Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тироль тарихы, Орталық Еуропаның ортаңғы альпілік аймағындағы тарихи аймақ, соңғы мұз дәуірінің соңында, шамамен 12000 ж.б.с. адамдардың алғашқы қоныстануынан басталады. Егіншілер мен малшылардың тұрақты қоныстары б.з.д. 5000 жылға дейін жетеді. Басты және қосалқы аңғарлардың көпшілігі қола дәуірінде, б.з.д. 1800-1300 жылдар аралығында қоныстанды. Осы қоныстардан екі маңызды мәдениет пайда болды: қола дәуіріндегі Лауген-Мелаун мәдениеті және темір дәуіріндегі Фрицсен-Санзено мәдениеті. Темір дәуірінде Альпілік Рает халқы қоныстанған бұл аймақ б.з.д. 15 жылы римдіктер басып алды. Солтүстік және шығыс аймақтары Раэтия және Норик провинциялары ретінде Рим империясының құрамына енді, бұл рето-роман тілдері арқылы мәдениет пен тілге терең із қалдырды. Италияны готтар жаулап алғаннан кейін, Тироль V және VI ғасырларда Остгот патшалығының бір бөлігі болды. 553 жылы Оңтүстік Тироль Ломбардтардың Италия Корольдігіне қосылды, Солтүстік Тироль Баварияның ықпалына түсті, ал Батыс Тироль Аламаннияның құрамына кірді – қазіргі Болцано қаласының маңындағы үш аймақ. 774 жылы Шарль Ұлы Ломбардтарды жаулап алды, нәтижесінде Тироль Италияға маңызды стратегиялық бағыт болды. 11 ғасырда Киелі Рим империясының императорлары Тренто, Болцано және Виншгау округтерін Тренто епископтығына, ал Норитал және Пустер аңғары округтерін Бриксен епископтығына берді, бұл аймақты императорлардың бақылауына алды. Келесі ғасырларда Мерано маңындағы Тироль қамалында тұратын графтар өздерінің билігін аймаққа кеңейтті. Кейінгі графтар өздерінің көп бөлігін тікелей Киелі Рим императорынан иеленді. Горициядан шыққан Майнхардингер әулеті Тироль, Гориция және Каринтия герцогтығын басқарды. 1295 жылға қарай «Тироль округі мен билігі» «Адиге және Инн өзендері арасындағы жерде» бекем орнықты, сол кезде аймақ осылай аталды. 1369 жылы Майнхардингер әулетінің өкілдерінің жоқтығынан кейін Тироль Хабсбургтер әулетіне берілді, олар келесі бес жарым ғасыр бойы аймаққа билік етті, ал 19 ғасырдың басында Наполеон соғыстары кезінде бавариялықтар қысқа мерзімге бақылауға алды. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1919 жылғы Сен-Жермен-ан-Лай шарты Тирольдің оңтүстік бөлігін, қазіргі Оңтүстік Тирольді, неміс тілінде сөйлейтін көпшілікке Италия Корольдігіне берді. Тирольдің солтүстік бөлігі Бірінші Австрия Республикасында қалды. Тарихи аймақты қазіргі Австрияның Тироль штаты және Италияның Оңтүстік Тироль және Трентино провинциялары құрайды. Тироль-Оңтүстік Тироль-Трентино еуроаймағының шекарасы осы тарихи аймаққа атын берген бұрынғы Хабсбургтер Тироль округінің шекарасына сәйкес келеді.
The history of Tyrol, a historical region in the middle alpine area of Central Europe, dates back to early human settlements at the end of the last glacier period, around 12,000 BC. Sedentary settlements of farmers and herders can be traced back to 5000 BC. Many of the main and side valleys were settled during the early Bronze Age, from 1800 to 1300 BC. From these settlements, two prominent cultures emerged: the Laugen Melaun culture in the Bronze Age, and the Fritzens Sanzeno culture in the Iron Age. The region, inhabited during the Iron Age by the Alpine population of the Raeti, was conquered by the Romans in 15 BC. The northern and eastern areas were incorporated into the Roman Empire as the provinces of Raetia and Noricum, leaving deep impressions on the culture and language, with the Rhaeto Romance languages. Following the conquest of Italy by the Goths, Tyrol became part of the Ostrogothic Kingdom in the fifth and sixth centuries. In 553, southern Tyrol was incorporated into the Lombards' Kingdom of Italy, northern Tyrol came under the influence of the Bavarii, and western Tyrol became part of Alamannia—the three areas meeting at present day Bolzano. In 774, Charlemagne conquered the Lombards, and as a consequence, Tyrol became an important bridgehead to Italy. In the eleventh century, the Emperors of the Holy Roman Empire granted the counties of Trento, Bolzano, and Vinschgau to the Bishopric of Trent, and the county of Norital and Puster Valley to the Bishopric of Brixen—effectually placing the region under the control of the Emperors. In the coming centuries, the counts residing in Tirol Castle near Merano extended their territory over the region. Later counts would hold much of their territory directly from the Holy Roman Emperor. The Meinhardinger family, originating in Gorizia, controlled the Tyrol, Gorizia, and the Duchy of Carinthia. By 1295, the "county and reign of Tyrol" had established itself firmly in the "Land on the Adige and Inn", as the region was then called. When the Meinhardiner dynasty died out in 1369, the Tyrol was ceded to the House of Habsburg, who ruled over the region for the next five and a half centuries, with a brief period of control in the early nineteenth century by the Bavarians during the Napoleonic Wars. At the conclusion of World War I, the Treaty of Saint Germain en Laye of 1919 ceded the southern part of Tyrol to the Kingdom of Italy, including present day South Tyrol, with its large German speaking majority. The northern part of Tyrol was retained by the First Austrian Republic. The historical region is formed by the present day Austrian State of Tyrol and the Italian provinces of South Tyrol and Trentino. The boundaries of this Tyrol–South Tyrol–Trentino Euroregion correspond to the former Habsburg County of Tyrol, which gave this historical region its name.
