Кіріспе

Мозамбик орта қашықтыққа жүгірушісі

Португалияға сапардан кейін оны Лиссабондағы «Бенфика» атлетика клубына қосу жоспарланған, бірақ соңғы сәтте Мозамбик үкіметі рұқсат бермеді. Сол жылы, небары бірнеше айлық жаттығудан кейін, ол 1988 жылы Алжирдің Аннаба қаласында өткен Африка чемпионатында 800 метрде күміс жүлде жеңіп алды, ал бір айдан кейін 1988 жылғы Жазғы Олимпиадада өнер көрсетті. Ол 2:04.36 жеке рекордтық уақыт көрсетті, бірақ алғашқы іріктеу кезеңінде жетінші орынға ие болып, жартылай финалға өте алмады. Мұтоланың жасы он бес еді.

АҚШ-та оқу және оқыту

Келесі бірнеше жылда Мутола өзінің ең жақсы уақытын жақсарта алмады, бірақ 1990 жылы Каирде өткен Африка чемпионатында алтын медальді жеңіп алды. Мозамбикте оған қарсылық аз болды және ол үлкен жарыстарға дайындалу үшін ғана жақсы жаттықты. Оған шетелде оқу үшін стипендиялар ұйымдастыруға әрекеттер жасалды, бірақ 1991 жылы ғана ХОК ынтымақтастық бағдарламасы арқасында ол АҚШ-қа оқуға және жаттығуға стипендия алды. Орегон штатындағы Спрингфилд орта мектебі оның қабылдау мектебі болды, себебі онда португал тілінде сөйлейтін қызметкер болды (Мутола ағылшын тілін білмегендіктен). Ол Токиода өткен 1991 жылғы әлем чемпионатының финалында төртінші орынға ие болып көптеген адамдарды таң қалдырды, онда оның 1:57.63 уақыты жасөспірімдер арасындағы әлемдік рекордты құрады. Мутола медальдан қағылды, өйткені ол қатты кедергіге ұшырады, финалдық метрлерде өтуге тырысқанда Элла Ковакс екі рет итеріп жіберді. Мара сызығында Ковакс Мутоладан бұрын өтіп, жарыс жеңімпазы Лилия Нурутдинованы да сүртіп жіберді. Наразылық білдірілді, бірақ ол қабылданбады. 1992 жылғы Барселонада өткен жазғы Олимпиада ойындарында Мутола Мозамбиктің алғашқы Олимпиада медалін жеңеді деген үлкен үміт болды. Ол күшпен жүгірді, бірақ соңғы түзуде шаршап, ақырында жеңімпаз Эллен ван Лангеннен кейін бесінші орынға табан тіреді. Сол Олимпиадада Мутола халықаралық чемпионатта сирек кездесетін 1500 м қашықтыққа қатысып, финалда тоғызыншы орын алды. Сол жылы ол Гаванада өткен 1992 жылғы IAAF әлем кубогында 800 м қашықтықта жеңіске жетті және жыл бойы Эллен ван Лангенді жеңген жалғыз әйел болды.

