Кіріспе
1984 (ағылш. Nineteen Eighty Four) – Джордж Оруэллдің 1949 жылы жарық көрген, сол атпен аталатын романының британдық теледидарға бейімделуі. Алғаш рет 1954 жылдың желтоқсанында BBC телеарнасында көрсетілді. Бұл туынды үлкен дау тудырды, парламентте сұрақтар қойылды және көптеген көрермендер оның құластырушылық сипаты мен қорқынышты мазмұнына наразылық білдірді. Басты рөлдерде Питер Кушинг (Уинстон Смит рөлінде), Ивон Митчелл, Дональд Плезенс және Андре Морелл ойнады. 2000 жылы Британдық кино институты жүргізген сауалнамада, 20 ғасырдың ең үздік 100 британдық телебағдарламасын анықтау мақсатында, "1984" жетпіс үшінші орынды иеленді.
Өмірбаян
Оруэллдің романын сол кездегі ең өнімді теледидар сценарийшілерінің бірі Найджел Книл теледидарға бейімдеді. Ол өткен жылы ғылыми-фантастикалық сериал «Кватермас эксперименті» үшін профессор Бернард Кватермас кейіпкерін жасаған еді. Адаптацияны одан да беделді Рудольф Картье түсіріп, режиссерлік етті – ол 1950 жылдардағы BBC-дің ең үздік продюсер-режиссері болуы мүмкін, әрқашан көркемдік және техникалық тұрғыдан жаңашыл болған. Картье 1930 жылдардағы Германияда UFA киностудиясының қызметкері, 1936 жылы нацистік режимнен Британияға қашқан, өткен жылы Книлмен «Кватермас эксперименті» жобасы бойынша жұмыс істеген және көптеген теледрамалық өндірістерде тәжірибелі болған. Оның «Кватермас» бойынша жұмысы BBC драма бөлімінің басшысы Майкл Барриді Картьеге романды бейімдеуге шақыруға итермеледі, ол «Утерлинг Хайтс» нұсқасында әдеби материалмен жұмыс істеудегі қабілетін көрсеткен, мұнда да сценарийді Книл жазған. BBC 1949 жылы жарық көргеннен кейін көп ұзамай «1984» романының теледидарға бейімдеу құқықтарын сатып алды, ал Кеннет Тайнан бастапқыда осы жұмысты бейімдеуге ниеттенген. 1953 жылдың соңында жасалған сценарийдің алғашқы нұсқасын Хью Фолкс Оруэллдің жесірі Соня Браунэллмен ақылдасып жазды, бірақ 1954 жылдың қаңтарында Картье қосылғаннан кейін, бейімдеуді Книлге тапсыруды талап етті. Бұл және өндірістің басқа да қиындықтары роман оқиғасының өтетін мерзімінен шамамен 30 жыл бұрын болған сәуір айындағы көрсетуді кейінге жылдыруға әкелді.
Орындаушылар мен актерлер
Уинстон Смит рөлін Питер Кушинг, оның алғашқы маңызды рөлдерінің бірі, сомдады. Картье оны өткен жылы BBC өндірісіндегі «Анастасия» фильміндегі өнеріне тәнті болғаннан кейін таңдады. Кушинг, оның әріптесі Дональд Плесенс, Сайм рөлін ойнап, кино жұлдызына айналды. Плесенс 1956 жылғы оқиғаның толық метражды фильмге бейімделуіне қатысқан актерлердің арасындағы жалғыз өкіл болды, ол Сайм мен Парсонстың кейіптерін біріктіріп, соңғысының атымен сомдады. Басқа актерлер қатарында Юлия рөлінде Книл/Картье «Бүгінге дейінгі биіктіктер» сериалында ойнаған Ивон Митчелл және О’Брайен рөлінде Андре Морелл болды. Уилфрид Брамбелл, кейін «Степто мен ұлы» және «Қатал күн» фильмінде Пол Маккартнидің әкесі ретінде танымал болды, ол екі рөлде ойнады: Уинстон пабта сөйлесетін қарт адам және Уинстон түрмеге қамалған кездегі тұтқын. 1940 жылдары қысқа ғана актерлікпен айналысып, кейін сценарий жазуға көшкен Найджел Книл диктор ретінде шағын дауыстық рөлде ойнады. Үлкен Ағаның бейнесі BBC дизайн бөлімінің қызметкері Рой Оксли болды, оның қатысуы өндіріс тобының ішкі қызығы болды. Бағдарламаға қосымша музыканы Джон Хотчкис жазды, ол шығарманы орындау үшін қалыптыдан гөрі үлкен оркестр талап етті.
