Кіріспе
Төтенше жағдайларда шығарылған ақша
Notgeld (неміс тілінде «төтенше ақша» немесе «қажеттілік ақшасы») – экономикалық немесе саяси дағдарыс кезінде мекеме шығарған ақша. Ақша шығаратын мекеме әдетте орталық үкіметтен ресми рұқсат алмайды. Мұндай жағдай әдетте орталық банкте мемлекеттік ақша жеткіліксіз болғанда туындайды. Атап айтқанда, notgeld термині көбінесе Германия мен Австрияда Бірінші дүниежүзілік соғыс және соғыстар аралық кезеңде шығарылған ақшаға қатысты қолданылады. Ақша шығарушы мекемелер қалалық жинақ банкілер, муниципалитеттер, сондай-ақ жеке және мемлекеттік компаниялар болуы мүмкін. Шығарылған ақшаның барлығында жарамдылық мерзімі көрсетілген, одан кейін ол жарамсыз болып саналады. Мерзімі көрсетілмеген ақшаның жарамдылық мерзімі газетте немесе шығарылған жерде хабарланатын. Notgeld көбінесе (қағаз) банкноттар түрінде шығарылды. Кейде басқа да материалдар қолданылды: монеталар, былғары, жібек, зығыр, ағаш, пошта маркалары, алюминий фольгасы, көмір және фарфор. Элементтік күкірт қолданылғаны туралы да мәліметтер бар, сондай-ақ түрлі қайта пайдаланған қағаз және картон материалдары (мысалы, ойын карталары) қолданылды. Ойын карталарынан жасалған бұл ақшалар өте сирек кездеседі және неміс тілінде «ойын карталары» деген мағынаны білдіретін Spielkarten деп аталады. Notgeld белгілі бір аймақта немесе жерде өзара қабылданған төлем құралы болды, бірақ банкноттар кеңінен таралды. Notgeld-тің кейбір жағдайларын купонды төлемдер деп санауға болады, олар белгілі бір дүкендерде ғана қолданылатын. Дегенмен, Германиядағы көптеген муниципалитеттер, фирмалар, кәсіпорындар мен жеке тұлғалар шығарған көптеген ақшалар осы анықтаманы бұрмалады. Коллекционерлер ақшаны шығарушы органға емес, аймақ немесе кезең бойынша жіктемелейді (төменде қараңыз). Notgeld соғыс кезінде оккупациялық армия шығарған оккупациялық ақшадан (мысалы, жапондық басқыншылық ақшасынан) өзгеше.
Германия
Тарихшы және шығыстанушы доктор Арнольд Келлер неміс нотгельдерін әртүрлі кезеңдерге жіктеді. Келлер нотгельдер басылып шығудың "жинақтау кезеңі" кезінде "Das Notgeld" журналын басқарды. Одан кейін бірнеше каталогтарды жасады. Көп жағдайда толық болмаса да, оның еңбегі осы әуесқойлықтың негізін қалады.
Бірінші дүниежүзілік соғыста
Нотгельд Германия Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірмес бұрын-ақ пайда болды. 1914 жылдың 31 шілдесінде Бремен қаласындағы Bürgerliches Brauhaus GmbH (сыра зауыты) үш банкнота шығарды. Бұл, соғыс жарияланбас бұрын халықтың монета жинауына байланысты болды. Нотгельдтің алғашқы кезеңі 1914 жылдың соңына дейін жалғасты, бірақ неміс Рейхсбанкі төмен номиналды қағаз банкноттар мен арзан металдан жасалған монеталар шығару арқылы тапшылықты жойғаннан кейін тоқтады. Соғыс созылған сайын, Германияның орталық банкі ақша тапшылығын толығымен жаба алмады, нәтижесінде 1916 жылы Нотгельдтің жаңа кезеңі басталды. Сонымен қатар, төмен құнды монеталар жасауға қолданылатын бағалы емес металдар соғысқа қажетті жабдықтарды өндіруге керек болды. Доктор Келлер осы кезеңді екі каталогқа бөлді: Kleingeldscheine – 1 маркадан кем номиналды банкноттар үшін және Grossgeldscheine – 1 марка және одан жоғары номиналды банкноттар үшін. Осы банкноттарды шығару 1919 жылы аяқталды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс тұтқындары лагерінің ақшасы
Соғыс тұтқындары қолданған лагерь ақшасы Нотгельдтен өзгеше болғанымен, коллекционерлер бұл материалды әуесқойлық жинау саласына біріктірді. Бұл кезең 1914–1918 жылдардағы соғыстың барлық кезеңін қамтыды. Бұл жинау саласына Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіне қатысты материалдар да кіруі мүмкін, бірақ бұл тек концлагерьлерде айналымда болған банкноттарды қамтиды, себебі соғыс тұтқындарына жауапты неміс Люфтваффе өзінің бақылауындағы барлық лагерьлер үшін банкноттардың жалпы үлгісін дайындаған.