Спорттық үстемдік

Келесі бірнеше жылда Мутола 800 м жарысында үстемдік құрды, 1993 және 1995 жылғы жабық ғимараттағы әлем чемпионаттарында және 1993 жылғы әлем чемпионатында 800 м жүгіруде жеңіске жетті. Штутгартта өткен соңғы жарыста ол екі секундтан астам айырмашылықпен жеңіп алды, бұл әйелдердің 800 м халықаралық финалындағы ең үлкен жеңіс көрсеткіші болды. 1995 жылы да әлем чемпионатының фавориті болған ол, жартылай финалда өзінің жолағынан шығып кеткені үшін дисквалификацияланды. Бірақ ол әлем чемпионатынан кейін бірнеше апта өткен соң Брюссельдегі Ван Дамм мемориалында 2:29.34 уақытпен 1000 м қашықтығын екі жарым минуттан кем уақытта жүгірген алғашқы әйел болып, әлемдік рекордты жаңартты. Ол 1000 м жабық стадиондағы әлемдік рекордты да жаңартты. Сондай-ақ ол сол жылғы әлем чемпионы Ана Кироттан (3:0) жеңіліссіз өтті, тіпті маусымдық Гран-при финалында Киротты мүлдем жеңіп, 1-орынды алды, ал Кирот 5-орынға қанағат тұтты. Оның осы кезеңдегі үлкен жетістіктері мен жарысқа толық үстемдігі 1991 жылдан бері Марго Дженнингстің жетекшілігіне байланысты болды. Дженнингс Спрингфилд орта мектебінде жеңіл атлетикадан жаттықтырушы болды және Мутола Орегоннан Йоханнесбургке Орегондағы жоғары гүлденуге байланысты көшіп кеткеніне қарамастан, оны жаттықтыруын жалғастырды. Дженнингс Мутоланың жаттығу кестесін Оңтүстік Африкаға факспен жіберіп отырды, сонымен қатар Келли Холмс, намибиялық спортшы Агнес Самария және Мутоланың туысы Тина Паулино сияқты әлемдік деңгейдегі 800 м жүгірушілерін де жаттықтырды. 1996 жылғы Атлантадағы жазғы Олимпиада ойындарында Мутола алтын медальді жеңіп алудың басты фавориті саналды, өйткені ол 1992 жылдан бері 800 м финалында жеңілген емес еді және оның жеңіс тізбегі қырықтан астам 800 м және 1000 м финалдарына созылды. Алайда, тұмауға шалдыққан ол күтпеген жеңімпаз Светлана Мастеркова мен Ана Кироттың артында үшінші орынды иеленді. Ресейліктер де командалық тактиканы қолданды, Мастеркованың әріптесі және британдық Келли Холмс Кирот пен Мутоланы қоршауға тырысты, ал Мастеркова алда болды, оларға соңында жете алу үшін тым көп қашықтық қалды. Кейін 1996 жылы Мутола Мастерковамен өткен қызықты бәсекеде 1000 м әлемдік рекордын жоғалтты. Мутола 800 метрлік жүгіруші ретінде толыққанды дайын спортшы ретінде танымал болды. Ол өте күшті болды және мансабында көптеген таңғажайып 1500 метрлік нәтижелер көрсетті. Оның жылдамдығы жоғары болды және финалда күшті спринтке қабілетті еді. Ол сондай-ақ, өзінің қарсыластарын, олардың күшті және әлсіз жақтарын жақсы білетін және жарыста өзін қалай орналастыру керектігін білетін епті және есептелген тактикалық жарыскер болды. Ол жарыстарды алдыңғы қатардан да, артқы қатардан да бастап жеңіске жете алатын. Ең бастысы, ол жеңіске жетуге деген бекем ниетке ие болды, және орта қашықтыққа жүгірудегі әйелдер арасында оған тең келгендер жоқ деуге болады.

