Кіріспе

Ет жейтін гүлді өсімдіктер тұқымдасы

Droseraceae – күнбағыс тұқымдасы деп те аталатын, ет жейтін гүлді өсімдіктердің тұқымдасы. Оған үш қазіргі замандағы туысқа жататын шамамен 180 түр кіреді. Droseraceae тұқымдасының өкілдері Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықтарда таралған.

Сипаттама

Droseraceae – бір жылдық немесе көп жылдық болатын ет жейтін шөптесін өсімдіктер. Олардың жапырақтары кезектесіп орналасқан және жоғары жағынан орамдалып тұрады, жапырақтарының кемінде біреуінің бетінде ұшында шырыш бөлетін бездері бар түкшелер болады. Гүлдері екі жынысты, әдетте үш карпель және бес тостаған жапырақша, гүл жапырақшасы және аталықтары бар. Олардың тозаңдары үш тесікті немесе көп тесікті болып, төртеулеп шығады. Бұл өсімдіктер ет жейтін болғанымен, гүлдерін жәндіктер тозаңдандырады, көбінесе ақ немесе күлгін гүлдері түнде жабылады. Олар жел мен су арқылы таралатын ұсақ тұқымдарды өндіреді. Droseraceae тұқымдасының көп бөлігі Дрозера туысына жатады. Дионая мен Альдрованданың тек бір ғана түрі сақталған. Дрозера түрлері жапырақтарындағы түкшелерден жабысқақ зат бөліп, қоректерін ұстайды. Дионая мен Альдрованда екеуі де жапырақтары қозғалғанда жылдам жабылатын тұзақтарды пайдаланады. Дионая құрлықта өседі, ал Альдрованда толығымен сулы ортада өседі. Басқа тұқымдастардың ет жейтін өсімдіктері сияқты, Droseraceae да азот сияқты қоректік заттарды кішкентай жануарларды, мысалы жәндіктерді ұстап қоректену арқылы толықтыра алады. Осылайша, бұл өсімдіктер қоректік заттар жетіспейтін жерлерде, мысалы, сфагнум батпақтарында өсе алады.

Дрозера

Дрозера – етқоректі өсімдіктердің ірі туыздарының бірі, ал жеке түрлері морфологиялық ерекшеліктері бойынша кең ауқымда өзгереді. Дрозераның барлық өкілдеріне тән – бездік трихомаларға ұқсас шоғырлармен қапталған, күрт өзгерген жапырақтары. Әр трихоманың ұшында жоғары тұтқырлығы бар шырыш тамшысы бөлінеді, ол шыратылған тамшыға ұқсайды. Шырыш – қышқыл полисахаридтердің жоғары молекулалық салмағы бар, таза сулы ерітіндісі болып табылады, бұл оны өте тұтқыр ғана емес, сонымен қатар өте жабысқақ етеді. Бір тамшы шырыш бір метрге дейін созылып, бастапқы бетінің бір миллион еселенген ауданын жабуы мүмкін. Бұл шырыштың иісі жәндіктер мен басқа да жемтіктерді тартады, олар оған жабысып қалады. Мұндай тұзақтар "құс қағазы" деп аталады, бірақ күнбағыс тұзақтарының механизмі көбінесе "пассивті" деп дұрыс емес сипатталады. Шындығында, күнбағыс тұзақтары өте белсенді және сезімтал, ал бір немесе бірнеше трихомалардың тітіркенуі басқа трихомалардың жемтікке қарай жылдам қозғалысын қозғау үшін әрекет потенциалын шақырады. Содан кейін жапырақ өзіне оралып, жемтігін қорыту үшін жабады. Бүгінде Дрозераның төрт субтуызы белгілі: Regiae және Arcturia субтуыздары монотипті (сәйкесінше D. regia және D. arcturi), ал қалған Дрозера екі кладка – Ergaleium және Drosera субтуыздарына бөлінеді.

Дионая

Дионаэа мускипула, көбінесе Венера құс аулаушысы деп аталады, ол әлемге танымал ет жейтін өсімдік және Чарльз Дарвиннің айтуынша, "дүниедегі ең таңғажайып өсімдіктердің бірі". Дионаэаның жапырақтары да күрт өзгерген және қоздырғыш сезілген кезде жылдам жабылатын "тісті тұзақ" құрайды. Тұзақтың ішкі бетінде үш ірі трихома сыртқа қарай созылады. Тұзақты іске қосу үшін осы үш түктің екеуі белгілі бір уақыт ішінде қоздырылуы керек. Тұзақ тұзақтың сыртқы жағы ойыс болғаннан сыртқы жағы дөңгелек болғанға дейін жапырақшалары ауысып жабылады. Бұл қозғалыс қоздырудан кейін 0,4 секундтан басталып, бір секундтан кейін аяқталуы мүмкін. Ол туысы Дионаэа мускипулаға қарағанда аз танымал, бірақ екеуінің де тұзақ құрылымы ұқсас. 1875 жылы Дарвин Альдрованданы "суда өсетін шағын Дионаэа" деп сипаттады.

Филогения

1867 жылы Бентам мен Хукер алты туысты Дрозера тұқымдасына қосты: Дионея, Альдрованда, Дрозера, Дрозофиллум, Библис және Роридула. Бұл туыстар жапырақтары мен гүлдерінің морфологиясында маңызды айырмашылықтарға ие болғанымен, гомологты болып саналған жәндіктерді ұстау құрылымдарының негізінде топтастырылды. 1922 жылы Библис және Роридула жаңа отбасыға, Библида тұқымдасына (кейін одан бөлініп, Роридула тұқымдасы құрылды) көшірілді. Дионея мен Альдрованда үшін жеке отбасылар бұрын ұсынылған. Олар 1933 жылы ұсынылған Дионеасея және 1949 жылы ұсынылған Альдровандасея. Соңында, молекулалық және морфологиялық деректер оларды бірге қосуды қолдайды, Дрозера тұқымдасы монофилетикалық топ екенін растайды. Жақында алынған молекулалық және биохимиялық деректер, Кариофиллалес орнындағы етқоректі таксондардың (Дрозерасея, Дрозофилласея, Непентесея отбасылары және Triphyophyllum peltatum түрі) барлығы бір кладқа жататынын көрсетеді. Бұл клад тек етқоректі өсімдіктерден ғана емес, сонымен қатар Ancistrocladaceae отбасындағылар сияқты кейбір етқоректі емес өсімдіктерден де тұрады. Дрозера тұқымдасының палеонтологиялық қалдықтары – барлық етқоректі өсімдік отбасыларының арасындағы ең байсы. Қалдықтардағы тозаң бірнеше қазіргі және жойылған туыстарға жатқызылған, бірақ олардың кейбіреулерінің жарамдылығы күмәнді.

Эволюция

Дарвин өсімдіктердегі ет жеушіліктің конвергентті екенін қорытындылады, 1875 жылы «Утрикулярия мен Непентес «Дрозера тұқымдасына» ешқандай қатысы жоқ» деп жазды. Дрозера тұқымдасының ата-бабаларындағы ет жеушіліктің пайда болуы 85,6 миллион жыл бұрынға, ал жылдам жабылатын тұзақтардың эволюциясы 48 миллион жыл бұрынға дейін дауланады. Дионея мен Альдрованданың туысқандық байланысына байланысты, жылдам жабылатын тұзақ механизмі бір рет қана пайда болған болуы мүмкін, бірақ ортақ ата-бабасы құрлықта немесе суда өмір сүргендігі әлі белгісіз.