Жинақтаушы сериялар
Нотгельдтер бастапқыда әуесқойлықпен жасалса да, көптегендері теріс машинасымен немесе тіпті қолмен жазылған. Бірақ көп ұзамай коллекционерлер пайда болып, 1914 жылғы мерзімі өткен қорды иеленді. Соғыстың екінші жартысындағы келесі шығарылымдар кәсіби баспагерлермен жүзеге асырылды. Бұл шығарылымдар әдемі дизайнмен жасалып, жаңа қор жинау себебі пайда болды. Бұл сұранысты түсінген эмитенттер экономикалық қажеттіліктері аяқталғаннан кейін, 1920 жылы банкноттарды шығара бастады. Бұл олардың жыл басындағы австриялық коллекционерлік Нотгельдтердің табысына байланысты болуы мүмкін (төменде қараңыз). Банкноттар негізінен 1921 жылы шығарылып, әдетте өте түрлі-түсті болды. Оларда жергілікті ғимараттар, жергілікті пейзаждар, фольклор және саясат сияқты түрлі тақырыптар бейнеленген. Көптеген ноталар бір номиналдағы 6, 8 немесе одан да көп нотадан тұратын сериялармен шығарылды, олар қысқа оқиғаны айтады, көбінесе ойшау суреттермен. Көбінесе олар коллекционерлерге серияның сипаттамасы жазылған арнайы конверттерде сатылды. Келлер өзінің "Das Notgeld" журналында жаңа шығарылымдар туралы ақпарат жариялады. Ол жиі басылымын эмитенттерді коллекционерлерден серия үшін номиналды құнынан артық ақша талап етуі үшін сынауға пайдаланды. Бұл коллекционерлік жиынтықтар, ешқашан айналысқа шығарылмаған, "Serienscheine" (серияның бір бөлігі ретінде шығарылған ноталар) деп аталды. Көп жағдайда, Нотгельд шығарылған кезде нотаның қолдану мерзімі бұрыннан өтіп кеткен. Сондықтан олар көбінесе айналымға түспеген күйде табылады және әлемдегі коллекционерлердің ең сүйіктісі болып табылады.
