Кіріспе
Етқоректі өсімдіктер туысы Heliamphora (/h//ɛ//l//i/'/æ//m//f//ər//ə/ немесе /h//iː//l//i/'/æ//m//f//ər//ə/; грекше: helos "батпақ" және amphoreus "амфора") Оңтүстік Америкаға ендемик 24 түрлі құмыралы өсімдіктерді қамтиды. Бұл түрлер жиынтығы күн құмыралары деп белгілі, бұл Хелиамфораның "heli" бөлігі грекше "күн" мағынасын беретін "helios" сөзінен шыққан деген жаңылыс пікірге негізделген. Алайда, атау грекше "helos" – "батпақ" сөзінен алынған, сондықтан олардың ғылыми атын дәлірек аударғанда "батпақты құмыра өсімдіктері" болар еді. Heliamphora туысына жататын түрлер – өзгерген жапырақтары түтікше тәрізді біріккен етқоректі өсімдіктер. Олар жәндіктерді тартып, ұстап, өлтіру және құмырадағы су мөлшерін реттеу үшін қажетті механизмдерді дамытқан. Кем дегенде бір түр (H. tatei) өздігінен протеолиттік ферменттерді өндіреді, бұл оған симбиоздық бактериялардың көмегінсіз тоң майданды қорытуға мүмкіндік береді.
The genus Heliamphora (/h//ɛ//l//i/'/æ//m//f//ər//ə/ or /h//iː//l//i/'/æ//m//f//ər//ə/; Greek: helos "marsh" and amphoreus "amphora") contains 24 species of pitcher plants endemic to South America. The species are collectively known as sun pitchers, based on the mistaken notion that the heli of Heliamphora is from the Greek helios, meaning "sun". The name instead derives from the Greek helos, meaning "marsh", so a more accurate translation of their scientific name would be marsh pitcher plants. Species in the genus Heliamphora are carnivorous plants that consist of a modified leaf form that is fused into a tubular shape. They have evolved mechanisms to attract, trap, and kill insects; and control the amount of water in the pitcher. At least one species (H. tatei) produces its own proteolytic enzymes that allows it to digest its prey without the help of symbiotic bacteria.
Морфология
Гелиамфораның барлық түрлері жер астындағы тамырсабақтан өсетін, көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Гелиамфора түрлері сабақсыз розеткалар құрайды және жапырақтарының биіктігі бірнеше сантиметрден (H. minor, H. pulchella) 200 сантиметрден астамға дейін (H. ionasi, H. tatei) жетеді. Бұл, сазды құмыра өсімдіктеріне құмыра ішіндегі жаңбыр суының тұрақты деңгейін сақтауға мүмкіндік береді. Құмыраның ішкі беті төмен қарай бағытталған түктермен жабылған, бұл жәндіктерді құмыраның төменгі бөлігіне түсіруге көмектеседі. Гелиамфора құмыраларының морфологиялық әртараптануы конвергентті де, дивергентті де болып табылады, бұл географиялық тұрғыдан күрделі Гвиана жотасындағы бейімделу радиациясының нәтижесі болуы мүмкін.
Етқоректілер
Көптеген жағдайларда түрлі ет жейтін өсімдіктерге жатқызылса да, Heliamphora tatei-ді қоспағанда, Heliamphora туысының көп бөлігі өздерінің ас қорыту ферменттерін (яғни протеазалар, рибонуклеазалар, фосфатазалар және т.б.) өндірмейді, оның орнына олжаларын ыдырату үшін симбиоздық бактериялардың ферменттерін пайдаланады. Дегенмен, олар арнайы көру және химиялық сигналдар арқылы олжаны тартады және оны әдеттегі шұңқырлы тұзаққа түсіріп өлтіреді. H. nutans, H. heterodoxa, H. minor және H. ionasi түрлерінің далалық зерттеулері көрсеткендей, бұл түрлердің ешқайсысы өздерінің протеолиттік ферменттерін өндірмейді. H. tatei – ас қорыту ферменттерін және балауыз қабықшаларын өндіретін сирек түрлердің бірі, бұл да олжаны ұстауға көмектеседі.
Өсірудегі күтім
Гелиамфораны ет жейтін өсімдіктерге құмар ботаниктер мен сарапшылар өсіруде күтімі қиын өсімдіктердің бірі деп санайды. Бұл туысқа салқын ( "таулық" түрлері) және жылы ( "жазықтық" түрлері) температуралар, тұрақты және өте жоғары ылғалдылық қажет. Нью-Йорк қаласындағы әуесқой ботаник бұл туысты өсіруге үлкен пластикалық жәшік, желдеткіш, жұмыртқаға арналған лотоктар және мұз салынған су бөтелкелерінен тұратын арзан құрылғы арқылы қол жеткізуге болатынын көрсетті. Таулық түрлер, ылғалды тепуи тауларының биік жерлерінен шыққан, олардың ішінде H. nutans, H. ionasi және H. tatei түрлері бар. H. ciliata және H. heterodoxa сияқты жазықтық гелиамфоралары тепуидің етегіндегі жылы далаларға көшкен. Топырақ субстраты ретінде ұсатылған, ұзын талшықты немесе тірі сфагнум мох қолайлы, көбінесе бау-бақшалық лава тасы, перлит және пемза қосылады. Субстрат әрқашан ылғалды және өте жақсы дренаждалған болуы керек. Гелиамфораны тазартылған сумен шашырату ылғалдылық деңгейін жоғары ұстауға көмектеседі. Бөлу арқылы көбейтудің сәттілігі шектеулі, өйткені бөлінген көптеген өсімдіктер стресске ұшырап, әдетте өледі. Гелиамфора тұқымдарын өсіру үшін оларды ұнтақталған сфагнум мохқа себіп, жарық және ылғалды жағдайда ұстау қажет. Тұқымдар бірнеше аптадан кейін өне бастайды.
Жіктеу
Heliamphora тұқымдасы Sarraceniaceae тұқымдасының ең көп түрлерін қамтиды және кобра лилиясы (Darlingtonia californica) мен Солтүстік Американың құмыра гүлдері (Sarracenia spp.) осы таксонға кіреді.
Филогенез және әртараптандыру
Жақын туысқан түрлер көбінесе географиялық жағынан жақын орналасқан болады. Негізгі Heliamphora тармақтары миоцен дәуірінде Гвиана жоталарында географиялық оқшаулану және таралу арқылы пайда болған болуы мүмкін, ал плейстоцен кезеңіндегі мұз бен мұз аралық мерзімдердегі температуралық өзгерістер нәтижесінде тік бағыттағы қозғалыс одан әрі түрлердің әртүрлілігін күшейтті.