Тарихқа дейінгі дәуір
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, соңғы мұз дәуірі шамамен 12000 ж.б. аяқталғаннан кейін, мұздықтар шегініп, флора мен фауна жандана бастаған кезде, адамдар ортаңғы Альпілік аймаққа қоныстанған, кейін Тироль деп аталған бұл өңірге. Сейзер Альмнен табылған заттар жоғарғы палеолит дәуіріне жатады. Болцано, Бриксен және Салорно маңындағы аңғарлардың түбінде мезолиттік мергендердің тоқтаған жерлері табылды. Мұнда табылған тас құралдар б.з.д. 8 мыңжылдыққа дараланады. 1991 жылы Симилаун мұздығында Эццинің табылуы 5000 жыл бұрын адамдардың Альпілік таулардың ең биік өткелдерін кесіп өткенін дәлелдеді. Шаруалар мен мал өсірушілердің тұрақты қоныстары б.з.д. 5000 жылға дейін жетеді. Ерте және орта қола дәуірінде (1800-1300 ж.б.) негізгі және қосалқы аңғарлардағы қоныстардың болуына мол дәлелдер бар. Ең қолайлы қоныс орындары – аңғарлардың күнге қарай бұрылған беткейлеріндегі жазықтар және орта биіктіктегі төбелер болды. Қола және темір дәуірлерінде аймақта кейіннен Тироль графтығының аумағын құраған бірнеше жергілікті мәдениеттер өмір сүрді. Ең танымалдары – соңғы қола дәуірінің Лауген-Мелаун және темір дәуірінің Фриццен-Санцено мәдениеттері. Лауген-Мелаун мәдениеті, қазіргі Оңтүстік Тирольдегі Бриксен қаласының жанындағы екі маңызды археологиялық орынның атымен аталады, б.з.д. 14 ғасырда қазіргі Оңтүстік Тироль және Трентино аймағында пайда болды. Ол тез арада Оңтүстік Альптің орталық бөлігіне таралып, Оңтүстік және Шығыс Тирольді, Роверетодан солтүстікке қарайғы Трентиноны және Төменгі Энгадинді қамтыды; Тирольдің солтүстік бөлігі Урнфилд мәдениетінің ықпалына түсті. Оның ерекшеліктері – әсем әшекейленген керамикалық ыдыстар, ал металл өңдеу көршілес мәдениеттердің күшті әсеріне тап болды. Лауген-Мелаун халқы қайтыс болғандарды өртеп, күлін урналарға салып, кейде шалғай аймақтарда, тау басында немесе су жағасында орналасқан қасиетті орындарда құдайларына табынған. Бай жерлеу заттары б.з.д. 13-11 ғасырларда Лауген-Мелаун мәдениетінің (Лауген-Мелаун А) мыс өндіру есебінен гүлденгенін көрсетеді, ол қола қорытпасының негізгі құрамы болып табылады. Шамамен б.з.д. 500 жылы Фриццен-Санцено мәдениеті, сонымен қатар Раэти мәдениеті деп те аталады, римдік авторлардың айтуынша, аймақта тұратын халықтың басты құдайы болған Раэтия құдайының атымен аталды. Ол Оңтүстік Тирольдің Лауген-Мелаун мәдениеті мен Тирольдің солтүстік бөлігінің Урнфилд мәдениетінің орнын басты. Алдыңғы мәдениеттегідей, әсем әшекейленген керамикалық ыдыстар өте тән, ал металл өңдеу, жерлеу салты және дін сияқты көптеген жайттар көршілес халықтарға, негізінен этрусктіктер мен келттерге күшті әсер етті. Дегенмен, Фриццен-Санцено халқы оларды көршілес топтардан ерекшелендіретін маңызды мәдени ерекшеліктерге ие болды, мысалы, Лауген-Мелаун мәдениеті кезінде қолданылып келген типтік тау қасиетті орындары, фибулалардың белгілі бір түрлері, қоладан жасалған қару-жарақ және олардың Солтүстік этрусктік жазуының бірінен алынған (бірақ этрусктік жазуынан емес) өз әліпбиі. Раэти тілі этрусктік тілімен туыс болған, бірақ олардың арасындағы өте ертедегі айырмашылықты көрсететіндей жеткілікті ерекшеліктерге ие болды.
