Кіріспе
Жануарлар немесе мал жайылымына жарамды биомалар (далалар, орманды жерлер, шабындықтар және т.б.)
Жайылымдар – шабындықтар, бұталы жерлер, орманды жерлер, батқылықтар және мал немесе жабайы жануарлар жайылымына пайдаланылатын шөлдер. Жайылымдардың түрлеріне биік және қысқа шөпті далалар, шөлді шабындықтар мен бұталы жерлер, орманды жерлер, саванналар, шапарралдар, далалар және тундралар жатады. Жайылымдарға жайылымдық өсімдіктердің аз болуымен орманды жерлер, құнарсыз шөлдер, егістік жерлер немесе тас, бетон және/немесе мұздықтармен жабылған жерлер кірмейді. Жайылымдар, негізінен адам қолмен егілген емес, жергілікті өсімдіктердің өсуімен жайылымдардан ерекшеленеді. Жайылымдарды басқарудың басты тәсілдері – мал жайылымын реттеу және бақылаулы өртеу, ал егіс салу, суару және тыңайтқыштар қолдану сияқты ауыл шаруашылығының қарқынды әдістері емес. Жайылым – жайылымдардың маңызды бір түрі, бірақ "жайылым" термині "жайылымдық жер" терминімен бірдей емес. Мал жайылымын мал өнімділігін арттыру үшін шөп жинау, өсімдік құрамын өзгерту немесе өрт қаупін азайту мақсатында жайылымдарды басқару үшін қолдануға болады. Өрт – өсімдік жамылғысын реттеуші маңызды фактор, ол адамдардың әрекетінен немесе найзағайдан туындауы мүмкін. Өрт ағаш тәрізді өсімдіктердің мөлшерін азайтып, шөптер, астық тұқымдас өсімдіктер және шөпке ұқсас өсімдіктер сияқты шөптесін өсімдіктердің өсуіне көмектеседі. Шөлді бұталы жерлерде, саванналарда немесе орманды жерлердегі мерзімді өрттерді тоқтату немесе азайту жиі ағаштар мен бұталардың басымдығына және шөптер мен астық тұқымдас өсімдіктердің жоғалуына әкеледі.
Жайылымдардың түрлері
АҚШ-тың Қоршаған ортаны қорғау агенттігі жайылымдық жерлерді "туған өсімдік жабыны (кульминациялық немесе табиғи потенциалды өсімдік қауымдастығы) негізінен шөптер, шөп тәрізді өсімдіктер, гүлді өсімдіктер немесе мал жаюға және жайылуға жарамды бұталармен жабылған жерлер" деп анықтайды. EPA табиғи шөптекті далалар мен саванналарды жайылымдық жерлерге жатқызады, ал кейбір жағдайларда батқылық жерлерді, шөлдерді, тундраны және "кейбір гүлді және бұталы қауымдастықтарды" да қамтиды.
Далалық
Степь – физикалық географияда өзендер мен көлдер жанындағылардан басқа ағаштарсыз, шөбіті көп жазықпен сипатталатын биомалық аймақ. Прерия (әсіресе қысқа және аралас прерия) – стептің бір түрі, бірақ оны көбінесе осылай атамайды. Ол маусым мен ендікке байланысты жартылай шөл болуы немесе шөп пен бұталармен жабылуы мүмкін, немесе екеуі де болуы мүмкін. Бұл термин сонымен қатар орман өсуіне тым құрғақ, бірақ шөлге айналуға жеткіліксіз ылғалды аймақтардағы климатты көрсету үшін де қолданылады.
Пампас
Пампа – Оңтүстік Американың құнарлы жазықтары, Аргентинаның Буэнос-Айрес, Ла-Пампа, Санта-Фе, Энтре-Риос және Кордова провинцияларын, Уругвайдың көп бөлігін, сондай-ақ Бразилияның ең оңтүстік бөлігіндегі Рио-Гранде-ду-Сул штатын қамтиды. Бұл кең жазықтар Бахия-Бланка және Тандил (Аргентина) маңындағы Вентана және Тандил төбелерімен ғана тоқтатылады, олардың биіктігі тиісінше шамамен және құрайды. Климаты жұмсақ, жыл бойына біркелкі таралатын жауын-шашын мөлшері шамамен -ге дейін жетеді, бұл топырақтарды егіс шаруашылығына өте қолайлы етеді. Бұл аймақ сонымен қатар ірі Парана-Парагвай жазығының ерекше физиографиялық провинцияларының бірі болып табылады. Осы жазықтардағы әртүрлі ландшафттардың арқасында бірегей жануарлар дүниесі кездеседі. Олардың ішінде рея, бадгер және дала тауығы бар.
