Австрияның Тироль Федералды Жері

Кіріспе

Австрияның федералды штаты Тироль ( /tɪˈroʊl/, /taɪˈroʊl/, /ˈtaɪroʊl/ tihROHL, tyROHL, TYrohl; Tirol;) – Австрияның федералды штаты. Ол тарихи Тироль князьдік графтығының австриялық бөлігін құрайды. Қазіргі Тироль-Оңтүстік Тироль-Трентино (Италиядағы Оңтүстік Тироль және Трентиномен бірге) еврорегионының құрамдас бөлігі болып табылады. Тирольдің астанасы Инсбрук қаласы.

География

Тироль екі бөлікке бөлінеді, оларды Зальцбург штатының жолағы бөліп тұрады. Тирольдің екі құрамдас бөлігі – солтүстік және үлкен Солтүстік Тироль (Nordtirol) және оңтүстік-шығыс және кіші Шығыс Тироль (Osttirol). Зальцбург штаты Солтүстік Тирольдің шығысында орналасқан, ал оңтүстік Тирольдің шекарасы Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Австро-Венгрия империясының бөлігі болған Италияның Оңтүстік Тироль провинциясымен шектеседі. Жер ауданы 12 692 км² құрайтын Тироль – Аустриядағы үшінші ірі федералды штат. Солтүстік Тироль шығысында Зальцбург, батысында Форарльберг штаттарымен шекаралас. Солтүстікке қарай Германияның Бавария штатымен, оңтүстікке қарай Италияның Оңтүстік Тироль провинциясымен және Швейцарияның Граубюнден кантонымен шектеседі. Шығыс Тироль шығыста Каринтия штатымен, оңтүстікте Италияның Беллуно провинциясымен (Венето) шектеседі. Федералды штаттың аумағы Бреннер асуындағы Шығыс Альп тауларында орналасқан. Штаттың ең биік тауы – Гросглокнер, Каринтиямен шекарадағы Хохе Тауэрн жотасының бөлігі. Оның биіктігі 3797 метр, бұл оны Австриядағы ең биік тау етеді.

