Кіріспе

Альп таулары арқылы өтетін тау өткелі; Италия мен Австрия арасындағы шекара.

Бреннер асуы (link=no, қысқаша Бреннер; ˈpasso del ˈbrɛnnero) – Италия мен Австрия арасындағы шекараны құрайтын Альп таулары арқылы өтетін тау өткелі. Бұл Шығыс Альпі тауларының маңызды өткелдерінің бірі және аймақтағы Альпілік өткелдердің ең төменгі биіктігіне ие. Жазда таудың төменгі аңғарларында және беткейлерінде сүтті мал жайылады. Төменгі биіктікте шаруалар қарағайларды кесіп, егін егіп, қысқа дайындалатын шөп жинайды. Көптеген жайылымдар жоғары таулы аймақта орналасқан, ал кейбіреулері тауларда тым биікке көтерілген. Бреннер асуының орталық бөлігінде Оңтүстіктегі Бозен/Болцано және Солтүстіктегі Инсбрукты байланыстыратын төрт жолақты тас жол мен теміржол өтеді. Бреннер ауылында сауда орталығы (супермаркеттер мен дүкендер), жеміс-жидек сататын дүкендер, мейрамханалар, кафелер, қонақүйлер және жанармай құю стансасы бар. 2011 жылғы мәлімет бойынша, ауылда 400-ден 600-ға дейін адам тұрады.

Этимология

Ескі, қолданыстан шыққан теориялар Бреннер есімінің ежелгі Брейни тайпасымен немесе галлдық басшы Бреннмен байланысты екенін ұсынды, бірақ бұл өткелдің аты алғаш рет 14 ғасырда пайда болғандықтан, оның жақында пайда болуы әлдеқайда ықтимал. Преннер бастапқыда жақын жердегі шаруашылықтың аты болған, ол өз кезегінде бұрынғы иесінің атымен аталған. 1288 жылғы құжаттарда белгілі бір Преннерийге тиесілі шаруашылық туралы, ал 1299 жылғы құжаттарда белгілі бір Чунрадус Преннер де Миттенвальде туралы айтылады. «Преннер» деген неміс сөзі, жерді дайындау үшін кесу және өртеу тәсілдерін қолданатын адамды білдіреді. Өткелдің аты алғаш рет 1328 жылы «об дем Преннер» (неміс тілінде «Преннердің үстінде») деп аталады.

Рим империясы

Римдіктер соңғы мұз дәуірінен бері ежелгі заманнан бері жиі пайдаланылып келген Бреннер тау өткелін реттеді. Дегенмен, Бреннер асуы Рим империясы кезінде реттелген алғашқы Альпілік Рим жолы емес еді. Альпі арқылы өтетін алғашқы римдік жол – Виа Клаудия Августа – Италияның солтүстігіндегі Веронаны, Раэтия провинциясындағы Аугуста Винделикоруммен (қазіргі Аугсбург) байланыстырды. Августа жолы 46-47 жылдары аяқталды; маршрут Адиге аңғары бойымен көршілес Решен асуына (Бреннер асуының батысына) дейін, содан кейін Инн аңғарына түсіп, Аугсбург бағытындағы Ферн асуына көтерілді. Бреннер асуын тікелей кесіп өтетін римдік жол біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейін болған жоқ. Ол Пустер аңғары арқылы «шығыс» бағытты ұстап, Велдиденаға (қазіргі Уилтен) түсті, онда Инн өзенін кесіп, Цирлге жетіп, Фюссен арқылы Аугсбургке келді. 268 жылы аламандықтар (герман тайпасы) Бреннер асуы арқылы оңтүстікке қарай қазіргі Италияға өтті, бірақ сол жылдың қараша айында Бенакус көліндегі шайқаста тоқтатылды. Римдіктер осы тау өткеліне V ғасырға дейін, империясының соңына дейін бақылауды ұстап тұрды.

Киелі Рим империясы

Жоғарғы орта ғасырларда Бреннер асуы маңызды Виа Империдің бөлігі болды, ол Альп тауларының солтүстігіндегі Германия Корольдігін Италияның Верона маркасымен байланыстыратын императорлық жол еді. 806 жылғы Каролингтердің Divisio Regnorum-ында Бреннер аймағы "per alpes Noricas" деп аталды, яғни Нор Альптары арқылы өту жолы. 12 ғасырдан бастап Бреннер асуын Киелі Рим империясы шеңберінде Тироль графтары басқарды. Император Фредерик Барбаросса Италияға жасаған жорықтарында Альп тауларын кесіп өту үшін Бреннер асуын жиі пайдаланды. 12 ғасырда Бреннер асуы еселдер мен арбалардың жүретін жолы болды. Бреннер асуын жаңғырту 1777 жылы басталды, сол кезде императрица Мария Терезаның бұйрығымен көлік жолы салынды.

Австрия империясы

Австрия империясы тұсында жаңғырту жұмыстары одан әрі жалғасты, соның ішінде 1853 жылдан 1867 жылға дейін кезең-кезеңмен салынған Бреннер темір жолы да болды. Бұл үлкен туннельсіз және биік таулы жерде (Бреннер өткелінен 1371 метр биіктікте өтетін) алғашқы Альп арқылы өтетін темір жол еді. Темір жолдың салынуы австриялықтарға әскерлерін тиімдірек тасымалдауға мүмкіндік берді; австриялықтар Венеция және Ломбардия (Альп тауларының оңтүстігінде) аймақтарын сақтап қалуға ниеттенген, бірақ 1859 жылғы Екінші итальян тәуелсіздік соғысы мен 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысынан кейін оларды Италияға жоғалтты.