Archaeological findings show people settled in the middle alpine region, later to be called Tyrol, when the glaciers retreated and flora and fauna revived, after the last ice age ended around 12,000 BC. Artifacts found on the Seiser Alm date to the Upper Paleolithic era. In the valley bottoms near Bolzano, Brixen and Salorno, mesolithic hunters resting places were discovered. Stone artefacts recovered there were dated to the 8th millennia BC. Discovery of Ötzi on the Similaun glacier in 1991 proved man had already crossed the highest Alpine passes 5000 years ago. Sedentary settlements of farmers and herders can be traced back to 5000 BC. There is ample evidence of settlements in the main and side valleys during the early and middle Bronze Age (1800 1300 BC). Preferred settlement sites were sunny terraces on the valleys slopes, and hill tops in the middle heights. In the Bronze and Iron Ages the region was home to a series of autochthonous cultures occupying roughly the area of the later county of Tyrol. The most prominent are the late Bronze Age Laugen Melaun culture and Iron Age Fritzens Sanzeno culture cultures. The Laugen Melaun culture, named after two important archaeological sites near the modern day town of Brixen in South Tyrol, originated in the 14th century BC, in the area of today's South Tyrol and Trentino. It soon spread over the central area of the Southern Alps, encompassing South and East Tyrol, Trentino north of Rovereto and the Lower Engadine; the northern part of Tyrol came under the influence of the Urnfield culture. Distinguishing factors include its characteristic richly decorated pottery, while the metal working is strongly influenced by adjacent cultures. As in the Urnfield culture, Laugen Melaun people cremated their dead, placing their ashes in urns, and worshipping their gods in sanctuaries sometimes situated in remote areas, on mountain tops or close to water. Rich burial objects show that from the 13th to 11th century BC, the Laugen Melaun culture (Laugen Melaun A) flourished, due to the mining of copper, the source material for the alloy bronze. Around 500 BC, the Fritzens Sanzeno culture, also known as culture of the Raeti, after the goddess Raetia who according to Roman authors was the main deity of the people inhabiting the region, succeeded both the Laugen Melaun culture of the southern and the Urnfield culture of the northern part of Tyrol. As in the preceding culture, the richly ornamented pottery is very characteristic, while many aspects such as the metal working, burial customs and religion are strongly influenced by its neighbours, primarily the Etruscans and Celts. Nonetheless, the Fritzens Sanzeno people possessed important distinct cultural traits distinguishing them from adjacent groups, such as the typical mountain sanctuaries already in use during the time of the Laugen Melaun culture, certain types of fibulae, bronze armor, and their own alphabet derived from one of North Etruscan alphabets (but not from the Etruscan alphabet). The language of the Raeti was kin to Etruscan, but different enough to suggest a very ancient divergence between them.
Ежелгі дәуір
15 ж.б. аймақ римдіктер тарапынан басып алынды, ал оның солтүстік және шығыс бөлігі сәйкесінше Раэтия және Норик провинциялары ретінде Рим империясының құрамына енді. Қазіргі Больцано және Мерано қалаларын қамтитын және оңтүстікке орналасқан аймақ Италияның X аймағының бір бөлігіне айналды. Еуропаның басқа бөліктеріндегідей, рим дәуірі мәдениет пен тілге терең із қалдырды, оның нәтижесінде рето-роман тілдері пайда болды.
In 15 BC, the region was conquered by the Romans, and its northern and eastern part incorporated into the Roman Empire as the provinces of Raetia and Noricum respectively. The part south of and including the area around the modern day cities of Bolzano and Merano became part of Italia's Regio X. As in the rest of Europe, the Roman era left deep impressions on the culture and language, with the Rhaeto Romance languages.
Орта ғасырлар
Италияны готтар басып алғаннан кейін, Тироль 5-6 ғасырларда Остготтар патшалығының құрамына кірді. 553 жылы Остготтар патшалығы құлағаннан кейін, германдық Ломбардтар тайпасы Италияға шапқындап кіріп, Италияның Ломбардтар патшалығын құрды, оған Тирольдің барлығы емес, тек оңтүстік бөлігі ғана кірді. Тирольдің солтүстік бөлігі Баварияның ықпалына өтті, ал батысы, болжам бойынша, Аламаннияның құрамында болды. Осылайша, Тироль қазіргі Болцано аймағында шамамен қиылысатын үш ықпал аймағына бөлінді. 6 ғасырда Бавария мен Аламанния Франк корольдігінің герцогтықтарына айналды. 774 жылы Италияның Ломбард патшалығын бағындырған Шарль-Магний өзін Ломбардтардың королі деп жариялады. Нәтижесінде, Тироль Италияға қақпа ретінде маңызды рөл атқарды, бұл Отто I-нің Италия жорығы кезінде расталды. 1007 және 1027 жылдары Киелі Рим империясының императорлары Тренто, Болцано және Виншгау графтықтарын Тренто епископтығына табыс етті. 1027 жылы Норитал графтығы Бриксен епископтығына берілді, ал 1091 жылы Пустер аңғары графтығы да оларға қосылды. Епископтар император тарапынан тікелей тағайындалғандықтан және олардың лауазымы мұрагерлік емес болғандықтан, аймақты олардың басқаруына беру императорлардың билігін нығайту мақсатын көздеді.
After the conquest of Italy by the Goths, Tyrol became part of the Ostrogothic Kingdom from the 5th to the 6th century. After the fall of the Ostrogothic Kingdom in 553, the Germanic tribe of the Lombards invaded Italy and founded the Lombard Kingdom of Italy, which no longer included all of Tyrol, only its southern part. The northern part of Tyrol came under the influence of the Bavarii, while the west probably was part of Alamannia. Thus, Tyrol was divided among three spheres of influence that met in the approximate area of today's Bolzano. During the 6th century Bavaria and Alamannia became stem duchies of the Frankish Kingdom. On conquering the Lombard Kingdom of Italy in 774, Charlemagne had himself crowned King of the Lombards. Consequently, Tyrol came to be of great importance as a bridgehead to Italy, which was re affirmed during the Italian Campaign of Otto I. In the years 1007 and 1027 the Emperors of the Holy Roman Empire granted the counties of Trento, Bolzano and Vinschgau to the Bishopric of Trent. In 1027 the County of Norital was granted to the Bishopric of Brixen, followed in 1091 by the County of Puster Valley. Since the Bishops were nominated directly by the Emperor and their office was not hereditary, putting the area under their control was intended to secure it to the Emperors.
