Кіріспе

Ежелгі спарталық негізгі сорпа

Қара сорпа – ежелгі Спартаның аймақтық тағамы, қайнатылған шошқа еті мен қанынан жасалған, дәмі үшін тек тұз және сірке су қолданылған. Бұл сорпа антикалық Грекияда кеңінен танымал болған, бірақ оның түпнұсқа рецепті бүгінгі күнге дейін жеткен жоқ. Сорпа туралы ең алғашқы жазба б.з.д. V ғасырда, Фирекраттың "Шахташылар" атты комедиясында кездеседі. Ежелгі дереккөздерде сорпаның тек тойларда ғана берілетін әсем тағам болғаны, немесе барлық спарталықтарға қолжетімді болғаны туралы қайшылықты мәліметтер келтірілген. Тарих барысында қара сорпа Бенджамин Раш және Адольф Гитлер сияқты тұлғалармен байланыстырылып, мақтауға ие болған, әйтсе де Гитлер вегетариан болған.

Этимология

Ежелгі грек жазушысы Плутарх біздің заманымыздың бірінші және екінші ғасырларында жазған "Ликургтың өмірі" атты еңбегінде спарталықтардың μέλας ζωμός деген тағамын атаған. Бүгінде бұл сөз тіркесі "қара сорпа" немесе "қара қайнатпа" деп аударылады. Басқа ежелгі дереккөздерде осы тағам αἱματία, яғни "қан сорпасы", және βαφά, bapha деп те аталады, оны "мақалды соус" деп аударуға болады. Ежелгі грек тілінде "μέλας" сөзі қара түсті білдіреді, ал "ζωμός" жануар өнімдерін пайдаланып пісірілген кез келген сорпаны білдіреді. Біздің заманымыздың 1-ші ғасырында өмір сүрген дәрігер Диоскурид зомós-тың көптеген түрлерін жазған. Мысалы, оны бақа, шаян, әтеш, сиыр еті, бұғы майы және балықпен пісіруге болады. Б.з.д. 4 ғасырда жазған Аристотель өзінің "Historia animalium" еңбегінде zōmós атты сорпаны жылқы, шошқа, қой немесе ешкі етін пайдаланып жасауға болатынын айтқан. Керісінше, ежелгі гректерде негізінен көкөністерден дайындалған сорпаларға тағы бір атау берілген, ол [[wiktionary:ἔτνος.

Ежелгі дереккөздер

Қара шұбақты сипаттайтын ежелгі дереккөздердің көпшілігі спарталық емес авторлар жазған. Осы авторлардың қатарында б.з.д. V ғасырдағы Ферекрат, б.з.д. IV және III ғасырдағы Алексис және Питандық Матрос, б.з.д. IV ғасырдағы Никострат және б.з.д. III ғасырдағы Евфрон бар. Мысалы, Ферекраттың «Кеншілер» комедиясында, жер астынан оралған әйел көшелермен еркін ағып жатқан қара шұбақты көргенін айтады. Бір фрагмент анекдотқа сәйкес, Никострат бір аспазды «thríon» (θρῖον: ішекке толтырылған жапырақтар), «kandaulos» (κάνδαυλος: Лидия тағамы) және «mattýe» (ματτύη: десерт түрі) сияқты басқа тағамдармен қатар, спарталық қара шұбаны қалай дайындауды білмегені үшін қысымға алған. Қара шұбаға жасалған басқа сілтемелер тікелей емес. Мысалы, Аристофанның «Шығармашылар» комедиясында: «Ол Афинадан Спарта флотына дәмді қайнатпа әкелді» деген сөз бар. Бұл сілтеме нақты болмаса да, б.з.д. V ғасырдағы ақын спарталық қайнатпаның афиналықтардың дайындаған қайнатпасынан нашар екенін ұсынған. Классикалық зерттеуші Дэвид Харви драматург осы үзіндіде спарталық қара шұбаны мазақтап отырған болуы мүмкін деп мәлімдеді. Б.з. Х ғасырында құрастырылған Византиялық грек тарихи энциклопедиясы «Суда Лексиконында» зомс – шошқа, сиыр, ешкі, қой немесе аю етінен жасалған қою сорпа екені айтылған. Юлий Поллукс жазған «Ономастикон» сөздігінде қара шұба – ет пен қан қосылып пісірілген спарталық тағам екені көрсетілген.