Тарих

Көне заманда аймақ Раэтия (Инн өзенінің батысы) және Норикум Рим провинцияларының арасында бөлінген. 6 ғасырдың ортасынан бастап, германдық Бавария тайпалары осы жерге қоныстанды. Ерте орта ғасырларда ол Баварияның неміс герцогтығының оңтүстік бөлігін құрады. 1138 жылы Бавария герцогы Генрих Мақтаныштың құлатылуынан кейін Тироль графтары, Тироль қамалындағы Трент және Бриксен князь-епископтарының бұрынғы Vogt лауазымындағы адамдар, императорлық тікелейлікке қол жеткізіп, өз иеліктерін Киелі Рим империясының дербес мемлекетіне айналдырды. 1253 жылы Тироль графтарының әулеті тоқтап қалғанда, олардың иеліктері Мейнхардин графтарына Гёрцтен мұра болып өтті. 1271 жылы Тироль иеліктері Гёрц графы Майнхард II мен оның кіші інісі Альберт I арасында бөлінді. Альберт I Лиенц маңындағы Шығыс Тироль жерлерін алып, оны ("сыртқы округ") Гориция маңындағы ("ішкі округ") өзінің иеліктеріне қосты. 1363 жылы Мейнхардин әулетінің соңғы Тироль графесі Маргарет өзінің мүлкін Австрия герцогы Рудольф IV-ке мұра етті. 1420 жылы қамаудағы резиденция Меранодан Инсбрукке көшірілді. 1500 жылы Габсбургтар Гёрц графтарының жойылған иеліктерін мұраға алғанда Тироль жерлері қайта біріктірілді. 1803 жылы неміс медиациясы кезінде Трент және Бриксен князь-епископтықтары секуляризацияланып, Тироль графтығына қосылды (келесі жылы ол Австрия империясының құрамына кірді), бірақ Тироль 1805 жылы Бавария Корольдігіне өткізілді. Андреас Хофер француз және бавариялық басқыншыларға қарсы Тироль көтерілісін жетекшілік етті. Кейіннен 1810 жылы Оңтүстік Тироль Бавария тарапынан Бірінші француз империясының клиенттік мемлекеті Италия Корольдігіне берілді. Наполеон жеңілгеннен кейін 1814 жылы Тирольдің барлық бөлігі Австрияға қайтарылды. 1867 жылдан бастап Тироль Австрия-Мажарстанның Цислейтаниялық Кронландісы (патшалық аймағы) болды. Тироль графтығы қазіргі федералды мемлекеттің шекарасынан тысқары жерлерді қамтыды, соның ішінде Солтүстік Тироль және Шығыс Тироль; Оңтүстік Тироль және Трентино (Велштироль), сондай-ақ бүгінде көршілес Беллуно провинциясының құрамына кіретін үш муниципалитет. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1915 жылғы Лондон келісімі мен Сен-Жермен келісімінің шарттарына сәйкес осы жерлер Италия Корольдігінің құрамына кірді. 1918 жылдың қарашасынан бастап оны итальян армиясының 20 000-22 000 әскері басып алды. Тироль Вальтер Кальдонаццидің басшылығымен нацистік Германияға қарсы маңызды қарсылық қозғалысының орталығы болды, ол дін қызметкері Генрих Майер және тирольдік Франц Йозеф Меснер басқаратын топтармен бірікті. Католик қарсылық тобы V 1 зымырандары, V 2 зымырандары, Tiger танктері, Messerschmitt Me 163 Komet және басқа ұшақтардың жобалары мен өндіріс орындарын одақтастарға табысты жеткізіп, олардың неміс өндіріс орындарын нысанаға алуына мүмкіндік берді. Майер мен оның тобы Аушвицте яһудилердің жаппай қырғынын американдық құпия қызметке өте ерте хабарлады. Соғыстан кейін олар Оңтүстік Тироль мен Баварияны біріктірген Австрия құруды жоспарлады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтүстік Тироль Францияның басқаруында болды, ал Шығыс Тироль 1955 жылы Австрия тәуелсіздік алғанға дейін британдық оккупациялық аймақтың бөлігі болды.

In ancient times, the region was split between the Roman provinces of Raetia (west of the Inn River) and Noricum. From the mid 6th century, it was resettled by Germanic Bavarii tribes. In the Early Middle Ages it formed the southern part of the German stem duchy of Bavaria, until the Counts of Tyrol, former Vogt officials of the Trent and Brixen prince bishops at Tyrol Castle, achieved imperial immediacy after the deposition of the Bavarian duke Henry the Proud in 1138, and their possessions formed a state of the Holy Roman Empire in its own right. When the Counts of Tyrol died out in 1253, their estates were inherited by the Meinhardiner Counts of Görz. In 1271, the Tyrolean possessions were divided between Count Meinhard II of Görz and his younger brother Albert I, who took the lands of East Tyrol around Lienz and attached it (as "outer county") to his committal possessions around Gorizia ("inner county"). The last Tyrolean countess of the Meinhardiner Dynasty, Margaret, bequeathed her assets to the Habsburg duke Rudolph IV of Austria in 1363. In 1420, the committal residence was relocated from Merano to Innsbruck. The Tyrolean lands were reunited when the Habsburgs inherited the estates of the extinct Counts of Görz in 1500. In the course of the German mediatization in 1803, the prince bishoprics of Trent and Brixen were secularized and merged into the County of Tyrol (which in the next year became a constituent land of the Austrian Empire), but Tyrol was ceded to the Kingdom of Bavaria in 1805. Andreas Hofer led the Tyrolean Rebellion against the French and Bavarian occupiers. Later, South Tyrol was ceded to the Kingdom of Italy, a client state of the First French Empire, by Bavaria in 1810. After Napoleon's defeat, the whole of Tyrol was returned to Austria in 1814. Tyrol was a Cisleithanian Kronland (royal territory) of Austria Hungary from 1867. The County of Tyrol then extended beyond the boundaries of today's federal state, including North Tyrol and East Tyrol; South Tyrol and Trentino (Welschtirol) as well as three municipalities, which today are part of the adjacent province of Belluno. After World War I, these lands became part of the Kingdom of Italy according to the 1915 London Pact and the provisions of the Treaty of Saint Germain. From November 1918, it was occupied by 20,000–22,000 soldiers of the Italian Army. Tyrol was the center of an important resistance group against Nazi Germany around Walter Caldonazzi, which united with the group around the priest Heinrich Maier and the Tyrolean Franz Josef Messner. The Catholic resistance group very successfully passed on plans and production facilities for V 1 rockets, V 2 rockets, Tiger tanks, Messerschmitt Me 163 Komet and other aircraft to the Allies, with which they could target German production facilities. Maier and his group informed the American secret service OSS very early on about the mass murder of Jews in Auschwitz. For after the war they planned an Austria united with South Tyrol and Bavaria. After World War II, North Tyrol was governed by France and East Tyrol was part of the British Zone of occupation until Austria regained independence in 1955.