Өндіріс
1960 жылдардың басына дейін BBC телеарнасының көбісі тікелей эфирде көрсетілді. Бірақ, сахна алмасу кезеңдерін көрсету үшін немесе студияда тікелей түсіру мүмкін болмайтын жерлерді бейнелеу үшін фильмге түсірілген қосымша материалдар да пайдаланылды. "1984" романы бойынша түсірілім 1954 жылдың 10 қарашасында Александра сарайындағы B студиясында басталды (сол кезде драма түсіру үшін дерлік қолданылмайтын, бірақ келесі тридцать жыл бойы жаңалықтар қызметі мен Ашық университеті орналасқан орын). 18 қарашада Смиттың пролетариат аймағындағы саяхатын көрсететін сыртқы түсірілімдер жүргізілді. Питер Кушинг 1965 жылы "Late Night Line Up" бағдарламасында сұхбат бергенде, бұл көріністер BBC Телевизиялық орталығының орнында, бұрынғы құрылыс алаңында түсірілгенін айтты. Түсірілім аяқталғаннан кейін, актерлар 22 қарашадан бастап Мэри Уорд орталығында (Тависток Плейс), ал 29 қарашадан бастап 60 Паддингтон көшесінде репетицияларын бастады. Репетиция кезінде актерлар рөлдерін және белгілерін жаттап алды, бұл тікелей эфирдегі телешоудағыдай, сахналық қойылымда да маңызды болды. 1954 жылдың 11 желтоқсанында актерлар мен түсіру тобы BBC-нің Лайм Гроув студиясындағы D студиясына толық камералық репетиция мен көрсету үшін келді. Репетициялар келесі күні, 12 желтоқсан күні сағат 20:37-де басталып, шамамен екі сағатқа созылды. Книльдің сценарийі романға мүмкіндігінше адал келді. Автор кейбір шағын қосымшалар жасады, олардың ең бастысы – О'Брайеннің PornoSec-те Джулияның жұмысын бақылап, машиналар жазып жатқан эротикалық романнан бір бөлігін оқитын эпизодты құру болды.
Реакция
Бұл пьеса қызығушылықты тудырды. "Дүрсіндіретін" мазмұнына (әсіресе Смитке егеуқырлармен қорқыту оқиғасы болған 101-ші бөлме) және пьесаның "бұзықшыл" сипатына наразылықтар келді. Көптеген адамдар халықтың ой-пікір еркіндігін бақылайтын тоталитарлық режимнің бейнеленуінен алаңдады. Daily Express газеті 42 жастағы Берил Мерфин Херн-Бейдегі көрсетім барысында апатқа ұшырап қайтыс болғанын, "Әйел көрсетімде өліп қалды" деген тақырыппен жариялады, оның себебі көрсеткен нәрседен болған шок деп айтылды. The Times газетінде анонимді сыншы: "Кітапты сахналық қойылымда көрсету кезінде иронияның көп бөлігі жоғалады; ал осы теледидарлық нұсқасының кемшілігі – оқиғаға назар аудару арқасында идеологиялық түсіндірмелерді қатты қысқартқандықтан, оқиғаның кем дегенде жартысын жоғалтты" деп жазды. Бұл "Оруэллдің көзқарасын" "көрнекі түрде жеңілдету" болды. Алайда, автор Кушинг, Митчелл және Мореллдің актерлік шеберлігіне жоғары баға берді. Manchester Guardian газетінің сыншысы BBC-ді пьесаны көрсеткені үшін қорғады, ал коммунистік газет The Daily Worker оны "ториттіктердің социализмге деген көзқарасы" деп сипаттады. Саяси реакция екіге бөлінді, Парламентте бірнеше ұсыныстар мен түзетулер енгізілді. Бір ұсынысқа бес депутат қол қойып, "жақында, әсіресе жексенбі кештері, Британдық радио хабарларын тарату корпорациясының теледидар бағдарламаларында жыныстық және садистік талғамдарға құштарлық таныту тенденциясы" байқалып отырғанын атап өтті. Тағы бір түзету ұсынылды, онда "құрметті депутаттардың Британдық радио