Кіріспе

Дөнер немесе döner kebap, сондай-ақ döner kebab деп те жазылады, – тік ротиссериде пісірілген еттен дайындалған түрік тағамы. Дәмделінген ет конус пішінде жиналып, тік пісіру элементінің жанында ротиссерияда баяу айналады. Пісірілу барысында оператор пышақпен еттің сыртқы қабатынан жұқа тілімдер кесіп алады. Тік ротиссер 19 ғасырда Осман империясында ойлап табылды, араб шаурмасы, грек гиросы, канадалық донаир және мексикалық аль пастор сияқты тағамдар одан туындаған. Дөнер кебабтың қазіргі сэндвич түрі 1970 жылдары Батыс Берлинде түрік иммигранттарының арасында пайда болып, танымал болды. Бұл фактіні 2011 жылы Берлиндегі Еуропадағы түрік донер өндірушілер қауымдастығы мойындады. Дөнер кебабтың тілімделген еті әртүрлі гарнирлермен тақтада, пита немесе басқа нанға сэндвич ретінде, немесе лаваш немесе фило сияқты жұқа жалпақ нанға оралған күйінде (түрік тілінде "dürüm" – орама немесе ролл) беріледі. Кадир Нурман 1970 жылдардың басында сэндвич немесе орама түрін енгізді, ол бүкіл әлемде кебаб дүкендерінде сатылатын жылдам тағам ретінде танымал болды және көбінесе жай ғана "кебаб" деп аталады. Сэндвич әдетте салат немесе көкөністерден тұрады, оларға помидор, салат, капуста, пияз, сумақ, жаңа немесе тұздалған қияр, немесе перец (чили) және әртүрлі соустар кіруі мүмкін.

Тарих

Осман империясында, кем дегенде 17 ғасырда, пісірілген кесілген ет үйірмелерін көлденең ротиссерде пісірген, бұл қағ кебабына ұқсас. Тік ротиссер 19 ғасырдың ортасында енгізілді. Қазіргі Түркиядағы Бурса қаласы тік пісірілген дөнер кебабының туған жері деп саналады. Явуз Искендерұлының айтуынша, оның атасы Искендер Эфенди 1850-ші жылдары Бурсада бала кезінде әкесінің ресторанында қой етін көлденең емес, тік пісіру идеясын ойлап тапқан; бұл сәтті болды, ал бірнеше жылдан кейін дөнер кебап деп аталды. Дегенмен, одан бұрын 1830 жылы Қастамонудан келген Хамди Уста болған болуы мүмкін. Араб әлемінде танымал болған шаурма нұсқасы да белгілі болды. 1930 жылдары ол теңіз арқылы әкелінді және Мексикадағы мейрамханаларда ливандық иммигранттар сатты. Дөнер кебабын Истанбұлға таныстырған және танымал еткен ең белгілісі – Бейти Гюлер. Оның 1945 жылы ашылған мейрамханасы журналистердің назарына ілігіп, патшаларға, премьер-министрлерге, киножұлдыздарға және танымал адамдарға дөнер және басқа кебаб тағамдарын ұсына бастады. Сандвич түрінде Стамбулда кем дегенде 1960 жылдардың ортасынан бері сатылады. 1970 жылдардың соңында провинциялық қалаларда олар кеңінен танымал болды, ал гирос 1971 жылы Грекия мен Нью-Йорк қаласында танымал болды. 1972 жылы грек-канадтық донаир нұсқасы енгізіліп, Галифакстың ресми тағамына айналды және бүкіл елге тарады. Бұл тағам бастапқы нұсқасынан дамып, көп мөлшерде салат, көкөністер мен соустармен, қолжетімді бағада сатылатын ерекше сэндвич стиліне айналды, ол тез арада Германияда және Еуропаның көп бөлігінде ең көп сатылатын жылдам тағамдар мен көше тағамдарының біріне айналып, бүкіл әлемде танымал болды.

