Кіріспе

1499 жылы Фернандо де Рохастың кітабы, Испанияда «Ла Селестина» деп белгілі «Калисто мен Мелибеяның трагедиясы» (lang es) – 1499 жылы жарияланған, толыққанды диалог түрінде жазылған туынды. Бұл кітаптың авторы – Фернандо де Рохас, еврей дініне өткен, заңгерлікпен айналысқан және кейін Толедо қаласына жақын, маңызды сауда орталығы – Талавера-де-ла-Реина қаласының әкімі қызметін атқарған адам. Бұл кітап испан әдебиетінің ең ұлы туындыларының бірі саналады, тіпті испан әдеби журналының тақырыбына айналған. «Ла Селестина» испан әдебиетінде орта ғасырдың аяқталып, Ренессанс кезеңінің басталуын білдіретін туынды ретінде қарастырылады. Роман ретінде танылса да, ол үздіксіз диалогтардан тұрады және пьеса ретінде де қарастырылуы мүмкін, себебі ол сахнада қойылған және фильмге түсірілген. Оқиғада Калисто есімді бойжеткен, ескі әйел Селестинаның көмегімен ата-анасынан жасырынған Мелибеямен қарым-қатынас құруға тырысады. Екеуі де ақылға қонымды махаббат туралы сөздер айтса да, олардың мақсаты неке емес, сексуалдық қанағат алу. Калисто апатта қаза тапқаннан кейін Мелибея өз-өзіне қол жұмсайды. «Селестина» есімі испан тілінде «парақор әйел» деген мағынаны білдіреді, әсіресе жасы үлкен әйелдің басқа біреудің қатынасына араласуын білдіреді, бұл кейіпкердің әдеби архетипі болып табылады, ал оның еркек әріптесі – Пандар.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Егіндіктерде соқаны қуып жүріп, Калисто есімді жас бойдақ бақшаға кіреді, онда ол үйдің қызы Мелибеамен кездеседі және дереу онымен бірге болады. Оны жекемен-жеке көре алмай, ол қызметшісі Семпронио ескі прокуратура Селестинаны пайдалануды ұсынғанға дейін ойлайды. Ол жезөкше үйінің иесі және екі жас қызметкері Элисия мен Ареусаға жауапты. Калисто келіскенде, Семпронио Селестинамен қожайынынан мүмкіндігінше көп ақша табуға тырысады. Калистоның тағы бір қызметшісі Пармено Селестинаға сенімсіз, өйткені ол бала кезінде оған жұмыс істеген. Пармено қожайынға оны пайдаланбауды ескертеді. Алайда Селестина Парменоны Калистоны пайдаланып, өзіне және Семпрониоға қосылуға көндіреді. Оның сыйлығы - Ареуса. Әйелдік шеберлік пен шарлатандар дәрілерін сатушы ретінде Селестинаға Ализа мен Мелибеаның үйіне жіп сатамын деп жүріп кіруге рұқсат етіледі. Мелибеямен жалғыз қалған Селестина оған ауырсынумен ауыратын адам туралы айтады, оны оның белбеуіне қолын тигізіп сауықтыруға болады. Ол Калистоның атын атағанда, Мелибея ашуланып, оған кетуге бұйырады. Бірақ айлакер Селестина оны Калистоның тісі ауырғанын және оның көмегін қажет ететінін айтады және оның белбеуін алып тастап, басқа кездесуді ұйымдастырады. Екінші рет келген кезінде Селестина Мелибеяны Калистомен кездесуге көндіреді. Селестинаның кездесуін естіген Калисто прокаризаны бағалы алтын шынжырмен марапаттады. Ғашықтар келесі күні түнде Мелибеаның бағында кездесуді жоспарлайды, ал Семпронио мен Пармено қарауылда тұрады. Таң атқанда шаршаған Калисто үйіне ұйықтауға оралғанда, оның екі қызметшісі Селестинаның үйіне барып, алтынның өз үлесін алады. Ол оларды алдауға тырысады, ал ашу-ызаға кенеліп, олар оны Элисияның көз алдында өлтіреді. Түнгі күзетшілерден қашу үшін терезеден секіріп шыққан Семпронио мен Пармено ұсталып, сол күні қала алаңында бас жабады. Селестина, Семпронио және Парменомен не болғанын білетін Элисия Ареусаға өлім туралы айтады. Ареуза мен Элисия Калисто мен Мелибеяны Селестина, Семпронион және Парменоның құлдырауына себепкер болғандары үшін жазалау жоспарын жасайды. Бір ай бойы Калистоның жасырын жүріп, Мелибеаның түнгі бақшасында көргеннен кейін Ареуса мен Элисия өздерінің қайырымдылық жоспарын жүзеге асырады. Калисто Мелибеамен тағы бір түнге баққа оралады; көшеде естіген шу-шудан асығып кетіп бара жатқанда, ол бақтың биік қабырғасына көтерілу үшін қолданылатын сатыдан құлап, қайтыс болады. Әкесіне өзінің махаббат оқиғасы мен Калистоның өлімі туралы айтып бергеннен кейін, Мелибеа үйдің мұнарасынан секіріп түсіп, өзі де қаза табады.