хабарларын тарату корпорациясының батылдығы мен кәсібилігіне шабуыл жасауға бейімділігі" айтылды. Оған бес депутат қол қойды. Тағы бір түзетуте "бірақ жеке тұлғаның еркіндігі әлі де көрермендерге бағдарламаны өшіруге мүмкіндік беретініне және Ұлыбритания үкіметінің алғырлығының арқасында жақын арада қолайлы бағдарламаларға ауысуға мүмкіндік беретініне ризашылық білдірілді" делінді. Алты депутат қол қойған екінші ұсыныс "BBC-нің адал әрекеттерін" мақұлдады, "Британ халқына өз бостандықтарынан бас тартудың логикалық және жанды құртатын салдарына түсіндіруге тырысқанын" және "1984" пьесасында бейнеленген адамдық емес көптеген әрекеттердің тоталитарлық режимдерде қолданылып жүргенін" атап көрсетті. Тіпті королева мен ханзада Филипп та осы пьесаны тамашалап, риза болғандарын жеткізді. Кейіпкерлер құрамында 846-шы жұмысшы Уинстон Сигун (Гарри Секомб), Мисс Сфнут (Питер Селлерс) және 213-ші жұмысшы Экклз (Миллиган) болды; Үлкен Аға орнына Үлкен Аға Корпорациясы (яғни BBC) келді, ал Голдштейннің революциясының орнына Хорас Миникштейннің тәуелсіз телеарналық армиясы (яғни Тәуелсіз телеарналық билігі) келді. Анекдоттарда BBC-ге қатысты мынадай сөздер айтылды: Хабаршы (Селлерс): "BBC қызметкерлеріне назар аударыңыз! Түскі ас енді BBC асханасында ұсынылуда. Дәрігерлер күтіп тұр". Сигун 101-ші бөлмеде Рейдің күлкілі шоуларынан, Лиондармен өмірден және Гарри Секомбтың әндерінен үзінділерді тыңдауға мәжбүр болды. Бастапқы сценарийден айырмашылығы, Сигун 101-ші бөлмеден босатылды және ITA үш күндік телефон арқылы және 10 фунт пара бергеннен кейін BBC-ді құлатты. Алайда, Сигун ITA-ның эфирін естігеннен кейін BBC-ді қайта әкелуді қалады. Бағдарламаның сәттілігі соншалық болды, сценарий 1955 жылдың 8 ақпанында қайта қойылды. Бұл қайталау емес, кішігірім өзгерістермен бірдей сценарийдің жаңа көрсетілімі болды. Бір өзгеріс – Джон Снаггтың бұрын Селлерс бейнелеген BBC хабаршысы рөлінде тіркелуі болды. Бірінші нұсқа BBC архивінде сақталған, ал екіншісі – төмен сапалы аудио жазба, онда бағдарламаның алғашқы бес минуты мен екі музыкалық үзіліс жойылған, шамамен 18 минут материал сақталған.
Announcer (Sellers): "Attention BBC workers! Lunch is now being served in the BBC Canteen. Doctors are standing by." Seagoon is tortured in Room 101 by being forced to listen to clips from Ray's a Laugh, Life with the Lyons and the singing of Harry Secombe. Unlike the original script, Seagoon is freed from Room 101 and the ITA overthrows the BBC after a three day phone call and a £10 bribe. However, when Seagoon hears the ITA's output, he wants the BBC brought back. The programme was such a success that the script was performed again on 8 February 1955. This was not a repeat – it was a new broadcast of the same script with minor changes. One change was the recorded addition of John Snagge as the BBC announcer previously portrayed by Sellers. The first version exists in pristine form in the BBC archives, the second performance only as a lower quality off air recording, which excludes the first five minutes of the programme and both musical interludes, preserving about 18 minutes of material.