Тироль графлығының пайда болуы
Ғасырлар бойы Мераноға жақын Тироль қамалында тұратын графтар өз аумағын аймаққа кеңейтті. Кейінгі графтардың аумағының көп бөлігі тікелей қасиетті Рим императорынан иелік етті. Горициядан шыққан Майнхардингер әулеті Тироль мен Горицияны ғана емес, біраз уақытқа дейін Каринтия герцогтығын да иеленді. Граф II Майнхардтың (1259–1295) билігінің соңында «Тироль графтығы және билігі» сол кездегі аймақтың атауы бойынша «Адиге және Инн жерінде» берік орнады. Бұл Тироль графтарының номиналды феодалдық иелері болған епископтардың билігінің есебінен болды. Майнхард II өз территорияларын басқару үшін тиімді жүйелер енгізді. Маргарет «Маулташ» Майнхардингер әулетінен Тирольді тиімді басқарған соңғы билеуші болды. 1330 жылы ол Джон Генриге (кейіннен Моравия маркграфы болған) үйленді, бірақ Тироль аристократиясының көмегімен оны тастап, қуатты Виттельсбах әулетінің мүшесі Бавария герцогы Людвиг V-ке үйленді. Бұл графшаның беделін әлсіретіп, жергілікті дворяндарды күшейтті. Маргарет пен Людвигтің жалғыз ұлы Майнхард 1363 жылы, әкесінен екі жыл кейін қайтыс болды, графшаны мұрагерсіз қалдырды. Маргарет Маулташ Тирольді Габсбург әулетінің герцогы Рудольф IV-ке мұра қалдыруға шешім қабылдады, бұл Майнхардтың туысы Стефан II мен Габсбург әулеті арасында қақтығыс тудырды. Стефан Тирольді басып алу үшін қуатты Милан лорды Бернабо Висконтимен одақтасты. 1369 жылы Маргарет Маулташ қайтыс болғаннан кейін Стефан Шердинг бейбіт шарты арқылы Габсбургтерге Тирольді үлкен қаржылық өтемақымен берді. Тироль гербіндегі қызыл бүркіт Людвиг V және Маргарет Маулташ Бранденбургті басқарған кезден бастау алатын қызыл Бранденбург бүркітінен шыққан.
Over the centuries, the Counts residing in Tirol Castle, near Merano, extended their territory over the region. Later counts would hold much of their territory directly from the Holy Roman Emperor. The Meinhardinger family, originating in Gorizia, held not only Tyrol and Gorizia, but for a time the Duchy of Carinthia. At the end of count Meinhard II's rule (1259–1295) the "county and reign of Tyrol" had established itself firmly in the "Land on the Adige and Inn", as the region was then called. This happened on the expense of the power of the bishops, who were nominally the feudal lords of the counts of Tyrol. Meinhard II also introduced more efficient systems for the administration of his territories. Margarete "Maultasch" was the last effective ruler of Tyrol from the Meinhardinger Dynasty. In 1330 she was married to John Henry (who later became the margrave of Moravia), who she repudiated with the help of the Tyrolean aristocracy in order to marry Duke Ludwig V of Bavaria, a member of the powerful Wittelsbach dynasty. This weakened the position of the countess and strengthened the local nobility. The only son of Margarete and Louis, Meinhard, died in 1363, two years after his father, leaving the countess without an heir. Margarete Maultasch decided to bequeath Tyrol to Duke Rudolph IV of the House of Habsburg, probably pressed by the aristocracy, an act which caused a conflict between Meinhard's uncle Stephen II, who forged an alliance with the powerful Lord of Milan Bernabò Visconti to invade Tyrol, and the House of Habsburg. Stephen finally renounced Tyrol to the Habsburgs with the Peace of Schärding for a huge financial compensation after the death of Margarete Maultasch in 1369. The red eagle in Tyrol's coat of arms derives from the red Brandenburg eagle, dating from the time when Louis V and Margarete Maultasch governed Brandenburg as well.
Габсбургтердің билігі
Тирольді сатып алу Габсбургтер әулеті үшін стратегиялық маңызды болды, себебі ол олардың Австрия территориясын бүгінгі Швейцария аймағындағы иеліктерімен байланыстыруға мүмкіндік берді. Осы кезден бастап Тирольді Габсбургтер әулетінің түрлі тармақтары басқарды және олар граф атағын алды. Тироль Габсбургтердің Милан, Венеция, Швейцария және Гориция графтығымен, сондай-ақ Бавария және Швабиямен болған саяси және әскери қақтығыстарына жиі тартылды. 1386 жылғы Семпах шайқасы, онда Австрия герцогы Леопольд III Ескі Швейцария Конфедерациясынан жеңілді, Тироль үшін маңызды салдарға ие болды және графтық пен оның көршілері арасындағы әскери қақтығыстардың біріншісі болды. 1405-1408 жылдардағы швейцариялық Аппенцеллерге қарсы соғыс, 1413 жылғы Венециямен қақтығыс және 1410 жылғы бавариялықтардың Төменгі Инн аңғарына шабуылы болды. 1423 жылы Фредерик IV «Қаржысы жоқ» билігі тұсында Тироль парламенті деп аталатын алғашқы жиын өтті. Оған аристократтар, буржуазия және тіпті шаруалардың өкілдері кірді. Фредерик IV билік еткен кезде, жергілікті күшті аристократия мен герцог арасында ішкі қайшылықтар туды, бұл нәтижесінде ақсүйектердің және олардың дәстүрлі құндылықтар жүйесінің құлдырауына және герцогтың елдегі билігінің нығаюына әкелді. Бұл Зигмундқа «Ақшаға бай» атасының билігін 15 ғасырдың соңына дейін жалғастыруға және аймақты жаңа дәуірге бастап әкелуге мүмкіндік берді. Зигмундтың салтанатты өмір салты мен Венециямен соғыстың салдары қазынаны құртып, оның Тирольдің күміс кендерін кепілге беру шешіміне әкелді. 1490 жылға қарай Зигмундтың беделі төмендеп, ол өзінің гөрініс тапқан туысы, Германия королі Максимилианның пайдасына тақтан басқаруға мәжбүр болды. Үш жылдан кейін Максимилиан Киелі Рим империясының императоры болды, оның сүйікті резиденциясы Инсбрук императорлық астанаға айналды. Максимилиан Тирольге Куфштейн, Раттенберг және Кицбюхельді қосты, ал Пустер аңғары мен Шығыс Тирольді мұраға алғанда Тирольдің шекарасы белгіленді, тек 1817 жылы Зиллер аңғары қосылды.
