Кіріспе
Қарлығаш жейтін өсімдік
Құмыра тәрізді өсімдіктер – бұл өзгертілген жапырақтарымен, яғни құдық-тұзақтарымен белгілі бірнеше қарлығаш жейтін өсімдіктер. Бұл тұзақтар – олжаны ұстау механизмі, терең ойысқа ие және ас қорыту сұйықтығымен толған. "Нағыз" құмыра тәрізді өсімдіктердің тұзақтары арнайы жапырақтардан қалыптасады. Өсімдіктер олжаны нектармен тартып, суға батырады.
Түрлері
"Қойма өсімдік" термині көбінесе Nepenthaceae және Sarraceniaceae тұқымдастарының өкілдерін білдіреді, бірақ ұқсас шұңқырлы тұзақтар монотиптік Cephalotaceae және Bromeliaceae тұқымдастарының кейбір түрлерінде де кездеседі. Nepenthaceae және Sarraceniaceae тұқымдастары – қойма өсімдіктердің ең көп түрлі тұқымдастары болып табылады.
Непента тұқымдас
Непента тұқымдасына бір ғана туыс – Nepenthes жатады, оның 100-ден астам түрі, көптеген гибридтері мен сорттары бар. Бұл туысқа жататын Ескі әлемнің құмыралы өсімдіктерінде құмыралар, қарапайым жапырақтарының орталық тамырынан өсетін жіпшелердің ұшында пайда болады. Ескі әлемнің құмыралы өсімдіктері әдетте кішірейтілген және симметриялы құмыралармен, сондай-ақ құмыраның ішкі қабырғасының бетіндегі толық балауыз жабынымен сипатталады. Көптеген өсімдіктер өрмелегіш болып келеді, жоғарыда аталған жіпшелерді пайдаланып өсіп, мекендеген жерлерінің қанатынан жоғары көтеріледі, бірақ кейбіреулері ормандық алаңдарда немесе ағаштардағы эпифиттер ретінде кездеседі.
Sarraceniaceae тұқымдасы
Жаңа әлемнің құмыра өсімдіктері (Sarraceniaceae) үш туыстан тұрады, олар жерде өсетін шөптер және олардың құмыралары горизонтальды тамырсабақтан пайда болады. Бұл тұқымдасқа тән ерекшелік – жапырақтың толығымен құмыраға айналуы, ал Непентестіктер тұқымдасында құмыра жапырақтың ұшындағы бөлігінен өседі. Heliamphora туысына жататын, көбінесе батпақ құмырасы (немесе қате түрде күн құмырасы) деп аталатын түрлердің жапырақ құмырасы қарапайым орамды болып келеді, ал оның ұшында нектар шығаратын қасық тәрізді құрылым орналасқан. Олар Оңтүстік Американың жосық жауынды аймақтарында ғана кездеседі. Солтүстік Америкадағы Sarracenia туысы – мүйіз құмыралары, олардың құрылысы Heliamphora-ға қарағанда күрделірек, көптеген түрлерінде жаңбыр суының көп жиналуын болдырмайтын қақпақшасы (operculum) бар. Калифорниядағы Darlingtonia туысының жалғыз түрі кобра өсімдігі деп белгілі, себебі оның әсем жалған шығу орындары бар үрпілі "қақпағы" және құмырсқалар мен басқа да жемді құмыраның аузына жеткізетін екі тілді "тілі" бар. Sarracenia туысына жататын түрлер оңай будандасады, сондықтан оларды жіктеу қиын мәселе. Sarracenia purpurea – Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының гүлдік белгісі.
Сефалота тұқымдастары
Cephalotaceae – тек бір туысы және бір түрі бар монотиптік отбасы, Cephalotus follicularis. Бұл түрдің 2–5 см биіктігіндегі құмырасы формасы жағынан Nepenthes-тің құмыраларына ұқсас. Nepenthes-тен айырмашылығы, Cephalotus follicularis-тегі сабақ құмыраның түбіне емес, жоғарғы тұзақ жиегінің артқы бөлігіне бекітіледі. Бұл түр Австралияның оңтүстік-батысындағы бір ғана жерде таралған.