Мұра
1977 жылы 16 желтоқсандағы қойылымның 35 мм-лік тележазбасын қайта көрсетуге жиырма үш жыл кетті. 1986 жылы BBC-нің теледидардың 50 жылдығына арналған мерекелік шаралары аясында тағы бір қайта көрсету ұсынысы, 1984 жылғы Джон Херт/Ричард Бертонның көркем фильмінің продюсерлері тарапынан қабылданбады. Олар бұрынғы нұсқалар өздерінің фильмінің табысына кері әсер етеді деп санады. BBC-ге 1994 жылы BBC Two арнасында, жақында қайтыс болған Картьеге құрмет ретінде, ал 2003 жылғы маусымда Джордж Оруэллдің 100 жылдығына орай цифрлық BBC Four арнасында қайта көрсетуге рұқсат берілді. Кнейлдің бейімдемесі 1965 жылы BBC тарапынан кейбір өзгерістермен қайта өндірілді. Дэвид Бак, Джозеф О'Конор, Джейн Мерроу және Сирил Шэпс бас рөлдерде ойнады. Бұл қойылым 1965 жылғы 28 қарашада BBC2 арнасының "Театр 625" антологиялық сериясында, "Джордж Оруэлл әлемі" деген тақырыптағы Оруэллдің бейімдемелерінен тұратын маусымның бір бөлігі ретінде көрсетілді. Ұзақ уақыт бойы жоғалған деп есептелген, 2010 жылғы 12 қыркүйекте оның көшірмесі АҚШ Конгресі кітапханасында табылғаны хабарланды, бірақ ортасындағы шамамен жеті минуттық бөлігі NTSC бейнежазбасынан қалпына келтірілмеді. Ол 1957-1970 жылдар аралығында жоғалған 80-нен астам британдық телешоу эпизодтарының ішінде табылды. 1965 жылы BBC Home Service радиосында Патрик Траутонның қатысуымен радиоға бейімделді, ол жақын арада "Доктор Кто" сериалындағы Екінші доктор рөлін ойнады. Бұл радио нұсқасы тиісінше архивтелген және сақталған. "1984" фильмінің эпизодтары, сондай-ақ 1954 жылғы "Жануарлар фермасы" бейімдемесі Саймон Шаманың "Британия тарихы" бағдарламасының соңғы бөлімі "Екі Уинстон" эпизодында көрсетілді.
Тарату тарихы
BBC телеарнасы, 1954 жылдың 12 желтоқсаны, тікелей эфирде – жазылған жоқ. BBC телеарнасы, 1954 жылдың 16 желтоқсаны, тікелей эфирде – 35 мм фильмді тележазба ретінде сақталған. BBC2, 1965 жылдың 28 қарашасы, 1954 жылғы сценарийдің жаңартылған нұсқасының жаңа қойылымы. 7 минуты жоқ болғанымен, NTSC бейнетаспасының көшірмесі ретінде бар. BBC2, 1977 жылдың 3 тамызы, 1954 жылдың 16 желтоқсанындағы тележазбаның қайталануы. BBC Two, 1994 жылдың 1 шілдесі, 1954 жылдың 16 желтоқсанындағы тележазбаның қайталануы, Рудольф Картьенің қайтысына арналған. BBC Four, 2003 жылдың 14 маусымы, 1954 жылдың 16 желтоқсанындағы тележазбаның қайталануы.
Үй медиасы
2014 жылдың наурыз айында бұл пьеса «Классикалық қорқыныш 1-том» DVD жинағына «Носферату», «Нотр-Дамның қисық денелі адамы» және «Операның күйреушісі» атты туындылармен бірге қосылды. 2022 жылдың сәуір айында BFI пьесаның стандартты және жаңа жоғары сападағы нұсқаларын қамтитын Blu-ray + DVD комбосын жарыққа шығарды.
Журналдар
Пиксли, Эндрю (2003 жылғы қаңтар). "1984: Үлкен Аға сені қадағалап тұр". TV Zone, 50-54 беттер.