Этимология

"Дөнер кебаб" ағылшынша атауында "döner kebab" сөзі түрікше döner kebap сөзінен алынған, түрікше ö әрпі әдетте "o" деп ағылшыншаланады, бірақ "döner kebab" ағылшын тілінде баламалы жазу болып табылады. "Кебаб" сөзі қолданылады, ол ағылшын тілінде كَبَاب (kabāb) сөзінен, ішінара урду, парсы және түрік тілдері арқылы келген; ол пісірілген немесе грильденген еттен дайындалған әртүрлі кебаб тағамдарын білдіруі мүмкін. "Кебаб" сөзі ағылшын тілінде 17 ғасырдың соңынан бері қолданылып келеді, ал "дөнер / döner кебаб" тек 20 ғасырдың ортасынан бастап белгілі болды. Немец тілінде ол Döner Kebab деп жазылады; бутербродты көбінесе ein Döner деп атайды. Әсіресе британдық ағылшын тілінде дөнер кебаб сэндвичін жай ғана "кебаб" деп атауға болады. Канадтық нұсқасы – "донер". Грек тілінде ол бастапқыда дөнер деп аталған, бірақ кейіннен түрікше γύρος ("айналу") сөзінен шыққан "гирос" деп аталды. Арабша атауы شاورما (shāwarmā) түрікше çevirme сөзінен шыққан, ол да "айналу" дегенді білдіреді. Парсылар оны "кебаб торки" деп атайды.

Әзірбайжан

Әзірбайжанда, дөнер кебаб, еуропалық стильдегі сэндвичтер сияқты лавашқа (жапсырма нан) немесе чөрәкке (нан, оның ішінде тандыр наны) оралған күйінде кең таралған жылдам дайындалатын тағамдардың бірі болып табылады. Ол әдетте әт (ет, көбінесе қой еті немесе қошқар еті) етінен жасалады, бірақ кейде toyuq (тауық) еті де қолданылады.

Жапония

Жапонияда, әсіресе Токиода, дөнер кебабтары қазір кең таралған. Олар көбінесе тауықтан жасалады, бірақ кейде сиыр етінен де дайындалады және жай ғана "кебаб" деп аталады. Олардың үстіне ұсақталған салат немесе капуста, кесілген помидор салынады, және әдетте "Мың арал", ащы және сарымсақ сияқты соустардың бірін таңдауға болады.

Вьетнам

Донер кебаб Вьетнамда күннен-күнге танымал болып келеді, көбінесе Германияда тұрып, оны өз Отанына әкелген вьетнамдықтардың арқасында. Ханой және Хо Ши Мин қаласының бойында көптеген донер кебаб сату орындарын кездестіруге болады. Вьетнамдық нұсқасы – Bánh mỳ Döner Kebab, түпнұсқа донер кебабтан бірнеше маңызды айырмашылықтарға ие. Біріншіден, сиыр және қозы еті орнына шошқа еті қолданылады. Екіншіден, етке ашытқы көкөністер мен чили соусы қосылады.

Австрия

Донер кебаб дүкендерін Австрияның барлық қалаларында табуға болады. Кебабтар (көбінесе "Дөнер" деп аталады) бургерлер мен дәстүрлі Вюрстель (шұжықтан) сатылымы жағынан озып кетеді.

Финляндия

Финляндияда донер кебабтары 90-шы жылдардан кейін танымал болды, түрік және басқа да Жакын Шығыс елдерінен келген иммигранттар елге көптеп келіп, мейрамханалар ашып, дәстүрлі тағамдарын әкеле бастағанда. Кебабтар көбінесе жылдам дайындалатын тағам ретінде қарастырылады, олар көбінесе түнгі пиццаханаларда сатылады.

