Кіріспе

Бриксен (немесе Персенон) – Оңтүстік Тирольдегі, Солтүстік Италиядағы қала және коммуна, Болцанодан шамамен 30 км солтүстікке қарай орналасқан.

География

Бриксен - провинцияның үшінші ірі қаласы және ең көне қаласы, халқы жиырма үш мыңға жуық. Ол Эйсак және Риенц өзендерінің тоғысқан жерінде орналасқан, қазіргі таңда Эйсак аудандық қауымдастығының орталығы болып табылады. Италия-Австрия шекарасындағы Бреннер өткелі Бриксеннің солтүстігінде 45 км, ал Болцано оңтүстігінде 40 км қашықтықта жатыр. Шығыс жағында үш шыңы бар Плозе тау массиві орналасқан, олардың ең жақыны – Телеграф шыңы (Монте Телеграфо) (2486 м), ресми түрде Фролльшпице деп аталады. Батыс жағында Кенигсангерспиц тауы (Монте Пасколо) (2439 м) және Пфефферсберг етегі (Монтепоненте) бар, екеуі де Зарнтал тауларында орналасқан. Бриксен шаңғы спортымен әсіресе танымал, мұнда ірі шаңғы курорты – Плозе бар.

Фрациониялар

Бриксен 22-ге жуық кішкентай ауылдар мен шағын елді мекендерден, frazioni деп аталатындардан тұрады. Олардың ішінде: Аферс/Эорес, Альбейнс/Альбес, Эльвас, Гереут/Каредо, Карноль/Корнале, Клерант/Клеран, Кранбит/Коста-д'Эльвас, Махр/Эльвас Ла-Мара, Майрдорф/Вилла, Меллаун/Меллуно, Милланд/Миллан, Пейрдорф/Перара, Пинзаген/Пинзаго, Плабах/Ривапиана, Руценберг/Монте Руццо, Сарнс/Сарнес, Сент-Андр/Сант-Андреа, Сент-Леонард/Сан Леонардо, Тильс/Тильс, Тёчлинг/Теселинга, Чёч/Сцецце және Унтерэбен.

Тарих

Бриксен аймағы жоғарғы палеолиттен (б.з.д. 8-мыңжылдық) бері қоныстанған. Тас дәуірінің соңғы кезеңдерінен басқа қоныстар да табылды. 15 ж. аймақты римдіктер басып алды, олардың негізгі орны жақын маңдағы Сэбенде (Сабиона) орналасқан. Олар оны 590 жылға дейін ұстады, содан кейін бавариялықтар жаулап алды. Бриксеннің ең алғашқы айқасы 901 жылы Германия королі Людовик III Бала шығарған құжатта кездеседі, онда Прихшна шаруашылығы Сэбен епископы Захарияға табыс етілген. Уақыт өте келе "Прихшна" аты қазіргі Бриксен атауына айналды. 992 жылы собор салынғаннан кейін епископтар Сэбеннен Бриксенге көшіп келді. 1048 жылы Бриксен епискобы Поппо император Генрих III тарапынан папа Дамасус II дәрежесіне көтерілді. Оның билеуі қысқа болды, ол қайтыс болғанға дейін бар болғаны 23 күн билік құрды. Поппоны Герхард Бразут улаған деген қауесет тарады, ол Поппоны тақтан түсірген папа Бенедикт IX-тың және болашақ папа Григорий VII-нің одақтасы болған. Бұл айыптамалар расталмады, ал қазіргі заманғы болжамдар бойынша ол обадан қайтыс болған. 1080 жылдың 15 маусымында Генрих III-нің өтінішімен Бриксен синоды папа Григорий VII-ді 11-12 ғасырлардағы епископтарды тағайындау құқығы үшін күресте айыптады. 1115 жылы Бриксенді қоршаған қабырғалардың бірінші қатары аяқталды. 1174, содан кейін 1234 және 1445 жылдары Бриксен өрттен қирады. 1802 жылы неміс медиациясы кезінде Бриксен Австрия империясына қосылды, бірақ 1805 жылы Аустерлиц шайқасында австриялықтар Наполеон мен оның одақтастарынан ауыр жеңіліс тапқаннан кейін бавариялықтарға берілді. Бавариялықтар Оңтүстік Тироль үшін аймақтық сот және әкімшілік орган болған Бриксен аудандық сотын құрды. 1814 жылы Вена конгресі Бриксенді австриялықтарға қайтарғанға дейін сот тоғыз жыл ғана жұмыс істеді. 1851 және 1855 жылдар аралығында чех журналисі және жазушысы Карел Хавличек Боровскийді Австрия үкіметі Бриксенге жер аударды. 1866 жылы австрия-пруссия соғысынан кейін Австрия құлаудың алдында болды. 1867 жылы Австрия-Мажарстан келісімі жасалды. Бұл Австрия мен Венгрия Корольдігінен тұратын екі монархияны құрды, олар ресми емес түрде Цислейтения және Транслейтения деп аталды. Оңтүстік Тироль, соның ішінде Бриксен, Цислейтенияның құрамына кірді. 1915 жылы Лондон келісімі жасалды. Оның мақсаты Италияны Үштік Одаққа қосылуға ынталандыру болды. 4-бапта итальяндықтарға негізінен неміс тілінде сөйлейтін Оңтүстік Тирольдің австриялық аумағы берілді, бұл жаңа итальяндық-австриялық шекараны құрды. 1919 жылы одақтастардың жеңісінен кейін Бриксен, Оңтүстік Тирольдің қалған бөлігімен бірге Сен-Жермен-ан-Лай келісімі бойынша Италияға берілді. Муссолини кезінде Бриксен және оның айналасындағы ауылдар елдегі аумақтық бөліністерді консолидациялауға бағытталған фашистік күш-жігердің бөлігі ретінде үлкен өсімді бастан өткерді. 1928 жылы бұл Милланд, Сарнс және Альбейнс, сондай-ақ Нац муниципалитетінен қосылған Эльвас және Кранебиттіні қамтыды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде австриялықтар Оңтүстік Тирольді қайтарып алуға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді. Соғыстан кейін Австрия соғыстан кейінгі келісімді қанағаттандырмайтын деп санады және Оңтүстік Тироль мәселесін (Die Südtirolfrage) көтерді. Австриялықтар, Оңтүстік Тироль тұрғындарымен бірге, аймақтың азшылықтарды қорғау үшін дербестікке ие болуы керек деп сенді. Оңтүстік Тирольде 69,4% неміс тілінде сөйлейтін халық және 4,5% ладин тілінде сөйлейтін халық бар, екі тіл Оңтүстік Тирольдегі 116 муниципалитеттің 111-інде басымдық құрайды. 1972 жылы Трентино-Альто-Адидже / Южный Тирольдің бөлігі ретінде Оңтүстік Тирольге автономия берілді.