Қабақ
Бұталы жер – бұталар басымдық танытатын өсімдіктер қауымдастығы, оған шөптер, дәрілік шөптер және түйнекті өсімдіктер де кіруі мүмкін. Бұталы жерлер табиғи жолмен немесе адамның қызметі нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Ол белгілі бір аймақтағы толыққан өсімдік түрі болуы және уақыт өте келе тұрақты күйін сақтауы, немесе өрт сияқты қозғалыс салдарынан уақытша пайда болатын аралық қауымдастық болуы мүмкін. Өрт немесе мал өсіру сияқты үнемі болатын табиғи құбылыстар тұрақты күйді сақтауға көмектеседі. Өрт қаупі болғандықтан бұталы жерлерде тұру адамға қауіпті болуы мүмкін. "Бұталы жер" термині алғаш рет 1903 жылы қолданылған.
Ормандық жерлер
Ормандық жерлер – көп мөлшерде күн сәулесі түсетін, көлеңкесі шектеулі, сирек орналасқан ағаштардан тұратын ашық орта. Ормандық жерлерде бұталар мен шөптесін өсімдіктер, оның ішінде шөптер өсуі мүмкін. Құрғақ жағдайларда немесе біріншілік немесе екіншілік сукцессияның бастапқы кезеңдерінде ормандық жерлер бұталы жерлерге айналуы мүмкін. Ағаштардың тығыздығы жоғарырақ және жабық қаптамасы бар аумақтарда кең және үздіріліссіз көлеңке орман деп аталады.
Саванна
Саванна – ағаштардың жеткілікті түрде кішкентай немесе арақашықтығы мол болғандықтан, жапырақ қаптамасы жабылмаған шөптесіндік экожүйе. Ашық жапырақ қаптамасы жерге жеткілікті мөлшерде жарық түсіріп, негізінен C4 түрлеріне жататын шөптерден тұратын үздірілмейтін шөп қабатының өсуіне жағдай жасайды.
Шөл дала
Шөл – жауын-шашын мөлшері өте аз болатын ландшафт немесе аймақ. Орташа жылдық жауын-шашын мөлшері жылына кемден аспайтын, немесе жауын-шашын түрінде түскен судан гөйіндеу арқылы көбірек су жоғалатын аймақтар деп анықталады. Кёппен климаттық жіктеу жүйесінде шөлдер BWh (ыстық шөл) немесе BWk (салқын шөл) деп жіктеледі. Торнтвейт климаттық жіктеу жүйесінде шөлдер құрғақ мегатермалды климаттар ретінде жіктеледі.
Тундра
Тундра – төмен температура мен қысқа вегетациялық маусым ағаш өсуіне кедергі келтіретін биома. "Тундра" термині орыс тілінен алынған тундра сөзі арқылы Кильдин саам тіліндегі tūndâr – "жоталар", "ағашсыз таулы жер" деген сөзден шыққан. Тундраның үш түрі бар: Арктикалық тундра, Антарктикалық тундра. Тундра өсімдіктері шағын бұталар, маталар мен шөптер, еңкейіп өсетін мохтар және лишайниктерден тұрады. Кейбір тундраларда сирек ағаштар өседі. Тундра мен орман арасындағы экотон (немесе экологиялық шекара аймағы) орман шебі деп аталады.