Франция

Түрік иммигранттары донер кебабты Францияға да әкелді, онда ол 1980-ші жылдары елдің үлкен Солтүстік Африка халқының арасында ерекше танымал болды. Типтік кебаб – донер етінің жұқа тілімдері, салат, кесілген помидор және пияз салынған наннан тұрады, соустардың ішінде соус бланш, яғни майонезді йогурт соусы таңдауға болады. Кебабтар көбінесе картоп фримен бірге беріледі, оны кейде нанның ішіне де салады. Парижде осы түрін «грек сэндвичі» (Sandwich grec) деп атайды. Донер кебаб Францияда гамбургерлер мен пиццадан кейін үшінші ең танымал жылдам тағам, және 10 000-нан астам кебаб дүкені жылына шамамен 300 миллион кебаб сатады. Дегенмен, Еуропадағы түрік донер өндірушілер қауымдастығы (ATDID) осы тағамның кеңінен танымал болуын 1972 жылы Батыс Берлиндегі зоопарк станциясында түрік қонақ жұмысшысы Кадир Нурман ашқан стендімен байланыстырады, ол донер кебаб сэндвичін жылдам тағам ретінде қалыптастыруға көмектесті. Қазіргі заманғы донер сэндвичтің одан әрі дамуы Берлин қаласымен байланысты. Берлинде алғаш рет ұсынылған донер кебабтың құрамында тек ет, пияз және аздаған салат болды. Уақыт өте келе, ол көптеген салаттармен, көкөністермен және таңдауға арналған әртүрлі соустармен дамыды. Тіпті Берлинде түрік тілінде тапсырыс бергенде де, ыстық соусты сұрағанда неміс тіліндегі «scharf» сөзін қолданады, бұл Берлин стиліндегі донер кебаптың ерекшелігін көрсетеді. Пита нанымен берілетін осы түр Германияда және басқа елдерде донер кебап стиліне әсер етті. 2007 жылғы сауалнама көрсеткендей, көптеген адамдар донер кебапты Берлиннің ең ерекше тағамы деп санайды. Қой етіне қарағанда сиыр еті, бұзау еті және тауық еті көбірек қолданылады. Түркия («Truthahn») және вегетариандық нұсқалар да күннен-күнге танымал болып келеді. 2010 жылы Еуропадағы түрік донер өндірушілер қауымдастығының (ATDID) президенті Таркан Ташюмрук Германияда 350-ге жуық компания күн сайын 400 тоннадан астам донер кебаб етін өндіретінін мәлімдеді. ATDID жәрмеңкесінде Ташюмрук: «Германиядағы жылдық сату көлемі 2,5 миллиард евроны құрайды. Бұл біздің Германиядағы ең ірі жылдам тағамдардың бірі екенімізді көрсетеді» деді. Германияның көптеген қалаларында донер кебабтар, әсіресе жастар арасында, гамбургерлер мен шұжықтардан кем емес танымал.

Нидерланды

Капсалон – голланд тағамы, негізінде француз картонынан дайындалады. Үстіне донер немесе шаурма еті, сарымсақ соусы және гуда ірімшігінің қабаты салынып, ірімшік ерігенше пеште пісіріледі немесе қуырылады. Содан кейін салат жапырақтары мен қосымша соуспен жабылады. Бұл тағам көбінесе бір рет қолданылатын металл табада жылдам тағам ретінде беріледі. "Капсалон" сөзі голланд тілінде "шаштараздық салон" немесе "шаштараз" деген мағынаны білдіреді. Бұл тағамды Роттердам қаласындағы кебаб дүкенінен өзіне жасауын сұраған шаштараз Натаниел Гомес ойлап тапқан.

Ұлыбритания

Түрік иммигранттары әкелген, салат пен соусы бар донер кебаб Ұлыбританияда, әсіресе түнгі ойын-сауықтан кейін өте танымал тағам.

