Биокешенділік: Құбылыстардың өзара байланысы мен дамуы
Biocomplexity
Биокешенділік – молекуладан экожүйеге дейінгі биологиялық жүйелердің өзара әрекеттесуін зерттейтін ғылым. Моделдеу, бейімделу, күрделі жүйелер талдауы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
"Биокомплекстік" – көптеген биологиялық агенттер, құбылыстар және жүйелердің өзара әрекеттесуінен туындайтын жаңа қасиеттерді зерттейтін көпсалалы ғылым. Бұл жүйелер кеңістік-уақыт масштабында, биологиялық байланыстарда, молекулалардан экожүйелерге дейінгі өзара әрекеттесулер мен деңгейлерде кездеседі. Осы саладағы зерттеулер сызықтық емес немесе хаотикалық динамиканы, болжауға келмейтін мінез-құлықты, өзін-өзі ұйымдастыруды және тірі жүйелердің бейімделуін зерттейді. Биологиялық жүйелердің ерекшеліктерін ғана зерттеу арқылы толық түсіну мүмкін емес екенін ескереді. Биокомплекстік өмірдің өзара байланыстылығын ашып көрсетеді, биологиялық объектілердің мінез-құлқы көптеген биотикалық және абиотикалық факторлардың күрделі өзара әрекеттесуінен туындайтынын мойындайды. Бұл түсінік тірі жүйелердің элементтерінің қарапайым қосындысынан асып түсетін қасиеттерін қалай көрсете алатынын түсінуге көмектеседі, медицина, экология және биотехнология сияқты салалардағы нақты мәселелерді шешуге жаңа мүмкіндіктер ашады. Жүйенің тұрақтылығы, өзін-өзі ұйымдастыру және бейімделу сияқты сұрақтарға жауап беру үшін жаңа модельдеу тәсілдері жасалған, ал зерттеушілер күрделі адам және табиғи жүйелерді жақсырақ түсіну және талдау үшін сандық әдістерге көшуде. Бұл тәсілдер жүйелік қасиеттер мен өзара әрекеттесулерге, олар өзін-өзі ұйымдастыру немесе жаңа мінез-құлықты қалыптастыруға және күтпеген жүйелік реакциялар туындауы мүмкін жағдайларға назар аударады. Бұл жүйелердің жай-күйін талдау жүйелік төзімділік, осалдық және басқару туралы мәліметтер береді. Шамамен 2000 жылы Америка Ұлттық Ғылым қорының қаржы саясатындағы өзгерістерге байланысты, кейбір зерттеушілер "биокомплекстік" терминін тірі организмдердің қоршаған ортамен күрделі мінез-құлық, биологиялық, әлеуметтік, химиялық және физикалық өзара әрекеттесуін білдіру үшін тар мағынада қолдана бастады. Биокомплекстіктің бұл салыстырмалы түрде жаңа саласы биологиялық әртүрлілік және экология сияқты басқа да салаларды қамтиды.
'Biocomplexity' is a multidisciplinary field that examines and investigates emergent properties arising from the interaction of multiple biological agents, phenomena, and systems, which may range in spatiotemporal scales, biological relationships,interactions and levels from molecules to ecosystems. Research in this area investigates the nonlinear or chaotic dynamics, unpredictable behavior, self organization, and adaptation of living systems, aware that biological systems can display characteristics that cannot be understood through the study of individual properties alone. Biocomplexity sheds light on the interconnectedness of life, recognizing that the behavior of biological entities emerges from the intricate interplay of countless biotic and abiotic factors. This understanding enables us to grasp how living systems can exhibit properties that go beyond the mere sum of their elements, opening up new possibilities for addressing real world challenges in diverse fields such as medicine, ecology, and biotechnology. To answer questions about system resilience, self organization and adaptation, new modelling approaches have been developed and researchers are transitioning to more quantitative methods in order to better understand and analyze complex human and natural systems. These approaches focus on questions about system properties and interactions that create self organizing or emergent behavior, and the circumstances in which unexpected system responses may occur. Analyzing the state of these systems can provide insight into system resilience, vulnerability, and management. Primarily as a result of funding policy changes at the American National Science Foundation around 2000, some researchers have begun to use the term biocomplexity in a narrower sense to denote the complex behavioral, biological, social, chemical, and physical interactions of living organisms with their environment. This relatively new subfield of biocomplexity encompasses other domains such as biodiversity and ecology.