The acquisition of Tyrol was strategically important to the Habsburg dynasty, since it allowed it to connect their Austrian territories with their territorial possessions in the area of today's Switzerland. From that time, Tyrol was ruled by various lines of the Habsburg family, who bore the title Count. Tyrol repeatedly became involved in the political and military conflicts of the Habsburgs with Milan, Venice, Switzerland and the County of Gorizia, as well as Bavaria and Swabia. The Battle of Sempach in 1386, in which Duke Leopold III of Austria was defeated by the Old Swiss Confederacy had important repercussions on Tyrol, and was the first of a series of military conflicts between the county and its neighbours. The 1405 1408 war against the Swiss Appenzeller, 1413 the conflict with Venice and 1410 the invasion of the lower Inn valley by the Bavarians. In 1423, during the rule of Frederick IV "Empty Pockets", the first meeting that could be called a Tyrolean Parliament met. It consisted of aristocrats, bourgeois and even peasant representatives. During Frederick IV's tenure internal conflicts between the powerful local aristocracy and the duke arose, which eventually led to the decline of the nobles and of their traditional system of values, and strengthened the duke's rule over the country. This enabled Sigismund "Rich in Coin" to continue his father's rule to the end of the 15th century and lead the county into the modern era. Sigismund's opulent lifestyle and the misfortunes of war with Venice bled the treasury, leading to his decision to mortgage the Tyrolean silver mines. By 1490, Sigismund became so unpopular that he was forced to abdicate in favor of his more prosperous cousin, Maximilian, King of the Germans. Three years after the succession, Maximilian became Holy Roman Emperor, making his preferred residence, Innsbruck, the imperial capitol. Maximilian added Kufstein, Rattenberg and Kitzbühel to Tyrol, and when he inherited the Puster Valley and East Tyrol the borders of Tyrol were set, with the exception of the 1817 addition of the Ziller Valley
Наполеон соғыстары
1805 жылы Наполеоннан жеңілгеннен кейін Австрия Прессбург бейбіт шарты бойынша Тирольді Бавария Корольдігіне беруге мәжбүр болды. Тироль, Баварияның бір бөлігі ретінде, 1806 жылы Рейн конфедерациясына қосылды. Осының нәтижесінде Бавария королі Максимилиан I ауқымды экономикалық, діни және әкімшілік реформалар жүргізді. 1808 жылы Бавария Корольдігі үшін жаңа конституция қабылдағанда Тироль Оңтүстік Бавария құрамына еніп, үш округке бөлінді және корольдіктегі арнайы мәртебесін жоғалтты. Сонымен қатар, Тирольдіктер енді Баварияның әскери шақыруына тартылып, Австрия әскерлерімен шайқасу қаупіне тап болды. Бұл, Бавария үкіметі кезіндегі экономикалық құлдыраумен және католик халқы қарсылық білдірген корольдіктің діни реформаларымен бірге, Тироль халқы мен Бавария билігі арасындағы шиеленісті күшейтті. 1806 жылы Тироль делегаттары Тироль халқының көтерілісін жоспарлау үшін Венаға сапар шекті. Олардың арасында кейіннен көтерілісшілердің жетекшісі болған Андреас Хофер де болды. Көтеріліс 1809 жылдың 9 сәуірінде Инсбрук қаласында басталды. 1809 жылдың 12 сәуірінде Инсбрукты капитан Мартин Теймер басқарған Тироль "Ландштурмы" азат етті, бұл шайқас кейіннен Бергизельдің бірінші шайқасы деп аталды. Бір күннен кейін бавариялық және француз әскерлерінен құралған 8000 саяхатшылық әскери бөлім Бреннер өткелінен Инсбрукке жақындады, бірақ капитан Теймер Австрия армиясының майоры болып киініп, бавариялық офицерлерге Австрия армиясы Инсбрукке жақындап келе жатыр деп сендірді, шындығында ол әлі 40 шақырымдай қашықтықта болды. Капитуляция келісімін бекіту үшін Теймер кейіннен Австрия армиясының майоры болып тағайындалды. Тироль аймағында бавариялық әскерлер өлтірілді немесе қуылды. Тирольдіктер негізінен таулы жердің ерекшеліктерін пайдаланып, шайқас жүргізетін мергендер ретінде соғысты. Олар жоғары жылдамдыққа ие болды және жауларымен күресу үшін жасалмаған қар көшкіндерін пайдаланды. Бұл бұйрық орындалды және Хофер 1810 жылдың 20 ақпанында Мантуя бекінісінде қайтыс болды. Бүгінгі күнге дейін Тирольдің батыры саналатын Хофердің өлімі 1948 жылдан бері Тирольдің ресми әнұраны болып табылатын «Zu Mantua in Banden» әнінің тақырыбы болып табылады.