Шығу тегі

Евфронның (б.з.д. III ғасырдағы комедиялық ақын) "Ағалар" атты комедиясының бір фрагментінде аспаз Ламприас деген адамның спарталық қара сорпаны ойлап тапқанын айтқандығы жазылған. Бірақ, бүгінгі күні бұл мәлімдемені растау мүмкін емес.

Құрамында бар заттар

Қазіргі кезде қара шұбаның нақты рецепті туралы ешқандай жазба қалмаған. Ежелгі әдеби дереккөздер, соның ішінде тарихи, медициналық және лексикографиялық еңбектерде қара шұба мен оның құрамы туралы сипаттамалар кездеседі. Плутархтың айтуынша, "μέλας ζωμός" көбінесе еттен жасалған шұбат ретінде қарастырылуы мүмкін. Тарихшы Мацей Кокошко спарталықтар етті маринадтау үшін сірке суын пайдаланбағанын жорамалдады. Оның орнына, сірке суды қайнату кезінде жануардың қанымен араластырған. Сірке су қанға қосылғанда, қанның ұю процесін баяулатып, бұзылуын болдырмаған. Дикеарх б.з.б. IV және III ғасырларда жазған: "Шошқа еті спарталық асханада (syssitia) тамақтанатын әрбір мүшеден жиналған ақшаға сатып алынған, осы ақшаға базардан шошқалар алынған". Асхана (syssitia) – әскери қызметін аяқтаған ересек спарталықтардың мүше болып кіретін, бірлесіп кешкі ас ішетін клуб сияқты ұйым болған. Плутархтың сөзіне қарағанда, әр спарталық асхана мүшесінің ай сайынғы үлесіне түрлі өнімдер мен ақша кірген. Бұл ақша "он Агинетан облы" деп белгіленген. Жиналған сома айына онға дейін шошқа сатып алуға жеткілікті болған, олар қара шұбаны дайындау үшін шикізат ретінде пайдаланылған. Неміс ғалымы Линк қара шұбаның кедей спарталықтардың эпайклонға, яғни дайындалған тағамдар мен бидай нанының қосымша ерікті сыйлықтарына салған үлесі болуы мүмкін деген болжам жасаған. Британдық эллинист В. Джеффри Арноттың пікірінше, спарталық қара шұба етсіз болған, қара түріндегі бұршақ немесе нуттан жасалған, бірақ бұл теорияны Мацей Кокошко сияқты классиктер жоққа шығарды. Мысалы, патшалық құрбандықтар кезінде шошқалар да құрбандыққа шалынған. Сондай-ақ, қара шұбаның шын мәнінде қарапайым тағам болғанын көрсететін басқа да дәлелдер бар. Матроның Питаннан жазған поэмаларының бірінде қара шұба акроколия (ἀκροκώλια) деп аталатын тағаммен бірге кездеседі. Акроколия – жануарлардың терісі, құлақтары және мұрындары сияқты еттің қалдықтарынан жасалған қайнатылған тағам, бұл қара шұбаның арзан тағамдар санатына жататынын көрсетеді. Спарталықтар құстар мен аңдар сияқты маусымдық өнімдерді де тұтынған. Қазіргі ғалымдар мазаны арпадан жасалған нанның бір түрі, шұжық немесе жалпақ жарма пісірілген торт деп түсіндіреді. Алексис пен басқа да авторлар спарталықтардың қара шұбаны мазамен бірге бергенін растайды. Маза ежелгі гректер арасында кең таралған тағам болған, ал кедейлер басқа ештеңе алуға шамасы келмеген кезде оны жейтін. Түзілісіне байланысты, маза ыдыс-аяқ болмаған жағдайда тақта ретінде де қолданылған. Спарталық кештемелерде тамақ десертпен (ἐπαῖκλα) аяқталған. Ақын Алкманның жазбаларында Спартаның бір кезде зәулім кештер өткізгендігі суреттелген.