Канада
Рейнджленд Канаданың ауылдық жерлерінің маңызды бір ерекшелігі болып табылады. Ауқымды пайдалануға қатысты провинциялық құзырет, басқару және саясат ел бойынша әртүрлі. Көптеген басқа да Ұлт Достастығы елдеріндегідей, географиялық жағдайға сәйкес келетін аймақтарда патшалық жерлерде мал өсіру мақсатында мемлекеттік желілік құқықтар кең таралған. Мал шаруашылығының экономикалық қажеттіліктерін және қоршаған ортаны сақтау қажеттілігін теңестіру – қазіргі заманғы жайылымдар талқылауының басты тақырыптарының бірі. Батыс Канадада шөптесін және орманды жайылымдардың екеуі де маңызды. Британ Колумбиясында шөптесін жайылымдардың 70 пайызы жеке меншікте, ал мал шаруашылығының жылдық азықталмалы қажеттілігінің 60 пайызы патшалық жайылымдарда (34 миллион гектар) жайылым арқылы қамтамасыз етіледі, оның 80 пайызы орманды жайылымдарды құрайды. Шөптесін жайылымдар далалық провинциялардың көп бөлігінде басым, бірақ орманды жайылымдар, әсіресе, бореаль аймағында маңызды. Кейбір жайылымдар провинциялық қорғалатын аумақтар ретінде сақталады, ал басқалары қоғамдық ресурстар ретінде басқарылады. Мысалы, Альбертада 2003 жылдан бері саябақ жүйесінде «Мұра жайылымдарын» құруға рұқсат беретін заң қолданылып келеді. 2012 жылы Альберта парктері басқаратын 2 мұра жайылымы және 6 жоспарланған болашақ мұра жайылымы болды. Сондай-ақ, Альбертаның тұрақты ресурстарды дамыту басқармасы басқаратын 32 провинциялық жайылым қоры Альбертаның барлық аймақтарында орналасқан. Федералды үкімет 1930 жылдары эрозияға ұшыраған жерлерді қайта қалпына келтірген Батыс Канадада бірнеше «Қоғамдық жайылымдарды» басқарды. 2012 жылы бұл федералды қатысу алты жыл ішінде кезең-кезеңімен тоқтатылатыны жарияланды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ шекарасындағы жердің 36 пайызы жайылымдық жер болып есептеледі. АҚШ-тың батыс бөлігінің 53 пайызы жайылымдық жерлерді құрайды. Шамамен 399 миллион акр (1 610 000 км²) жайылым жеке меншікте. Жерді басқару бюросы 167 миллион акр (676 000 км²) мемлекеттік жайылымды басқарады, ал АҚШ Орман шаруашылығы қызметі шамамен 95 миллион акр (380 000 км²) жерді басқарады. Мал шаруашылығымен айналысатындар осы мемлекеттік жайылымның бір бөлігін жалға алып, малдың түрі мен санына және олардың жерде болу мерзіміне байланысты төлем жасай алады. Тарихи тұрғыдан АҚШ-тың батыс бөлігіндегі көптеген жерлер мал жаюға пайдаланылған, және кейбір штаттардың көп бөлігінде бұл әлі де жалғасуда. Мұндай штаттардың көптегенінде, мысалы Аризона штатында, ашық жайылым заңы қолданылады, ол жер иесінен малды жайылымға шығару үшін қоршау қоюды талап етеді, малды жайылымнан шығармайды; демек, теориялық тұрғыдан малдың еркін жүруіне рұқсат етіледі. Қазіргі заманда ашық жайылым заңдары қала құрылысымен келіспеушілік тудыруы мүмкін, себебі кейде адасқан сиырлар, бұқалар немесе тіпті мал тобы тұрғын алаптарына немесе тас жолдарға шығып кетуі мүмкін.
Басқа жерлер
Жер бетінің шамамен 70% (Антарктиканы есептемегенде) жайылымдық жерлердің әртүрлі түрлерінен тұрады.