Тарихи және әлеуметтік контекст

Ла Селестина Фердинанд пен Изабелланың билігі тұсында жазылды, олардың некесі 1469 жылы болды және 1504 жылға дейін, Изабелланың қайтысына дейін созылды, бұл Испания үшін Пре-Ренессанстың соңғы кезеңі болды. 1492 жылы Кастилия мен Арагон корольдықтарының бірігуі кезінде Испания тарихында үш маңызды оқиға орын алды. Бұл оқиғалар – Американың ашылуы, Гранаданың жаулануы және еврейлердің қуғынға ұшырауы. Сондай-ақ, Антонио де Небрия испан тілінің алғашқы грамматикасын жариялаған жыл, ол Фернандо де Рохас оқыған Саламанка университетінде дәріс берді, бұл Испанияда Ренессанс гуманизмінің қалыптасуына әсер етті. Осылайша, 1492 жыл орта ғасыр мен Ренессанс арасындағы кезеңнің басталуын білдірді. Дәл 1490 жылдары "Калисто мен Мелибея комедиясының" алғашқы басылымдары жарық көре бастады. Осы кезеңде Португалия және Наварра корольдіктерін қоспағанда, Иберия түбегінің барлық аймақтары бір король және бір дін – католик христиан діні біріктірілді. Клаудио Санчес Альборнос басқа діндердің өкілдеріне, мысалы, еврейлер мен мұсылмандарға қарсы ескерту жасалған, тіпті оларды толығымен қабылдамаған қоғамда христиан болудың маңыздылығын атап көрсетті. Бұрын еврей болған немесе еврей тегінен тараған, өздерінің еврей екендерін жасыруға мәжбүр болған адамдарға күдікпен қарады. Соңында, басқа діндерді ұстанғандар патшалықтан қуылды, ал Инквизиция католик дінін қабылдағандардың арасында догмалық тазалықты сақтауды қадағалады.