Діни мерекелер

Бір шолу зомостың Панафинея мерекесінде құрбандық етін пісіргеннен қалған қалдықтардан жасалғанын көрсетеді. Шұбақ кедейлерге берілсе, дәулетті адамдар еттен үлес алатын. Филлийдің "Арал қалалары" және Эпиликтың "Коралиск" сияқты бірнеше ежегі поэзия фрагменттерінде Клевер мерекесінде (копис) Амикла қаласындағы Аполлон ғибадатханасында қара шұбақ берілгені жазылған. Бұл қала сол кезде Спартаның бақылауында болған. Аталған деректерде шұбақтан өзге арпа наны мен бидайдан жасалған нан да ұсынылғаны айтылған.

Әскери науқандар

Спарталықтардың әскери жорықтарда қара шұбақ жегені туралы жазбалар жоқ. Б.з.д. V ғасыр тарихшысы Фукидидтің б.з.д. 425 жылы Пилосқа Спарта шабуылы туралы баяндамасында Спарта әскерінің рационы сипатталған: ұнтақталған бидай, ірімшік, шарап және "қоршауда пайдалы кез келген басқа тағам", бұл туралы мәліметтер мәтінде толығырақ көрсетілмеген. Спартиялық сарбаздар көбінесе дұрыс тамақтанғанмен, әскери жорықтарда қара шұбақтың олардың күнделікті тамақтануының бір бөлігі болғанын көрсететін ескі әдеби деректер жоқ.

Жақсы танымал

Спартандық қара шұбақ ежелгі дәуірде басқа гректерге де белгілі болған, бұл оның ерекше дәміне Спарта қоғамында өскендер ғана үйрене алатынын көрсетеді. Цицеронның "Тускуландық даулар" еңбегінде де осы оқиға баяндалады, бірақ Понт патшасының орнына Сиракуздық Дионисий туралы айтылады. Плутарх та афиналық генерал Алкивиадтың саяси қысымнан Спартаға қашқанда, спарталықтардың қатарына қосылу үшін қара шұбақ жеуге тырысқанын айтады. Плутархтың "Пелопиданың өмірі" еңбегінде Сибарис тұрғыны: «Спарталықтар үшін соғыста өлім іздеудің мәні жоқ, себебі олар осындай ауыр жағдайлар мен қайғылы өмірден құтылу үшін осылай істеген» деген пікір келтірілген. Мачей Кокошко және Джоан П. Алкок сияқты тарихшылар бұл сөзді ежелгі Спартаның төзімсіз салты мен тағамын көрсететін дәлел деп түсіндірді. Мачей Кокошконың болжамына сәйкес, спарталықтар өз қауымына жат адамдарға бұл тағамды ұсынуға құлшынбаған, мүмкін, шұбақтың ерекше дәмі болғандықтан. Дегенмен, ол римдік әскерлердің жеміс-жидектер мен дәнді дақылдарды жеуінің және шикі көкөністердің маңыздылығын жақтап сөйлеген. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Германияда "Спартандық пимфе" атты мақала тарады. Мақалада спарталық жастар спорт жарыстарына қатысу алдында түскілікке қара шұбақ жегендігі айтылған. Британдық эллинист В. Джеффри Арнот «1940 жылдарға дейін Англияның солтүстігіндегі жәрмеңкелерде цыгандар осы тағамды ұсынған» деген пікір білдірді.