1922 және 1923: Гиперинфляция
1922 жылы Германияда инфляция бақылаудан шығып, гиперінфляцияға ұласты. Жыл бойы марканың құны күннен-күнге төмендеп, жаңа ақшалар одан да жоғары номиналда шығарылды. Рейхсбанк осы жаңа банкноттарды қамтамасыз ету логистикасымен күресе алмады, сондықтан Notgeld қайтадан қолданысқа енгізілді – бұл жолы жүздеген, кейін мыңдаған маркалармен. 1923 жылдың шілдесіне қарай Рейхсбанк экономиканы толық бақылаудан шығарды. Notgeld экономиканы басып алды; оны баспаханаға қол жеткізе алатын кез келген қала, кент, кәсіпорын немесе клуб бағаның үнемі өсуіне жауап беру үшін шығарды. Тіпті Serienscheine банкноттарына да сұранысқа сай үлкен номиналдармен мөр басылды. Қыркүйек айында Notgeld номиналы он миллионға жетті, қазан айында миллиардтаған, қараша айында триллионға дейін өсті. 12 қарашада Рейхсбанк марканы құнды емес деп жариялады және оның шығарылуын тоқтатты. Осы кезде Notgeld тауарлар немесе басқа валюталармен – бидай, қара бидай, сұлы, қант, көмір, ағаш, табиғи газ мөлшері және электр энергиясының киловатт-сағаты түрінде бағаланды. Бұл ақшалар Wertbeständige, яғни «тұрақты құндылықтағы» банкноттар деп аталды. Сондай-ақ, қысылған көмір шаңынан жасалған Notgeld монеталары да болды. Олар сирек кездеседі, себебі көпшілігі көмір саудагерлерімен нақты көмірге айырбасталды, ал кейбіреулері отын ретінде жағылған болуы мүмкін.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
Рейхсбанк Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде экономиканы қатаң бақылауда ұстады және жергілікті билік органдарына ақша тапшылығын дербес жоюға тыйым салды. Германия жеңілгеннен кейін одақтас әскери басқару өздері бақылайтын әр аймақ үшін валюта шығарды, бірақ монета тапшылығын азайта алмады. Соғыстан кейінгі қиын жағдай муниципалитеттерді халықтың ұсақ ақшаға деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін қайтадан Notgeld шығаруға мәжбүр етті. Соңында, 1948 жылдың маусым айындағы валюта реформасы неміс маркасын құрды және Notgeld шығаруға тыйым салды. Сирек шығарылатын естелік монеталардан басқа, Германиядағы Notgeld дәуірі аяқталды.
1848 жылғы төңкеріс
Австрия муниципалитеттері 1848 жылғы төңкеріс кезінде, әсіресе Чехия қалаларында монета тапшылығын бастан өткізді, сондықтан көптеген муниципалитеттер мен өнеркәсіптік кәсіпорындар Notgeld-ті уақытша шара ретінде шығарды. 1850 жылға қарай мемлекеттік қаржы жағдай жақсарғандықтан, олардың қажеттілігі болмады, бірақ Венгрияның кейбір аймақтары 1860 жылға дейін тапшылықты бастан өткерді, сондықтан Notgeld сияқты шығарылымдар қажет болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Германиядағыдай, Австрия-Венгриядағы муниципалитеттер Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Notgeld шығарды. Көп жағдайда, ұсақ ақша тапшылығы Чехияның Богемия мен Моравияның өнеркәсіптік қалаларында ең ауыр болды. Соғыс аяқталғаннан бастап 1919 жылға дейін, жаңа Чехословакияның неміс тілді қалалары билік тыйым салғанға дейін Grossgeldscheine банкноттарын шығарды.
Түрмедегі ақша
Германиядағыдай, коллекционерлер австро-венгрлік тұтқын лагері ақшасын Нотгельдпен бірге жинауға көбінесе тырысты. Көптеген жарияланымдар 1916–1917 жылдарға келеді, ал лагерьлердің басым бөлігі Австрияның өзінде, Венгрияда және Чехия территорияларында орналасқан.
Жинақтаушы сериялар
1920 жылы Жоғарғы және Төменгі Австриядағы жүздеген шағын қалалар, сондай-ақ Зальцбург, Тироль және Штириядағы көптеген қалалар коллекциялық Notgeld жинақтарын шығарды, әдетте үш номиналда, шығарылған күнінен бастап үш айға дейін жарамды болатын. Олардың көбі жұқа қағазға басылып, әртүрлі түстерде немесе реңктерде шығарылды. Бұл банкноттардың кейбіреулері айналымға түсті, бірақ көпшілігі жеке жинақтарға өтті, ал осы жобаның мұқтаж қалалық бюджеттерге қаражат жинаудағы сәттілігі неміс қалаларын да осылай істеуге ықпал етті (жоғарыда қараңыз). Бастапқы ресми сериядан кейін, әртүрлі дизайн мен номиналдарда, фантастикалық үстіне басылған немесе жалпы шығарылымдармен бірдей, бірақ әртүрлі қағаз түрлерінде қымбат металл бояулармен жасалған көптеген "арнайы шығарылымдар" (Sonderscheine) пайда болды. Осы арнайы шығарылымдардың көпшілігі коллекционерлерге қымбатқа сату үшін өте аз көлемде басылды. Бірнеше ондаған тұрғыны бар ауылдық елді мекендердің тобы да Sonderscheine шығарды.
