Кіріспе

Ет жейтін өсімдіктер туысы

Түрлер қорабы
|сурет = Cephalotus follicularis 0001. JPG
|мәртебесі = VU
|мәртебесі жүйесі = IUCN3.1
|бабасының авторы = Dumort.
|туысы = Cephalotus
|атасының авторы = Labill.
|түрі = follicularis
|авторы = Labill.
|аумақ картасы = Cephalotus distribution.svg
|аумақ картасының сипаттамасы = Жалпы таралу аймағы

Бұл кішкентай ет жейтін құмыра тәрізді өсімдік. Өзгертілген жапырақтарындағы құлап түсетін тұзақтар осы өсімдікке «Албани құмырасы», «Батыс Австралия құмырасы», «Австралия құмырасы» немесе «шыбық ұстағыш» сияқты атауларды берді. Бұл мәңгі жасыл шөп, ол Батыс Австралияның оңтүстік-батыс бұрышындағы топырақты батпақтарға ғана тән.

Сипаттама

Cephalotus follicularis – шағын, төмен өсетін, шөптесін өсімдік. Жапырақтары жер астындағы тамырсабақтардан шығады, олар қарапайым, жиекті жапырақтары бар және жерге жақын орналасқан. Жәндіктерді жейтін жапырақтары кішкентай, мокасин сияқты болып келеді және жалпы атаудың «құмырасын» құрайды. Құмыралар көп жарық болғанда қою қызыл түске боялады, ал көлеңкеде жасыл қалпында сақталады. Жапырақтары сыртқа қарай бағытталған, тығыз орналасқан жапырақтары бар базальды құрылымға ие. Осы жапырақтар түрдің негізгі пішінін шамамен 20 см биіктікке дейін жеткізеді. Өсімдіктің «құмыра» тұзағы басқа құмыралы өсімдіктерге ұқсас. Тұзақтың кіреберісіндегі перистома тікенекті құрылымға ие, ол олжаның кіруіне мүмкіндік береді, бірақ оның қашуын қиындатады. Кіреберістің үстіндегі қақпақ – операкулум, құмыраға жаңбыр суының кіруін болдырмайды, соның салдарынан ішіндегі ас қорыту ферменттерінің суылына жол бермейді. Бұл сұйықтықтағы жәндіктер өсімдікпен қоректенеді. Операкулумда мөлдір жасушалар бар, олар жәндіктерді шатастырады, себебі олар аспанның бөліктері сияқты көрінеді. Гүлшоғыры – кішкентай, екі жынысты, алты бөліктен тұратын, дұрыс пішіндес гүлдердің топтары, олар қаймақты немесе ақшыл түсті. Қыстың суық айларында (шамамен 5 градус Цельсийге дейін) олар 3-4 айға жуық табиғи ұйықтау кезеңіне енеді, бұл температураның төмендеуімен және жарық деңгейінің азаюымен шақырылады.

Таксономиялық тарихы

Ботаникалық үлгілер алғаш рет 1801 жылдың желтоқсаны мен 1802 жылдың қаңтарында Джордж Кинг шығанағына жасаған сапары кезінде жиналды. 1802 жылдың 2 қаңтарында экспедицияның ботанигі Роберт Браун өзінің күнделігіне былай деп жазды:

