізбекті сорғылар шаршы паллетті типке, ал емес, алмұрт пішіндес шелекке ұқсаған. Мұндай қытай тізбекті сорғыларының суреттерінде олар суды көлбеу арнаға тартып жатқандары көрсетілген. Кейде олар тік дөңгелекке әсер ететін, қарқынды ағыс гидравликасымен қозғалатын көлденең су дөңгелегімен, ал кейде өгіздердің күшімен тартылатын тік дөңгелекке әсер ететін көлденең механикалық дөңгелекпен жұмыс істеген. Педальмен жұмыс істейтін шаршы паллетті тізбекті сорғылар да болған. Біздің заманымыздан 1 ғасырдан бастап тізбекті сорғылар Қытай ауылдарында кеңінен таралған. Қытайлық шаршы паллетті тізбекті сорғылар көбінесе суару үшін пайдаланылған, бірақ олар қоғамдық жұмыстарда да қолданылған. Шығыс Хан сарайының евнухі Чжан Ранг (189 ж. қайтыс болған) бір кезде инженер Би Ланға (畢嵐) астана Луоянның сыртында шаршы паллетті тізбекті сорғылар салуды бұйырған. Бұл тізбекті сорғылар Луоянның сарайлары мен тұрғын үйлеріне су жеткізген, тізбекті сорғылармен көтерілген су құбыр жүйесі арқылы тасымалданған. Сун Қытайындағы (10–13 ғасырлар) ауыл шаруашылығының кеңею кезеңінде су көтеру құрылғыларының технологиясы жақсартылған. Олар бірнеше ғасыр бойы суды дренаж немесе суару мақсатында тасымалдау үшін қолданылған. Ең қарапайым конструкция, теңгерілген шелек немесе «ауыстыру» немесе «құдықты сүрту» деп белгілі, сол кезде кеңінен қолданылған. Күрделірек конструкция, «шаршы паллетті тізбекті сорғы», Сун технологиясының дамуынан бірнеше ғасыр бұрын енгізілген, бірақ оны бұрын егіншілікке пайдаланбаған. Олар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының соңында көбірек таралды. 13 ғасырдан бастап қытайлықтар шаршы паллетті тізбекті сорғыларды қуаттандыру үшін жел диірмендерін (Орта Шығыстан алынған) қолданды. Дегенмен, шаршы паллеттен басқа да тізбекті сорғылар болған. Сунь Инсиңнің (1587–1666) «Тяньгун Кайву» (1637) энциклопедиялық кітабында цилиндрлі тізбекті сорғының, су дөңгелектерімен қуаттандырылатын және өзеннен суды жоғары, ауыл шаруашылығы даласына жеткізетін су құбырының сипаттамасы мен суреті бар. Сун дәуірінде тізбекті сорғылардың ауыл шаруашылығының өсуіне қосқан үлесін 12 ғасырдың ақыны Ли Чукуаны (李处权) сияқты ақындар мақтап айтқан. Сун үкіметі технологияны белсенді түрде таратып, осы техникамен әлі таныс емес аймақтарға сорғы жабдықтары мен тізбекті сорғыларды енгізген.