Депрессиялық кезең
Экономикалық белсенділікті арттыру мақсатында, Австрияның Альп аймандағы бірнеше қиын жағдайдағы муниципалитеттер 1932-1934 жылдар аралығында өздерінің Notgeld ақшаларында демураж жүйесін сынап көрді. Ақша белгілері уақыт өте келе құнын жоғалтқандықтан (Schwund), иелерін оларды жылдам жұмсауға ынталандырып, осылайша экономикалық қызметті жақсарту жоспарланды. Ақша белгілерінде демураж купондарын жабыстыру үшін арнайы орындар болды, және әрбір купон қосылғанда олардың жалпы құны төмендеді. Алайда, бұл әрекет сәтсіз аяқталды, себебі эксперименттің масштабы қандай да бір нәтиже беруге жеткіліксіз болды.
Ирландия (1689 - 1691)
Джеймс II-нің әскерлері Ирландиядағы Уильям соғысы кезінде төмен сапалы металлдан (мыс, латунь, қалайы) монеталар соғып, оларды «зеңбірек ақшасы» деп атады, себебі металлдың бір бөлігі балқытылған зеңбіректерден алынған. Егер Джеймс жеңіске жетсе, бұл монеталарды нағыз күміс монеталарға айырбастау жоспарланған. Сондай-ақ, әскерилер өз жалақысына пайыз алу үшін монеталардың қай айда шығарылғаны тамғаланып қойылған. Джеймс соғысты ұтырғандықтан, бұл ауыстыру ешқашан болған жоқ, бірақ мыс монеталар қайта айналымға енгенге дейін бұл монеталардың құны айтарлықтай төмендеп, қолданылуына рұқсат берілді.
Швеция (1715-1719)
Швецияда 1715 және 1719 жылдар аралығында 42 миллион монета, номиналды құны 1 [[швед риксдалері күміс]] болған, бірақ мыстан жасалды, металл құны одан әлдеқайда төмен болды. Барлық күміс монеталар үкімет тарапынан жиналып алынды және олардың орнына мыс монеталар берілді. Бұл монеталар nödmynt ("төтенше жағдай монеталары") деп аталды. Бұл Ұлы Солтүстік соғысын қаржыландыру мақсатында жасалды. Үкімет оларды болашақта дұрыс құнмен айырбастауға уәде берді, бұл металл түріндегі облигация сияқты болды. Алайда, осы құнның аз ғана бөлігі төленді.
Бельгия (1914-1918 жылдар)
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Бельгияны неміс басқарған кезде, айналыстағы ресми монеталар мен банкноттар жетіспеді. Осының салдарынан Бельгияның 600-ге жуық қаласы, жергілікті биліктері мен компаниялары жергілікті экономиканың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін өздерінің ресми емес "қажеттілік ақшасын" (Noodgeld) шығарды. Олар көбінесе жергілікті өндірілген банкноттар түрінде болды, бірақ кейбір қалалар мен елді мекендерде монеталар да шығарылды. 2013 жылы Бельгия Ұлттық Банкінің мұражайы бельгиялық Notgeld коллекциясын цифрлық форматқа көшіріп, оны онлайн қолжетімді етті.
Франция (1914-1927)
1914 және 1927 жылдар аралығында Франция мен оның Солтүстік Африкадағы колонияларында Бірінші дүниежүзілік соғыс тудырған экономикалық дағдарыс кезінде көптеген қажетті ақша (монета де несесите) шығарылды. Оларды шығарушы органдардың ішінде компаниялар мен жергілікті сауда-өнеркәсіп палаталары да болды.