Бұл осы түрге қатысты ең ерте деректі сілтеме болып табылады; және алғашқы жинақ туралы толыққанды нақты болмаса да, бұл өсімдікті Фердинанд Бауэр мен Уильям Весталл 1802 жылдың 1 қаңтарында тапқан деген тұжырым қабылданады. Бұрынғы жинақ болған-болмағаны аса маңызды емес, себебі барлық жинақтар авторлық құқығы көрсетілмей Браунның жинағына қосылды, сондықтан ботаникалық контексте Браун коллекционер ретінде қарастырылады. Браун бастапқыда осы түрге қолжазбада «'Cantharifera paludosa' KG III Sound» деген ат берді, бірақ бұл ат жарияланбады және алғашқы сипаттаманы жариялаған Браун болған жоқ. Келесі жылы Николас Боден экспедициясының ботанигі Жан Батист Лешено де ла Тур қосымша үлгілер жинады. 1806 жылы Жак Лабильярдьер осы үлгілерді Novae Hollandiae plantarum түрінің үлгісін жариялау үшін негіз ретінде пайдаланды. Лабильярдьер Лешеноны коллекционер ретінде көрсетпеді, және ұзақ уақыт бойы Лабильярдьердің 1790 жылдары аймаққа сапар жасаған кезде өсімдікті өзі жинағаны ойлалды; әсіресе, Браун бұл өсімдікті ашқандық үшін Лабильярдьерге дұрыс емес жатқырып берді. Лешеноның үлгісі жеміс беретін өсімдік болды, бірақ жемісінің жағдайы нашар болды, нәтижесінде Лабильярдьер оны Розацеялар тұқымдасына қате орналастырды. Бұл қате 1820 жылдары Уильям Бакстер жақсырақ жеміс беретін үлгілер жинағанға дейін түзетілмеді. Бұл үлгілерді Браун зерттеді, ол өсімдіктің жеке тұқымға ие болуға лайық екенін қорытындылады және сәйкесінше Cephalotaceae тұқымын құрды. Ол осы моногенді тұқымда қалып келді.

Қазіргі орналасуы

Австралиялық құмыра өсімдігі – дамыған розид, сондықтан ол алма мен еменге, Непентацеялар (базалық өзекті эудикоттар) және Сараценалар (базалық астеридтер) сияқты басқа құмыра өсімдіктеріне қарағанда жақын. Оның монотиптік Cephalotaceae тұқымдастығының Saxifragales орнынан алынуына байланысты, ол енді Oxalidales орнына қойылды, онда ол Брунеллиа, Кунония және Элаеокарпация тұқымдастықтарымен ең жақын туыс. Тұқымдастық пен туыстың монотиптік құрамы аймақтағы осындай төрт түрдің бірі болатын эндемизмнің жоғары деңгейін көрсетеді.

Экология

Өсімдік Австралиядағы Оңтүстік-Батыс ботаникалық провинциясының оңтүстік жағалау аймақтарында таралған; Уоррен, Оңтүстік Джарра орманы және Эсперанс жазығында кездеседі. Оның өсетін жері – батпақтарда немесе ағыстар мен өзендер бойындағы ылғалды, құмды топырақ, бірақ ол құрғақ жағдайларға да төзімді. Табиғи ортаның жойылғандығы және артық жинау салдарынан оның саны азайды; сондықтан Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны осал түр (VU A2ac; C2a(i)) деп санайды. Дегенмен, бұл жіктеме Австралияның ұлттық EPBC Act қауіпті түрлер тізімімен немесе Батыс Австралияның 1950 жылғы Жабайы табиғатты қорғау заңымен сәйкес келмейді, олар бұл түрді қауіп төнуі жоқ деп жариялайды.

Өсіру

Кефалотус бүкіл әлемде өсіріледі. Табиғатта олар өсу маусымында күндіз 25 градусқа дейін жылуды, ал түнде салқын температураны ұнатады. Оны көбінесе шпагнум торфты, перлит және құм қоспасынан өсіреді, сонымен қатар 60-80% ылғалдылық та қажет. Тамыр және жапырақ кесінділерінен, әдетте етқоректі емес жапырақтардан жақсы көбейтіледі, бірақ құмыралар да қолданылуы мүмкін. Өсімдіктің ұзақ мерзімді денсаулығы үшін қысқы ұйқы кезеңі маңызды болуы мүмкін. Өсімдіктер тікелей күн сәулесінде түсті болып, қарқынды өседі, ал жартылай көлеңкеде өсірілгендері жасыл қалпында болады. 1823 жылы Филип Паркер Кинг Кью Гарденсіне тірі өсімдіктерді жеткізді. 1827 жылы бір дана гүлдеп, Кёртистің Ботаникалық Журналында сурет салу үшін материал болды. Бұл өсімдік Корольдік Бау-бақша Қоғамының Бау-бақшалық Еңбек Сыйлығына ие болды. Өсірілімде Кефалотустың бірнеше ондаған клондары бар; тоғызы ресми түрде сорт ретінде тіркелген. Ең танымалдарының бірі – «Еден Қарасы», бұл ерекше қара түсті құмыралары бар сорт.

Геномдық

Cephalotus follicularis құмыра өсімдігінің геномы секвенцияланды.