Кейіпкерлер

Рохас өзінің кейіпкерлері арқылы күшті әсер қалдырады, олар оқырман алдына толы өмір мен психологиялық тереңдікпен келеді; олар ортағасырлық әдебиеттің қалыпты архетиптерінен алшақ, ерекше жаңғыртпа сипаттамасы бар адамдар. Кейбір сыншылар оларды аллегория ретінде қарастырады. Әдеби сыншы Стивен Гилман, Рохас сұхбаттасушылардың белгілі бір жағдайға жауабын шектегендіктен, оларды кейіпкерлер ретінде талдау мүмкін емес деп санайды, сондықтан социологиялық тереңдік тек мәтіннен тыс элементтермен ғана түсіндірілуі мүмкін. Лида де Малкиль, тағы бір сыншы, объективтілік туралы айтады, онда әртүрлі кейіпкерлер әртүрлі бағаланады. Осылайша кейіпкерлердің қайшы мінез-құлқы Рохастың кейіпкерлерін жандандыруының нәтижесі болуы мүмкін. Барлық кейіпкерлердің (ақсүйектер мен қызметшілердің арасында) ортақ ерекшелігі – олардың жекешілдігі, өзімшілдігі және инабатсыздығы. Ашкөздік тақырыбын Франсиско Хосе Эррера «La Celestina» және оған байланысты әдебиеттерде (яғни, еліктеулер, жалғаулар және т.б.) зерттейді, онда ол уақыттықтар мен қызметшілердің ниетін сәйкесінше «ашкөздік пен тонау», ал ақсүйектердің ниетін – құштарлық пен әлеуметтік және отбасылық ар-намысты қорғау деп түсіндіреді. Төменгі топқа жататын кейіпкерлердің жеке пайдасы жоғарғы топқа тән махаббат/құштарлықтың орнын толтырады. Фернандо де Рохас кейіпкерлерді жұптап жасауды ұнатады, бұл толықтыратын немесе қарама-қарсы кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынас арқылы кейіпкерлердің дамуына көмектеседі. Пьесада жалпы екі қарама-қарсы топ бар: қызметшілер мен ақсүйектер, және әр топтың ішінде кейіпкерлер жұптарға бөлінген: Пармено мен Семпронио, Тристан мен Сосия, Элисия мен Ареуза – қызметшілер тобында, ал Калисто мен Мелибеа, Плеберио мен Алиса – ақсүйектер тобында. Тек Селестина мен Лукреция ғана сәйкес келетін кейіпкерге ие емес, бірақ бұл олардың сюжеттегі қарама-қарсы рөлдерді атқаруынан: Селестина трагедияны жеделдететін элемент және ол шексіз еркіндікпен өмір сүруді білдіреді, ал Лукреция, Мелибеяның жеке қызметшісі, керісінше, толық құлдыққа түсуді білдіреді. Осы тұрғыдан алғанда, екінші нұсқада қосылған Centurio кейіпкерінің рөлі шамалы, бірақ ол Калистоның назарын аударған және оның өліміне себеп болған тәртіпсіздікке қатысты.

Селестина

Селестина – туындыдағы ең ықпалды кейіпкер, тіпті оның аты осы шығармаға берілген. Ол – жарқын, әсерлі кейіпкер, ләззатқа құмар, ашкөз, бірақ өмірге толы. Ол басқа кейіпкерлердің психологиясын осыншалықты терең түсінеді, тіпті өз жоспарларымен келіспейтіндерді де оған көнуге көндіре алады. Ол адамдардың ашкөздігін, жыныстық құштарлығын (оны тудыруға көмектеседі, содан кейін қанағаттандыру жолын ашады) және сүйіспеншілігін оларды бақылау үшін пайдаланады. Ол сонымен қатар жыныстық ләззатты тарату және жеңілдету арқылы қоғамдағы бұзылғыш күшке ие. Ол өзінің сиқыр қолдануымен ерекшеленеді. Оның кейіпкері Плавттың комедияларындағы араласушы кейіпкерлерге, Хуан Руиздің «Жақсы махаббат кітабы» сияқты орта ғасырлық туындыларға, сондай-ақ Энея Сильвио Пикколоминидің «Екі ғашықтың хикаясы» және Джованни Боккаччоның «Мадонна Фьяметтаға арналған элегия» сияқты итальяндық шығармаларға негізделген. Бұрын ол жезөкше болған, ал қазір заңсыз махаббаттағы жұбайлардың сырлы кездесулерін ұйымдастырумен айналысады, сонымен қатар үйін Элисия мен Ареуза жезөкшелері үшін жыныс сату орны ретінде пайдаланады.