800 м жарыстың тарихындағы мәртебесі

Мутола көбінесе барлық уақыттағы ең үздік 800 м жүгіруші әйелдердің бірі деп саналады, ал кейбіреулер тіпті ең жақсысы деп есептейді. Ол осы жарыста әлемдік рекордты жаңартпаса да, оның тұрақтылығы, маңызды чемпионаттардағы өнері және екі онжылдық бойы спорттың ең жоғары деңгейінде бәсекелесу қабілеті теңдесі жоқ. 2008 жылғы Олимпиада ойындары оның қатарынан алтыншы Олимпиадасы болды. Дегенмен, ол әлемдік және Олимпиадалық жарыстарда өзінің қарсыласы Ана Киротқа қарсы 0–4 есебімен ұтылып қалды, ал Кирот Мутоланың мансабындағы ең жақсы көрсеткіші 1:55.16-ға қарсы екі рет 1:55-тен төмен нәтиже көрсеткен. Бірақ әлемдік чемпионаттағы алтын медальдар бойынша Мутола Кироттан Олимпиадалық титулдар (1–0), ашық ауадағы әлемдік титулдар (3–2) және жабық үй чемпионаттарындағы әлемдік титулдар (7–0) бойынша басымдық танытты. Мутола мен Кирот бүгінгі күнге дейін жақсы достас және бір-біріне жиі хат жазады. Мутола Киротқа трассаға қайта оралуға шақыратын көптеген хаттар жазды, өйткені ол өрттен салдарынан жарақат алғаннан кейін жазылуға тырысты. Мутола 1997 жылы IAAF жеңіл атлетика әлем чемпионатында қола медаль, ал 1999 жылы күміс медаль жеңіп алды. Сондай-ақ ол 1997 жылы IAAF жабық үй жеңіл атлетика әлем чемпионатында жеңіске жетті, бұл оның әкесі көлік апатында қаза болғаннан кейін бірнеше апта өткен соң болды. Ол жарысқа қара лента тағып, жеңісін оның естелігіне арнады. Барлығында ол жабық және ашық үй чемпионаттарын қоса алғанда, 800 м-де тоғыз әлемдік титул жеңіп алды. 1995 жылы Мозамбик Ұлттар Достастығына қабылданғаннан кейін ол Ұлттар Достастығы ойындарында екі рет жеңіске жетті және Африка құрамасынан төрт рет қатарынан IAAF әлем кубогында жеңіске жетті. Бірақ оның ең жарқын сәті 2000 жылы Сидней Олимпиадасында болды, онда Мутола Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алды. Ол өзінің басты қарсыластары Стефани Граф пен Келли Холмсті жеңді. Олимпиада жеңісінен кейін ол Мозамбикке оралды, оны құттықтауға көптеген адамдар келді және Мапуто қаласындағы бір көшеге оның есімі берілді. Ол 2001 жылғы маусымдағы табыстарын жалғастырып, Эдмонтонда және 2003 жылы Парижде әлем чемпионы атанды. 2003 жылғы жарыста Мутоланың жаттығу серіктесі Келли Холмске көмектесу үшін баяу қарқынмен жүгіргені көпке белгілі болды. Осы стратегияның нәтижесінде Холмс күміс медаль жеңіп алды. Мутола 2003 жылы жеңіліске ұшырамады және сол жылы Бельгиядағы Мемориал Ван Дамм жарысында тағы да жаңалықтардың назарына ілікті. Онда жеңіске жеткенімен ол 2003 жылғы IAAF Алтын лигасының бір миллион долларлық джекпотының жалғыз иегері атанды, бұл маусымның барлық алты жарысында жеңіліске ұшырамаған спортшыларға берілді. Ол жеңісінің бір бөлігін Мозамбикте өз атымен құрылған қайырымдылық қорына жұмсады. 2004 жылы Олимпиадалық 800 м-де жеңіске жеткен алғашқы әйел болуды көздеген Мутола төртінші орынды иеленді. Аяқ-қол жарақатымен күресіп тұрса да, ол соңғы бірнеше метрге дейін алтын медальді жеңіп алуға мүмкіндік алды, бірақ үш спортшы оны басып өтті, оның ішінде соңғы чемпион, оның бұрынғы жаттығу серіктесі Келли Холмс. 2005 жылы жарақаттары сарқылып, ол әдетте оңай жеңіп алатын қарсыластарына бірнеше рет жеңіліске ұшырады. Мутола 2005 жылы Хельсинкиде өткен әлем чемпионатында 800 метр қашықтықта төртінші орынды иеленді, үшінші орын алған Татьяна Андрианова 2015 жылы допингтік бұзушылық үшін кейіннен дисквалификацияланды. Кейінгі тест Андрианованың 2005 жылдың 9 тамызынан 2007 жылдың 8 тамызына дейінгі нәтижелерін жарамсыз деп таныды. 2016 жылдың 14 сәуірінде Спорттық төрелік соты (CAS) Андрианованың екі жылдық допингтік тоқтауын жойды, өйткені оның үлгісі сегіз жылдық мерзімнен кейін қайта тексерілді. "Салмақ қолданудың сегіз жылдық мерзімі 2015 жылдың 1 қаңтарына дейін аяқталғандықтан, 2015 жылғы жаңа допингке қарсы ережелерде қарастырылған 10 жылдық мерзім қолданылмайды", - делінген CAS мәлімдемесінде. Мутола жаттықтырушысы Марго Дженнингспен жақсы қарым-қатынаста болып, 2006 жылы жақсы формаға оралды, ол әлемнің жабық үй чемпионатында жетінші рет жеңіске жетті. 2007 жылғы IAAF әлем чемпионатында Мутола медаль үшін күресіп, соңғы метрде жарыстан шықты. 2008 жылы Мутоланың 800 метрлік Африка рекордын Кениялық жас Памела Джелимо жаңартты. Мутола 2008 жылғы Олимпиада ойындарын өзінің соңғы маңызды чемпионаты деп шешті және 800 метрлік Олимпиада финалында бесінші орынды иеленді. Ол Олимпиададан кейін бірден өткен Weltklasse Zürich кездесуінде 21 жылдық жеңіл атлетика мансабын аяқтады. Ол 800 метрде 1:58.71 нәтижемен төртінші орынды иеленді, бұл жолы да Желимо 1994 жылдан бері сақталған Мутоланың кездесу рекордын жаңартты. 2008 жылғы Олимпиада ойындарында оның қатысуы оны жеңіл атлетикада алты Олимпиадаға қатысқан төртінші әйел спортшы ретінде таныстырды, бұрынғылары – Лиа Манолиу (диск), Тесса Сандерсон (найза/жекелей сайыс) және жеті рет Олимпиада чемпионы болған Мерлене Отти (жүгіру).