Following defeat by Napoleon in 1805, Austria was forced to cede Tyrol to the Kingdom of Bavaria in the Peace of Pressburg. Tyrol, as a part of Bavaria, became a member of the Confederation of the Rhine in 1806. Consequently, King Maximilian I of Bavaria introduced far reaching economic, religious and administrative reforms. When in 1808 a new constitution for the Kingdom of Bavaria was introduced, Tyrol was integrated into South Bavaria, and divided into three districts, losing its special status in the kingdom. Furthermore, Tyroleans were now subjected to the Bavarian conscription levies, and faced the prospect of having to fight against Austrian troops. This, together with the economic decline under Bavarian rule, and the kingdom's religious reforms which were opposed by the Catholic population, led to a growing conflict between the Tyrolean population and the Bavarian authorities. In 1806, delegates from Tyrol travelled to Vienna to make plans for an insurrection of the Tyrolean people. Among them was the later leader of the insurgents, Andreas Hofer. The insurrection began on April 9, 1809, in Innsbruck. On April 12, 1809, Innsbruck was freed by the Tyrolean "Landsturm" commanded by captain Martin Teimer in the battle later known as the First battle of the Bergisel. One day later a military unit of 8000 men consisting of Bavarian and French Troops approached Innsbruck from the Brenner Pass, but was convinced to surrender by captain Teimer, who dressed up as a Major of the regular Austrian army and made the Bavarian officers believe that the Austrian army was approaching Innsbruck, when in fact it was still about 40 miles away. In order to convalidate the capitulation agreement, Teimer was subsequently appointed Major of the Austrian army. Throughout Tyrol, the Bavarian troops were killed or driven out. The Tyroleans fought mainly as skirmishing sharpshooters, taking advantage of the mountainous nature of the land. They were highly mobile and made use of artificial avalanches to combat their enemies. This order was acted upon soon and Hofer died at the dungeon of the fortress of Mantua on February 20, 1810. The execution of Hofer, considered a Tyrolean hero until today, is the topic of the song Zu Mantua in Banden, since 1948 the Tyrol's official anthem.
Тирольдің корольдік жері
Тироль тағы төрт жыл бойы Бавария және Италия билігінде бөлініп тұрды, содан кейін 1814 жылғы Вена конгресінің шешімдерімен қайта біріктіріліп, Австрияға қайтарылды. Австрия империясының құрамына енгеннен бастап, 1867 жылдан бастап ол Австрия-Мажарстанның батыс бөлігі – Цислейтанияның Кронлендісі (Тәждік жері) болды.
Tyrol remained divided under Bavarian and Italian authority for another four years, before its reunification and return to Austria following the decisions at the Congress of Vienna in 1814. Integrated into the Austrian Empire, from 1867 onwards, it was a Kronland (Crown Land) of Cisleithania, the western half of Austria Hungary.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Австрияның Тироль аймағының оңтүстік бөлігін негізінен итальян тілінде сөйлейтін халық (Welschtirol немесе Трентино деп аталатын) мекендеген. Оның шекарасы қазіргі Оңтүстік Тироль мен Трентино арасындағы шекарамен сәйкес келеді, Салорнодағы Адиже аңғарынан өтеді (Chiusa di Salorno / Salurner Klause). Австрия империясының билігінде итальян тілінде сөйлейтін халықтардың көптеп тұруы Австрия мен Италия арасындағы үнемі шиеленіске себеп болды. Германия мен Австриямен жасалған Үштік одақ Италия үшін "ұятты жағдай, тіпті қайшылыққа толы" еді. Осы аумақтық пайдалардан бөлек, одақтың өзгеруі Италияға өзінің ұзаққа соққан арманын іске асыруға мүмкіндік берді: Жерорта теңізіндегі Италияның әскери үстемдігі. Ұлттық біртүтастық идеялары соғыстың қажеттілігіне халықты көндіру үшін пайдаланылды, бірақ саяси жетекшілердің соғысқа қатысуының нақты себебі Италияның Еуропадағы ірі державаға айналуы керек деген ниеттері болды. 1915 жылдың 24 мамырында Австро-Венгрия империясына қарсы соғыс жарияланды. Бұл Тирольді Альп тауларының ең биік нүктелері арқылы өтетін майданға айналдырды. Соңынан туындаған майдан "мұз бен қардағы соғыс" деп аталды, өйткені әскерлер жыл бойы ең биік таулар мен мұздықтарды басып алды. 1915–1916 жылдардың қысында қар көшкіні жиі кездесетін, ондаған мың сарбаз қар көшкіндерінен жоғалып кетті. Олардың дене қалдықтары бүгінге дейін табылуда. Италиялық Альпини, олардың австриялық әріптестері (Kaiserjäger, Standschützen және Landesschützen) және неміс Альпенкорпсы әрбір төбе мен таудың басын басып алды. Олар кең ауқымды бекіністер мен әскери гарнизондарды қазып, тіпті таулардың ішінде және Мармолада сияқты мұздықтардың тереңіне туннельдер салды. Жүздеген сарбаздар қаруларын таулар арқылы сүйреп әкелді, көшелер, канат жолдары, тау теміржолдары және ең тік беткейлер арқылы өтетін жолдар салынды. Биік жерді бірінші болып басып алғандарды ығыстыру мүмкін емес болды, сондықтан екі тарап та тау шыңдарының астына туннельдер бұрғылап, оларды жарылғыш заттармен толтырып, содан кейін тауды, оның ішінде оны қорғағандарды да жарылысқа ұшыратты, мысалы, Col di Lana, Monte Pasubio, Lagazuoi және т.б. Альпинизм және шаңғы тебу екі тараптың әскерлері үшін маңызды дағдыға айналды, көп ұзамай шаңғы батальондары мен арнайы альпинистік бөлімшелер құрылды. 1916 жылдың 15 мамырында Австрия армиясы Трентинодан шабуыл жасады, бірақ неміс армиясының қолдауы болмады, олардың басшылығы мұндай қадамға қарсы кеңес берген еді. Қажетті әскер күшін жинау үшін бірнеше дивизия Ресей майданынан алынып шығарылды. Шабуылдың тактикалық табысы шектеулі болды. Австриялықтар итальян аумағына он екі шақырымға дейін еніп, итальяндықтарға ауыр шығын келтірді, бірақ олардың стратегиялық және саяси мақсаттарына жете алмады. Бұл нәтижесіз шабуыл шығыс майданды әлсіретті, бұл Ресей армиясына Галициядағы австриялық бекіністерін басып алып, Габсбургтер империясының орталықтарына қауіп төндіруге мүмкіндік берді.