Мелибея

Мелибея - ерік-жігері мықты қыз, онда қысым жасау күштеп, табиғи емес нәрсе ретінде көрінеді; ол бала кезінен бері үйінде сақталған екіжүзділіктің құлы болып сезінеді. Пьесада ол Селестинаның әсерінен туған қатты құмарлықтың құрбаны болып көрінеді. Бірақ ол шын мәнінде әлеуметтік санасымен шектеледі. Ол ар-намысы үшін уайымдайды, әдептілік үшін емес, не дұрыс деген түсінігі үшін емес. Оның махаббаты Калистодан гөрі шынайырақ және "әдеби" емес: оның махаббаты оның іс-қимылдарын жетелейді, ал Селестинаның "әсері" оған ар-намысын сақтауға мүмкіндік береді.

Калисто

Жас ақсүйек Мелибеяға жаны түршігедей ғашық болады. Ол өзіне сенімді, құмарлыққа толы адам болып көрсетіледі, себебі бірінші акттың барлығы оның оған деген махаббатына арналған. Ол тіпті оған табынып, оны құдай санайтын "жаңа дін құруға" дейін барады (Акт 1 б. 92-93). Сонымен қатар, ол өте осал, өйткені бас тартқаннан кейін, оны жеңіл көндіріп, көмек сұрау үшін Celestina сиқыршысына жібереді. 16 акттық нұсқада Калисто Мелибеямен қарым-қатынас жасағаннан кейін баспалдақтан түсіп келіп қаза табады.

Семпронион

Калистоның қызметшісі. Семпронио Калистоға Мелибеяның махаббатын жеңу үшін Селестинадан көмек сұрауды ұсынады; сондай-ақ, Селестинаға бірлесіп жұмыс істеу арқылы Калистодан ақша және басқа да тұтыну тауарын апаруды ұсынады. Семпронио Селестинаның бір проституткасына, Элицияға ғашық. Оның арқылы біз осы туындының сол заманғы және дәуірдің әйелдерге деген көзқарасын көре аламыз. Себебі, ол Парменомен бірге Селестинаны өлтіргеннен кейін әйелдер оны алдауы мүмкін екеніне түсіне алмайды, өйткені әйелдер енді олардың меншігінде.

Пармен

Калистоның қызметшісі. Көп жыл бұрын Селестинамен дос болған тоғызқұлықтың ұлы. Бала кезінде Пармено Селестинаның үйі мен қалада түрлі шаруаларды істеп, оның борделінде жұмыс істеді. Пармено тоғызқұлық Ареусаға ғашық.

Элисия

Селестинамен бірге тұратын және оның қызметіндегі жезөкше. Ареусаның туысы. Ол да, оның туысы да Селестинаны терең құрметтейді, сондықтан оны "сеньора" деп атайды. Семпронио мен Пармено Селестинаны өлтірген соң, ол Калистоның өлімін кек ретінде жоспарлайды (және бірнеше айдан кейін оны іске асырады).

Ареуза

Селестинамен мерзімімен жұмыс істейтін, бірақ дербес өмір сүретін әйел. Элисияның туысы. Ол да, оның туысы да әйелдеріне "сеньора" деп айту арқылы үлкен құрмет көрсетеді. Сондықтан, Семпронио мен Пармено Селестинаны өлтіргеннен кейін, ол Калистоның өлімін кек ретінде жоспарлайды (және бірнеше айдан соң оны іске асырады).

Лукреция

Мелибеяның жеке қызметшісі.

Плеберио

Мелибеяның әкесі.

Алиса

Мелибеяның анасы.

Тиісті әдебиет

Калин, Алин Тити. "Ла Селестинадағы мақалдар. Түпнұсқадан аудармаға." Филология Жассенсия 12, № 2 (34) (2021): 125–133. (Ағылшын тіліндегі қорытынды)
Фотэргилл Пэйн, Луиза (1988). Сенека және Селестина. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Шипли, Джордж А. (1985). "Ла Селестинадағы билік және тәжірибе". Испандық зерттеулер бюллетені 2 (1): 95–111. Вебер, Эдвин (1957). «Селестина – «сүйіспеншілік өнері»». Қазіргі филология (55): 145–153.