Басқа жұмыстар

Ол 2003 жылы Мапутодағы салтанатты шарада өзінің көрнекті спорттық жетістіктері үшін БҰҰ-ның құрметті жастар елшісі болып тағайындалды. Басқа жастар елшілерінің қатарында музыкант Бааба Маал және баскетболшы Дикембе Мутомбо да бар. Ол Африкадағы жастар арасындағы HIV/AIDS мәселелерін көтеріп, олардың хабардар болу маңыздылығын атап өтті, сондай-ақ спорттың жастарға сыйақысын айтты. Шындығында, оның Lurdes Mutola Foundation қоры мозамбиктік жастарды спортқа тарту және олардың спорттық және білім беру мүмкіндіктерін дамытуға көмектесуді мақсат етеді. Мутола мен оның қоры қатысқан басқа да жобаларға Денсаулық сақтау министрлігі мен ЮНИСЕФ-тің қызылша және полиомиелитке қарсы иммунизация науқаны, сондай-ақ Мапутодағы тұрғын үй құрылысы кіреді. Ол осы қор құрылмас бұрын Мапутодағы спортты қолдауға белсенді қатысты. Ол 15 жасында жаттыққан спорт алаңына жасанды жол салуға қажетті қаржылық көмек көрсетті. Сонымен қатар, ол өзінің суреті бар футболкаларды сатуға рұқсат берді, одан түскен табыс Grupo Desportivo de Maputo клубының қаржылық қиындықтарын шешуге жұмсалды. 2006 жылғы Қысқы Олимпиаданың ашылу салтанатында ол Олимпиада туын алып жүрген сегіз спортшының бірі болды. Спорттан зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол футболға қайта оралды, өйткені футбол – оның бірінші сүйікті спорты. Ол Оңтүстік Африка әйелдер лигасының «Мамелоди Сандаунз» командасы үшін ойнады. 2011 жылы Мапутода өткен Бүкіл Африка ойындарында Мозамбик әйелдер құрамасының капитаны болды. 2012 жылы ол Оңтүстік Африкалық спортшы Кастер Семеньяны Лондон Олимпиадасында күміс медаль жеңіп алуға көмектесті.