On the eve of World War I, the southern part of the Austrian crown land of Tyrol was populated mainly by Italian speakers (the so called Welschtirol, or Trentino). Its border coincided with the present day border between South Tyrol and Trentino, crossing the Adige valley at Salorno (Chiusa di Salorno/Salurner Klause). The existence of areas largely populated by Italian speaking populations under the rule of the Austrian Empire was a constant cause of friction between Austria and Italy, a national state set on the unification of all Italians. Being part of the Triple Alliance with Germany and Austria was "an embarrassment, if not a contradiction" for Italy. Apart from these territorial gains the alliance change enabled Italy to realise its aspiration: Italian military dominance in the Mediterranean. The ideals of irredentism were used to convince the population of the necessity of the war, but the true motive of the political leadership to join the war was their idea that Italy should become a great European power. War against the Austro Hungarian Empire was declared May 24, 1915. This put Tyrol on the front line, which passed through some of the highest mountains in the Alps. The ensuing front became known as the "War in ice and snow", as troops occupied the highest mountains and glaciers all year long. of snow were common during the winter of 1915–16, and tens of thousands of soldiers disappeared in avalanches. The remains of these soldiers are still being uncovered today. The Italian Alpini, their Austrian counterparts (Kaiserjäger, Standschützen and Landesschützen), and the German Alpenkorps occupied every hill and mountain top. They began carving extensive fortifications and military quarters, even drilling tunnels inside the mountains and deep into glaciers, like at Marmolada. Hundreds of troops would drag guns over mountains up to Streets, cable cars, mountain railways and walkways through the steepest of walls were built. The first to occupy higher ground became almost impossible to dislodge, so both sides turned to drilling tunnels under mountain peaks, filling them up with explosives, then detonating the entire mountain, including its defenders, such as Col di Lana, Monte Pasubio, Lagazuoi, etc. Climbing and skiing became essential skills for the troops of both sides and soon Ski Battalions and Special Climbing units were formed. On May 15, 1916, the Austrian army staged an attack from the Trentino, unaided by the German army, whose command had advised against such a move. Several divisions were withdrawn from the Russian front to achieve necessary troop strength. The offensive was of limited tactical success. Austrians penetrated twelve miles into Italian territory, inflicting heavy casualties on the Italians, but fell short of their strategic and political goals. This inconclusive attack weakened the eastern front, which enabled the Russian Army to overrun Austrian positions in Galicia and threaten the heart of the Habsburg Empire
Қарулы күштердің тоқтауы
1916 жылы Азияго шайқасынан кейін, оның нәтижесі шешілмей, Австрияға ұсақ аумақтық пайда әкелді, Тироль майданы көбінесе өзгеріссіз қалды. Басты шайқастар басқа жерлерде болды. Бұл 1918 жылғы қазан айында Витторио-Венето шайқасында Австро-Мажарстанның жеңілісімен өзгерді, Императорлық армия күйреп, шегіне бастады, ал 29 қазанда австро-мажарлар қаруды тоқтату туралы келісімді сұрады. 1918 жылғы 30 қазанда Австро-Мажарстан армиясы екіге бөлінді. Қаруды тоқтату туралы келісімге 3 қарашада сағат 15:20-да қол қойылды, ол 24 сағаттан кейін, яғни 4 қарашада сағат 15:00-де күшіне енді. Келісімге қол қойылғаннан кейін австриялық генерал Вебер итальяндық әріптестеріне Императорлық армияның бұрынғы бұйрық бойынша қаруын тастағанын және жауынгерлік әрекеттерді тоқтатуды, итальяндық әскердің ілгерілеуін тоқтатуды сұрады. Италиялық генерал Пьетро Бадольо бұл ұсынысты қабылдамады, келіссөздерді тоқтатып, соғысты жалғастырумен қорқытты. Генерал Вебер өтінішін қайталады, бірақ нәтиже болмады. Жауынгерлік әрекеттерді тоқтату туралы бұйрыққа дейін Императорлық армия күйреуді бастады, жауынгерлік күш ретінде тоқтады. Италиялық әскерлер 4 қарашада сағат 15:00-ге дейін ілгерілеуді жалғастырды. Одан кейін Тирольдің барлық аймағы, соның ішінде Инсбрук та басылып алынды. Вилла-Джиустидегі австриялық-итальяндық қаруды тоқтату келісімінің шарттарына сәйкес, Австро-Мажарстан күштері тамыздан бастап барлық басып алынған аумақтардан шығуы керек болды, сондай-ақ Оңтүстік Тироль, Тарвизио, Изонцо аңғары, Гориция, Триест, Истрия, Батыс Карниола және Далмациядан шығуы тиіс болды. Келісімде неміс әскерлерінің 15 күн ішінде Австро-Мажарстаннан шығарылуы немесе тұтқынға алынуы, ал одақтастар Австро-Мажарстанның ішкі байланыстарын еркін пайдалануға құқылы болды. Сондай-ақ, олар Антанта әскерлерінің Оңтүстіктен Германияға өтуіне рұқсат беруге міндетті болды. Италиялық генерал Родольфо Грацианидің 11-ші итальяндық армиясы оң жағынан 9-шы армияның қолдауымен ілгерілеуді жалғастырды. Нәтижесінде Австро-Мажарстан шамамен 30 000 адам және 300 000 мен 500 000 аралығында тұтқынға алынды (31 қазанға дейін 50 000, 1 қарашаға дейін 100 000 және 4 қарашаға дейін 428 000). Италиялық әскерлердің жоғалғандары шамамен 38 000 адамды құрады, оның ішінде 145 француз және 374 британдық сарбаз болды. Қаруды тоқтатудан кейін жүздеген мың қарусыз, азық-түліксіз және тәртіпсіз австриялық сарбаздар Альпі таулары арқылы үйлеріне қайтты. Альпілік ауылдар тіршілік үшін ұрылық пен қарақшылыққа жүгінетін, аштықтан зардап шеккен, шегініп келе жатқан сарбаздар мен алға жылжып келе жатқан итальяндық армияның арасында қалды. Сонымен қатар, көптеген итальяндық тұтқындар Оңтүстікке, өз отандарына қарай жол тартты. Австрия өз армиясының реттелген шегінуін немесе итальяндық әскери тұтқындардың ұйымдастырылған қайта оралуын қамтамасыз ете алмады. Осы уақыт аралығында Италияның Тирольді басып алуы жоспарланғандай жүріп жатты. 