Бромлиалар
Броммелиялардың (Bromeliaceae) бірнеше түрі, мысалы, Brocchinia reducta және Catopsis berteroniana, етқоректі екені белгілі немесе күдіктелді.
Тартылу
Азық іздейтін, ұшатын немесе қозғалатын жәндіктер, мысалы, шыбындар, иілген жапырақшаның жасаған қуысына тартылады, көбінесе антоцианин пигменттері және нектар сияқты көз тартатын элементтер арқылы. Көптеген құмыра тәрізді өсімдіктер ультракүлгін түстің белгілі бір үлгілерін көрсетеді, бұл жәндіктерді тартуға көмектеседі.
Ұстау
Қазанның жиегі (перистома) конденсация немесе нектармен ылғалданғанда сырғанақ болады, соның салдарынан жәндіктер тұзаққа түсіп қалады. Тұзақтың қабырғалары құтылуды болдырмау үшін балауызды қабыршақтармен, шығарылған альдегид кристалдарымен, кутикулалық бүктемелермен, төмен қараған түктермен немесе күзетші жасушалардан пайда болған ай тәрізді жасушалармен жабылған болуы мүмкін. Кейбір қазан гүлдерінің ішінде өзара пайдалы жәндік дернәсілдері болады, олар тұтқынға түскен жеммен қоректенеді, ал олардың нәжістерін өсімдік сіңіріп алады.
Ас қорыту
Ас қорыту механизміне қарамастан, жемтілер аминқышқылдары, пептидтер, фосфаттар, аммоний және мочевина ерітіндісіне айналады, одан өсімдік минералдық қоректік заттарды (әсіресе азот пен фосфорды) алады. Барлық етжегіш өсімдіктер сияқты, қазандық өсімдіктер де топырағы минералдарға жеткіліксіз және/немесе көптеген өсімдіктердің тірі қалуына мүмкіндік бермейтіндей қышқылды жерлерде өседі. Қазандық өсімдіктер өсімдіктердің әдетте тамырлары арқылы алатын қоректік заттар мен минералдарды жәндіктердің жемтілерінен алынған құраушылармен толықтырады.
Түлкі ұстайтын симбиоз
Непентс лоуидің жетілген өсімдіктері ағаш шыршаларын (Tupaia montana) тартады, олар өсімдік өндіретін нектармен қоректенеді, бірақ сонымен қатар құмыраға нәжіс шығарып, нитраттар және басқа да қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Өсімдік пен ағаш шыршаларының симбиоздық қарым-қатынасы бар. N. lowii-нің жиегі сырғалмайды, сондықтан ағаш шыршалары оңай кіріп, шыға алады; ол басқа құмыра өсімдіктеріне қарағанда көбірек нектар береді. Құмыра жиегінің пішіні мен нектардың орналасуы жануардың арт жағы тамақтану кезінде жиектің үстінде тұруын қамтамасыз етеді. Непентес раффлезиана вар. elongata Hardwicke жүнді жартас құмырсқасымен (Kerivoula hardwickii) ұқсас қарым-қатынасқа ие. Жартас құмырсқалары құмыралардың ішінде демалады, ал өсімдіктер жапырақтарындағы азоттың көп бөлігін жартас құмырсқаларының нәжісінен алады. Непентес раффлезиананың осы симбиоздан басқа сорттарымен салыстырғанда, N. rafflesiana var. elongata ұзын құмыраларға ие, олар бір жартас құмырсқасын немесе аналық және балалық жұпты сыйдыра алады. Ұзын пішінімен қатар, N. rafflesiana var. elongata басқа түрлерге қарағанда құмырадағы сұйықтығы аз, бұл жартас құмырсқаларына көбірек орын босатады.
Форманың дамуы
Көптеген зерттеулерге сәйкес, құмыра тәрізді тұзақтар эпиацидиация (жапырақтың жоғарғы беті құмыраның ішкі бетіне бүгілуі) арқылы пайда болған, эволюция барысында тереңірек иілген жапырақтарға басымдық берілген. Құмыра тәрізді тұзақтар үш эудикоталық және бір монокоталық туыс топтарында тәуелсіз түрде дамыды, бұл конвергентті эволюцияның мысалы болып табылады.