Халықаралық жарыстар

1988 Африка Чемпионаты Аннаба, Алжир 2-орын 800 м 2:06.55 Жазғы Олимпиада Сеул, Оңтүстік Корея 21-орын (h) 800 м 2:04.36 1990 Африка Чемпионаты Каир, Египет 1-орын 800 м 2:13.54 1-орын 1500 м 4:25.27 1991 Әлем Чемпионаты Токио, Жапония 4-орын 800 м 1:57.63 Барлық Африка Ойындары Каир, Египет 1-орын 800 м 2:04.02 1992 Жазғы Олимпиада Барселона, Испания 5-орын 800 м 1:57.49 9-орын 1500 м 4:02.60 1993 Әлем Чемпионаты (ішкі) Торонто, Канада 1-орын 800 м 1:57.55 Африка Чемпионаты Дурбан, Оңтүстік Африка 1-орын 800 м 1:56.36 (CR) Әлем Чемпионаты Штутгарт, Германия 1-орын 800 м 1:55.43 IAAF Grand Prix Final Лондон, Ұлыбритания 1-орын 800 м 1:57.35 1995 Әлем Чемпионаты (ішкі) Барселона, Испания 1-орын 800 м 1:57.62 Әлем Чемпионаты Гетеборг, Швеция — (sf) 800 м DQ Барлық Африка Ойындары Хараре, Зимбабве 1-орын 800 м 1:56.99 IAAF Grand Prix Final Фонтвий, Монако 1-орын 800 м 1:55.72 1996 Жазғы Олимпиада Атланта, АҚШ 3-орын 800 м 1:58.71 1997 Әлем Чемпионаты (ішкі) Париж, Франция 1-орын 800 м 1:58.96 Әлем Чемпионаты Афина, Греция 3-орын 800 м 1:57.59 IAAF Grand Prix Final Фукуока, Жапония 2-орын 800 м 1:56.93 1998 Африка Чемпионаты Дакар, Сенегал 1-орын 800 м 1:57.95 Достастық Ойындары Куала-Лумпур, Малайзия 1-орын 800 м 1:57.60 1999 Әлем Чемпионаты (ішкі) Маэбаши, Жапония 2-орын 800 м 1:57.17 Әлем Чемпионаты Севилья, Испания 2-орын 800 м 1:56.72 Барлық Африка Ойындары Йоханнесбург, Оңтүстік Африка 1-орын 800 м 1:59.73 IAAF Grand Prix Final Мюнхен, Германия 1-орын 800 м 1:59.10 2000 Жазғы Олимпиада Сидней, Австралия 1-орын 800 м 1:56.15 2001 Әлем Чемпионаты (ішкі) Лиссабон, Португалия 1-орын 800 м 1:59.74 Әлем Чемпионаты Эдмонтон, Канада 1-орын 800 м 1:57.17 IAAF Grand Prix Final Мельбурн, Австралия 1-орын 800 м 1:59.78 2002 Африка Чемпионаты Радес, Тунис 1-орын 800 м 2:03.11 Достастық Ойындары Манчестер, Ұлыбритания 1-орын 800 м 1:57.35 2003 Әлем Чемпионаты (ішкі) Бирмингем, Ұлыбритания 1-орын 800 м 1:58.94 Әлем Чемпионаты Париж, Франция 1-орын 800 м 1:59.89 IAAF World Athletics Final Фонтвий, Монако 1-орын 800 м 1:59.59 2004 Әлем Чемпионаты (ішкі) Будапешт, Венгрия 1-орын 800 м 1:58.50 Жазғы Олимпиада Афина, Греция 4-орын 800 м 1:56.51 2005 Әлем Чемпионаты Хельсинки, Финляндия 4-орын 800 м 1:59.71 2006 Әлем Чемпионаты (ішкі) Мәскеу, Ресей 1-орын 800 м 1:58.90 Достастық Ойындары Мельбурн, Австралия 3-орын 800 м 1:58.77 Африка Чемпионаты Бамбус, Маврикий 2-орын 800 м 2:01.08 2007 Әлем Чемпионаты Осака, Токио — (f) 800 м DNF 2008 Әлем Чемпионаты (ішкі) Валенсия, Испания 3-орын 800 м 2:02.97 Африка Чемпионаты Аддис-Абеба, Эфиопия 2-орын 800 м 2:00.47 Жазғы Олимпиада Бейжің, Қытай 5-орын 800 м 1:57.68 Өкілдік етеді Африка 1992 IAAF World Cup Гавана, Куба 1-орын 800 м 2:00.47 1994 IAAF World Cup Лондон, Ұлыбритания 1-орын 800 м 1:58.27 1998 IAAF World Cup Йоханнесбург, Оңтүстік Африка 1-орын 800 м 1:59.88 2002 IAAF World Cup Мадрид, Испания 1-орын 800 м 1:58.60

Жеке рекордтар

Іс-шара түрі Белгісі Күні Орналасуы
Ашық 200 м 23.86 20 шілде 1994 Langenthal, Швейцария
400 м 51.37 2 тамыз 1994 Монако
600 м 1:22.87 27 тамыз 2002 Лиеж, Бельгия
800 м 1:55.19 17 тамыз 1994 Цюрих, Швейцария
1000 м 2:29.34 25 тамыз 1995 Брюссель, Бельгия
1500 м 4:01.50 12 шілде 2002 Рим, Италия
Бір миль 4:36.09 21 маусым 1991 Юджин, АҚШ
2000 м 6:03.84 1 қаңтар 1992
3000 м 9:27.37 8 маусым 1991 Спрингфилд, АҚШ
5000 м 18:15.10 18 шілде 1990
Жабық 600 м 1:25.79 7 наурыз 1999 Маэбаши, Жапония
800 м 1:57.06 21 ақпан 1999 Ливинь, Франция
1000 м 2:30.94 25 ақпан 1999 Стокгольм, Швеция
1500 м 4:17.93 1 ақпан 1992 Портленд, АҚШ