Елтаңба

Ең көне герб 1297 жылға дейін жетеді, ал 1304 жылдан бастап ол қой символы ретінде танылды. 1928 жылдың 13 қарашасында қала қабырғалары мен жоғары жағындағы газонға орналасқан қақпасы және төменгі жағындағы қойы бейнеленген қалқан қабылданды. Эмблема – қызыл түсті фонда күміс сәулелі қой; оң алдыңғы аяғы қызыл кресттің жалауын ұстап тұр. Бұл эмблема 1966 жылы ресми түрде бекітілді.

Негізгі көрікті жерлер

Марияның көкке көтерілуіне арналған собор (10 ғасыр), 13 ғасырда және 1745–54 жылдары барокко стилінде қайта салынған. Кеме төбесінде Пауль Трогердің Қошшыға табынуын бейнелейтін үлкен фрескасы бар. Хофбург, Ренессанс кезеңінің епископ сарайы (13 ғасырда салынған), Оңтүстік Тирольдегі негізгі аристократтардың резиденцияларының бірі. Епархиялық мұражайда бірнеше өнер туындылары бар, оның ішінде епископ Карл Франц Лодрон үшін жасалған 5000 фигурадан тұратын пресеп (бейнелі тұрған) бар. Әйірбас шіркеуі (11 ғасыр). Готикалық хор мен қоңырау мұнарасы 15 ғасырдан, ал кеме 16 ғасырдан. Басты өнер туындысы – 15 ғасырға жататын ағаштан жасалған Кириней. Шамамен 500 жылдық үйдің ішінде орналасқан Фармация мұражайы (Pharmaziemuseum Brixen) жергілікті дәріхананың дамуын және өзгерістерін көрсетеді. Пир отбасы (қазіргі 7-ші буын) 1787 жылдан бері осы дәріхананы басқарып келеді, әрқашан бір орында. Мұражайдың мұқият қалпына келтірілген бөлмелері ғасырлар бойы фармацевтикалық мамандықтың дамуын және қолданылған емдік заттардың өзгеруін көрсетеді – бұғының ұрықтарынан және ежелгі египеттік мумияның бөліктерінен бастап, қазіргі заманғы жабындар мен лиофилизаттарға дейін. Көрмедегі барлық заттар мен дәрілер ғасырлар бойы қолданылып келді. Мұражайда тарихи зерттеулер үшін кітапхана және Пир отбасының мұрағаты да бар. Жеке бөлмеде отбасы тарихының мультимедиалық көрсетілімі бар. Ақ мұнара (немесе "Weißer Turm" деп те аталады) 1591 жылы салынған, бірақ кейіннен өзгертілген. 72 метрлік мұнара Бриксеннің тарихи орталығында, Әйірбас шіркеуінің жанында орналасқан. Оның ішінде 43 қоңыраудан тұратын күрделі каррильон механизмі бар, ол әр күні сағат 11:00-де естіледі және жүзден астам әртүрлі мелодия орындай алады. Жоғарғы қабатта айналаға көрініс беретін үлкен шатыр бар. Мұнарада ай сағаты да бар. Мұнараның архитектурасы готикалық стильде салынған және Оңтүстік Тирольдегі сирек қалған ескерткіштердің бірі. Бұл Оңтүстік Тирольдегі 14186 нөмірімен тіркелген мәдени мұра ескерткіші. Ақ мұнара 2007 жылдан бері мұражай ретінде пайдаланылуда. Қала сыртында Роденек қамалы орналасқан, ол өз заманында ең қуаттылардың бірі болған. Онда 13 ғасырдың басындағы құнды фрескалар сақталған. Сондай-ақ Рейфенштейн және Вайдбруктегі Тростбург қамалы да маңызды. Соңғысында авантюрист және музыкант Освальд фон Волькенштейн өмір сүрген.

Тілдік таралу

2011 жылғы санақ бойынша халықтың көпшілігі неміс тілін туған тілі ретінде қолданады (72,82%). Қалған тұрғындары итальян және ладин тілдерін туған тілі ретінде қолданады, тиісінше 25,84% және 1,34%. +ЖылНемісИтальянЛадин197164,86%34,32%0,82%198170,32%28,40%1,29%199171,68%27,03%1,29%200173,13%25,65%1,23%201172,82%25,84%1,34%

Мәдениет

Рок-тобы, Фрей. Жабайы, Бриксен қаласында құрылған.

Спорт

Бриксенде 2009 жылы жеңіл атлетикадан жастар арасындағы әлем чемпионаты өтті. Бриксен 2012 жылдың шілде айында 16-шы унициклдердің әлемдік конвенциясы мен чемпионаты (UNICON) қабылдады.