Қалалар

Елордасы Инсбрук университетімен, әсіресе медицинасымен танымал. Тироль өзінің әйгілі шаңғы курорттарымен танымал, оларға Кицбюхель, Ишгл және Сент-Антон кіреді. Тирольдегі ең ірі 15 қала:

Қала | Тұрғындары (2017 жылғы қаңтар)
------- | --------
1. Инсбрук | 132 236
2. Куфштейн | 18 973
3. Тельфс | 15 582
4. Тирольдегі зал (Hall in Tirol) | 13 801
5. Швац | 13 606
6. Вёргль | 13 537
7. Лиенц | 11 945
8. Имст | 10 371
9. Тирольдегі Сент-Жоханн | 9 425
10. Рум | 9 063
11. Кицбюхель | 8 341
12. Зирль | 8 134
13. Ваттенс | 7 870
14. Ландек | 7 764
15. Женбах | 7 088

Экономика

Федеративтік мемлекеттің жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 2018 жылы 34,6 миллиард евроны құрады, бұл Австрияның экономикалық өнімнің 9 пайызына тең. Сол жылы сатып алу қабілетіне түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ 40 900 евроны немесе ЕО27 орташа көрсеткішінің 136 пайызын құрады.

Көлік

Тироль ұзақ жылдар бойы Еуропаның қашықтықтан жүретін бағыттарының орталық торабы болды, сонымен қатар Альп таулары арқылы трансеуропалық сауданың транзиттік аймағы есебінде танылды. Б.з.б. 1 ғасырында Тирольде Рим империясының ең маңызды солтүстік-оңтүстік байланысы – Виа Клаудия Августа жолы болды. Римдік жолдар Тирольді қазіргі Италиядағы По жазығынан бастап, қазіргі Оңтүстік Тирольдегі Этч және Эйсак өзендерінің бағытымен Бреннерден өтіп, солтүстік Випп аңғары арқылы Холл қаласына дейін жеткен. Одан Инн өзені бойындағы жолдар тармақталған. Ратия жолы батысқа қарай Сейфельд үстіртіне дейін созылып, онда Баварияға өтіп, бүгінгі Шарницке дейін жалғасқан. 17 жасырдың басында салынған Порта Клаудия – ерте замана кезеңіндегі жолдың маңыздылығын көрсететін бекініс. Бүгінде Тирольде халықаралық автомобиль, теміржол және әуе байланыстары бар. Инсбрук әуежайы – Тирольдің халықаралық әуежайы. Сонымен қатар, Тирольдегі Сент-Жохан, Аустерферндегі Хофен немесе Лангкампфен сияқты әртүрлі жерлерде бірнеше шағын әуежайлар да бар. Көптеген қоғамдық көлік компаниялары Тироль көлік қауымдастығы аясында ортақ тарифтік жүйені қолданады.

Мәдениет

Люфтльмалерей деп аталатын қабырға сурет өнерінің дәстүрлі түрі Тироль аймағының ауылдары мен қалаларына тән. Клетценброт – кептірілген жемістер мен жаңғақтар қосылған, Адвент маусымында пісірілетін тәтті нан. Тирольмен байланысты болғандықтан, оны "Тироль кептірілген жеміс наны" деп те атайды.