11 қарашада итальяндық әскерлер Бреннер және Тоблах өткелдерін басып алды. Оңтүстік Германияға ілгерілеу үшін маңызды Инн аңғарына кіруді қамтамасыз ету үшін Тироль астанасы Инсбрук және Ландек ауылы да басылып алынды. 1919 жылғы 10 қаңтарда 3-ші армия корпусының қолбасшысы генерал Уго Сани Инсбрукте орналасқан Солтүстік Тирольдің әскери губернаторы болып тағайындалды. Тирольдің солтүстік бөлігі Бірінші Австрия Республикасында қалды. 1923 жылы Букенштейн, Хейден және Версель қалалары Болцано провинциясынан Беллуно провинциясына көшірілді. Сондай-ақ, 1929 жылы Хастахталь (бұрынғы Казотто муниципалитетін қоса) Тренто провинциясынан Виченца провинциясына, ал 1934 жылы Магаса және Вальвестино қалалары Тренто провинциясынан Бреша провинциясына берілді.
After the Battle of Asiago in 1916, which ended in a stalemate and brought only minor territorial gains to Austria, the Tyrolean frontline remained largely static. The main battles were fought elsewhere. This changed in October, 1918, with Austro Hungarian defeat in the Battle of Vittorio Veneto, the Imperial army collapsed and started to withdraw and, on 29 October, the Austro Hungarians asked for an armistice. On 30 October 1918, the Austro Hungarian army was split in two. The armistice was signed at 3.20 p. m., November 3, to become effective 24 hours later, at 3.00 p. m., November 4. Following the signing of the armistice, Austrian General Weber informed his Italian counterparts that the Imperial army had already laid down its weapons, due to a previous order and requested combat and Italian advancement to cease. The Italian General Pietro Badoglio sharply rejected the proposal, and threatened to stop all negotiations and continue the war. General Weber repeated the request, with no results. Even before the order to cease hostilities, the Imperial Army had already started to collapse, ceasing to exist as a combat force. Italian troops continued their advance until 3.00 p. m. on November 4. The occupation of all Tyrol, including Innsbruck, was completed in the days that followed. Under the terms of the Austrian Italian Armistice of Villa Giusti, as well as being required to evacuate all territory occupied since August, Austria Hungary's forces were required to withdraw from South Tyrol, Tarvisio, the Isonzo valley, Gorizia, Trieste, Istria, western Carniola, and Dalmatia. Terms mandated German forces expulsion from Austria Hungary within 15 days or their internment, and the Allies were to have free use of Austria Hungary's internal communications. They were also obliged to allow Entente armies' transit, to reach Germany from the South. The Italian General Rodolfo Graziani's 11th Italian army continued to advance, supported on the right by the 9th army. The result was that Austria Hungary lost about 30,000 casualties and between 300,000 and 500,000 prisoners (50,000 by 31 October, 100,000 by 1 November and 428,000 by 4 November). Italian losses numbered about 38,000, including 145 French and 374 Britons. After the armistice, hundreds of thousands of Austrian soldiers without weapons, food and discipline made their way home through the alpine valleys. The alpine villages were caught between the retreating, half starved soldiers who repeatedly resorted to theft and robbery to survive, and the advancing Italian army. At the same time, great numbers of Italian war prisoners were making their way south towards their homeland. Austria did not have the means to guarantee the orderly retreat of its own army or the organized return of Italian war prisoners. In the meantime, Italian occupation of Tyrol was going as planned. On 11 November, Italian troops occupied the Brenner Pass and the Pass at Toblach. To secure access to the Inn valley, crucial for an advance into southern Germany, Innsbruck, capital of Tyrol, and the village Landeck were occupied as well. On 10 January 1919, the commander of the 3rd army corps, Gen. Ugo Sani, was appointed military governor of northern Tyrol with residence in Innsbruck. The northern part of Tyrol was retained by the First Austrian Republic. In 1923, towns of Buchenstein, Hayden and Verseil were transferred from Province of Bolzano to Province of Belluno. Also, Hastachtal (includes former municipality of Casotto) was transferred from Province of Trento to Province of Vicenza in 1929, and towns of Magasa and Valvestino were transferred from Province of Trento to Province of Brescia in 1934.