Австралия
Австралияның жайылымдық жерлері солтүстіктегі тропикалық саванналардан, жазғы жауын-шашынмен сипатталатындардан бастап, орталық Австралиядағы кең шөлдер арқылы, қысқы жауын-шашынмен ерекшеленетін оңтүстік жайылымдық жерлерге дейін созылады. Олар Австралия құрлығының шамамен 80 пайызын құрайды және шартты түрде «Аутбэк» деп аталады. Дегенмен, жайылымдық жерлер жауын-шашын мөлшері жоғары аймақтарда да кездеседі, онда жауын-шашыннан өзге шектеулер табиғи ландшафтты басқаруға қатысты қолданылады. Осы аймақтардағы құндылықтар мен қоғамдық пайдалар негізінен табиғи ресурстарға байланысты. Бұл жерлер ауыл шаруашылығы үшін қарқынды дамытылмаған, бірақ кең көлемді мал шаруашылығы маңызды жер пайдалану түрі болып табылады және жайылымдық жерлердің 55 пайызын құрайды. Табиғатты қорғау аймақтары жайылымдық жерлердің шамамен 11 пайызын пайдаланады, ал жайылымдық жерлерде әлемдік деңгейде маңызды биологиялық әртүрлілік пен табиғи тартымдылықтар бар. Кен және мұнай өндіру жайылымдық жерлердің өте шағын бөлігін пайдаланғанымен, Австралияның жалпы ішкі өніміне басқа жайылымдық салаларға (сияқты мал өсіру, туризм, жергілікті өнімдерді жинау) қарағанда үлкен үлес қосады. Әртүрлі типтегі жергілікті жерлердің меншігіндегі аумақтар жайылымдық жерлердің шамамен 59 пайызын құрайды және жайылым мен табиғатты қорғау мақсатында пайдаланылатын жерлермен қабаттасады. Австралияның жерінің 80 пайызын жайылымдық жерлер құрағанымен, 2016 жылғы халық санауы бойынша, оларда халықтың екі пайызынан сәл астамы (394 000 адам) тұрады, ал жайылымдық жерлерде тұратын халықтың 28 пайызы өзін жергілікті тұрғын деп атайды.
Оңтүстік Америка
Оңтүстік Америкадағы жайылымдар құрғақтан субылғалдыға дейінгі климат аймақтарында орналасқан. Бұл аймақтардағы жылдық жауын-шашын шамамен 150-ден 1500 мм-ге (6-дан 60 дюймға) дейін жетеді. Оңтүстік Американың жалпы жер аумағының шамамен 33%-ын жайылымдар құрайды. Оңтүстік Америка жайылымдарына шөптекті далалар, бұталы жерлер, саванналар, ыстық және суық шөлдер кіреді. Гипераридті шөлдер Оңтүстік Америка жайылымдарына жатпайды. Оңтүстік Америка жайылымдарының мысалдары: Патагония даласы, Монте, Пампа, "Льянос" немесе "Серрадо", "Чако" және "Каатинга". Оңтүстік Американың оңтүстік бөлігінің климатын тропикалық дауылдардың және басқа да ауа райы үлгілерінің қарқындылығы мен орналасуының өзгеруі анықтайды.
Африка
Кениядағы жайылымдар елдің жер бетінің 85% құрайды және көбінесе мал өсірумен айналысатын көшпелі малшылар тұрады. Бұл жылжу жиі түрлі ауруларды әкеледі, олардың арасында Кения жануарлар дүниесінде сомали экожүйесінен тараған ірі қараның обасы вирусы ең көп кездеседі.
Азия
Бұрын Қытайдың батысындағы жайылымдар мал шаруашылығымен айналысуға және көптеген жабайы жануарларға жағдай жасаған. Қазір халық санының өсуі, экономикалық, мемлекеттік және әлеуметтік факторлардың салдарынан жайылымдардың аумағы қысқарды. Қытайдағы жайылым түрлері: жартылай шөл, құрғақ альпілік шабындылар, альпілік тығыз бұталы өсімдіктер, сулы-батпақты жерлер.
Аңшылатылған жайылымдардың пайдаланылуы
Орамдар қоғамға қажетті кең ауқымды тауарлар мен қызметтерді өндіреді, оның ішінде мал жайылымы (балау), жабайы жануарлардың мекендеу ортасы, су, минералды ресурстар, ағаш өнімдері, жабайы табиғат демалысы, ашық кеңістік және табиғи сұлулық. Орамдардың географиялық аумағы және көптеген маңызды ресурстары оларды тиімді пайдалану мен басқаруды әлемдегі әрбір адам үшін өте маңызды етеді.