Жақында болған тарих

1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Бреннер асуының бақылауы 1919 жылғы Сен-Жермен-эн-Лайе шарты бойынша Италия мен Австрия арасында бөлісті. 1915 жылғы Лондон келісімі Италияны Антанта елдерін қолдағандығы үшін Бреннер асуынан оңтүстікке қарай жатқан аумақтармен құпия түрде марапаттады. Велштироль/Трентино, Тироль графлығының оңтүстік бөлігімен (қазіргі Оңтүстік Тироль) бірге Италияға берілді, ал итальяндық әскерлер Тирольді басып алып, 1919-20 жылдары Бреннер асуына жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Адольф Гитлер мен Бенито Муссолини 1940 жылдың 18 наурызында Болат шартының мақтанышпен тойлануы үшін Бреннер асуында кездесті. Кейін, 1943 жылы Италияның одақтастармен келісімге келгеннен кейін, Бреннер асуы нацистік Германияның бақылауына өтті, бұл шекараны Муссолини басқарған, нацистік құыршақ мемлекет – Италия Социалдық Республикасымен оңтүстікке қарай ықпалдастырды. 1945 жылы бұл аймақты АҚШ әскері басып алды және соғыс аяқталғаннан кейін Италияға қайтарды. Бреннер асуы 1945 жылы Германияның капитуляциясынан кейін одақтастардан қашқан жоғары лауазымды нацистердің пайдаланған «тышқан жолдарының» бір бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, асу қайтадан Италия мен жаңадан тәуелсіз Австрия Республикасы арасындағы шекараны құрады және маңызды сауда жолы ретіндегі мәнін сақтап қалды. 1995 жылдың 1 қаңтарында Шенген келісімі Австрияда күшіне енді, ал Италия оны 26 қазанда ратификациялады. Осының салдарынан екі ел арасындағы тауарлар мен адамдар үшін Бреннер асуындағы шекаралық бақылау жойылды. 1995 жылдың 19 қарашасында Италия мен Австрия арасындағы Бреннердегі шекаралық кедергі ресми түрде алынып тасталды, оған Австрияның ішкі істер министрі Карл Шлогль, Италияның ішкі істер министрі Джорджио Наполитано және Инсбрук пен Болцаноның губернаторлары қатысты.

Автомобиль жолы

E45 автожолы (Еуропалық белгілеу; Италияда A22, Австрияда A13), Бреннер автобаны/Автострада дель Бреннеро, Инсбрук қаласынан басталып, Бреннер асуы, Бозен/Болцано, Верона қалалары арқылы өтеді және Моденаның сыртында аяқталады. Бұл Еуропадағы солтүстік-оңтүстік байланысының ең маңызды бағыттарының бірі. 1992 жылы Шенген келісіміне қол қойылғаннан кейін және 1995 жылы Австрияның Еуропалық Одаққа қосылғаннан кейін, 1997 жылы Бреннер асуындағы кедендік және иммиграциялық бақылау пункттері таратылды. Дегенмен, Австрия 2015 жылы Еуропадағы мигранттар дағдарысына жауап ретінде шекаралық бақылауды қайта енгізді. 2016 жылдың сәуір айында Австрия асуда 370 метрлік қоршау салуды жоспарлап, оның "тек адамдарды бағыттау үшін ғана қолданылатынын және кедергі емес екенін" мәлімдеді. Еуропа көпірі (Europabrücke), Инсбрук пен Бреннер асуының арасында шамамен ортасында орналасқан, алты полосалы Бреннер автобанын Силь өзенінің (Wipptal) үстінен өткізетін ірі бетондық көпір. Биіктігі және ұзындығы бар көпір 1963 жылы құрылысы аяқталғаннан кейін инженерлік шедевр деп саналды. Көпірден бэнжи секіруі танымал туристік орынға айналды. Бірақ, жүк және демалыс көліктерінің саны артуына байланысты, шекаралық бақылау күшеймеген жағдайда да, қарбаласы көп уақытта ұзақ кептелістер пайда болады. Бреннер асуы – бұл аймақтағы жалғыз ірі тау асуы; басқа жақын баламалар – биіктігінен жоғары таулар арқылы жаяу жолдар. Соның салдарынан, ауа және шу ластануы аймақтық және еуропалық саясатта кең пікірталас тудырды. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, жылына шамамен 1,8 миллион жүк көлігі Еуропа көпірінен өтті.

Теміржол

Жол қозғалысын жеңілдету мақсатында Веронадан Инсбрукқа дейінгі Бреннер темір жолы бірнеше туннельдермен, оның ішінде Бреннер тауының астында салынатын Бреннер базалық туннелімен жаңартылу жоспарлануда. Туннельдің ресми құрылысы 2006 жылы басталғанмен (сол жылы барлау туннельдері бұрғыланған), негізгі жұмыстар 2011 жылға дейін қолға алынбады. Қаржыландыру мәселелері туннельдің жоспарланған аяқталу мерзімін 2022 жылдан кемінде 2032 жылға дейін ықшамдады.