Канада

Донаир деп аталатын нұсқа 1970 жылдардың басында Новая Шотландияның Галифакс қаласында пайда болды. Оның шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер бар, бірақ Галифакс тұрғыны Лео Гамулакостың айтуынша, оның әкесі, грек иммигранты Питер Гамулакос, Бедфорд қалашығындағы Велос Пиццасында грек стиліндегі гиросты сата бастады. Бірақ ол көпшілікке ұнамады, сондықтан 1973 жылы Гамулакос Галифакстағы Куинпул көшесінде алғашқы "King of Donair" мейрамханасын ашты. 2015 жылы Галифакс донаирді қаланың ресми тағамы деп жариялады. Бастапқыда тек Атлантикалық Канадада таралған бұл тағамның танымалдылығы кейіннен Канаданың басқа аймақтарына да әртүрлі формаларда тарады.

Мексика

Ал пастор – ливандық шаурма және донер кебабтың бір түрі. "Бақташы стилінде" деген сөз тікелей мағынасында шаурмада жиі қолданылатын қой етіне сілтеме жасайды, бірақ көбінесе шошқа етінен дайындалады.

Америка Құрама Штаттары

Дөнер кебаб АҚШ-та грек нұсқасымен, қазіргі гирос атымен танымал. Көптеген адамдар осы тағамды 1960 жылдары, ал оның жаппай өндірісін 1970 жылдары енгізгендерін мәлімдеді. Бастапқыда Грецияда ντονέρ (doner) деп белгілі болған, 1970 жылға қарай АҚШ-та жаңадан қолданыла бастаған гирос атауы кеңінен тарады, бірақ 1970 жылдарға дейін кейбір грек мейрамханаларында екі атаумен де танылды. Соңғы жылдары елдің түрлі аймақтарында дөнер кебабқа маманданған бірнеше мейрамхана мен тағам сату автоматтары ашылды, олардың көп бөлігі неміс иммигранттарына тиесілі.

Австралия

Көпмәдениетті халыққа ие Австралияда донер кебабы грек гиросымен және ливандық шаурмамен бәсекелеседі. Кебаб сатушылар қатаң мемлекеттік тағам қауіпсіздігі ережелеріне бағынады. Халал орамасы – Австралияда туындаған тағам. Ол халал сертификаты бар донер кебабының етінен, картофель фриден (қарыздық картоптан) және чили, сарымсақ және барбекю сияқты соустардан тұрады. Дәстүрлі түрде пенопласт контейнерде беріледі және Австралиядағы кебаб дүкендерінің негізгі тағамы ретінде сипатталған. Macquarie сөздігі осы тағамның атын 2016 жылдың "Халық таңдауы – Жыл сөзі" деп таңдады.

Денсаулыққа қатысты мәселелер

Дөнер кебабына қатысты денсаулық сақтау мәселелері, оның ішінде жартылай пісірілген етті түнде сақтау және қайта қыздыру, сапасы, сондай-ақ тұз, май және калорияның жоғары деңгейі туралы ақпарат құралдарында хабарланды. Кейбір тергеулер дөнер кебабының етінде нашар сапалы ингредиенттер немесе жарнамаланған ет түрінен өзгеше ет түрлері табылған. Көптеген дамыған елдердегі тағам қауіпсіздігі ережелері халыққа сатылатын толық пісірілмеген еттегі бактериялардың қаупін қарастырады. Кейбіреулерінде дөнер кебабын өңдеу және дайындау бойынша арнайы ережелер бар. E. coli бактериясынан туындаған бірнеше азық-түлік улану ошақтарынан кейін, 2008 жылы Канада үкіметі бірқатар ұсынымдар енгізді, оның ішінде ет ротиссериден кесілгеннен кейін екінші рет пісірілуі керек делінген. Германияда ротиссериге орналастырылған кез келген дөнер кебабының еті сол күні сатылуға тиіс. Кейінірек сату үшін жартылай пісірілген етті мұздату – денсаулық сақтау ережелерін бұзу болып табылады.