Томас Гилвич: Әлеуметтік психология және шешім қабылдау сарапашысы

Кіріспе

Американдық психолог (1954 жылы туған)

Томас Дашифф Гиллович (16 қаңтар 1954 жылы туған) – американдық психолог, Корнелл университетінің Ирен Блекер Розенфельд атындағы психология профессоры. Ол әлеуметтік психология, шешім қабылдау, мінез-құлық экономикасы салаларында зерттеулер жүргізіп, осы тақырыптар бойынша көп оқылатын кітаптар жазған. Гиллович Дэниел Канеман, Ричард Нисбет, Ли Росс және Амос Тверскимен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Оның когнитивтік бұрмалаулар сияқты тақырыптардағы рецензияланған ғылыми журналдардағы мақалалары жиі сілтеме жасалады. Бұған қоса, Гилловичтің пікірлері БАҚ-та жарияланып, сатып алулардың бақытқа тигізетін әсерінен бастап, адамдардың ең көп өкінетін нәрселеріне дейін, сондай-ақ адамдар мен әлеуметтік топтарды қабылдау туралы мәселелерге дейін кең ауқымды тақырыптарды қамтыды. Гиллович – Скептикалық зерттеулер комитетінің мүшесі.

Ерте тарихы мен білім беру

Гиллович Калифорния университетінің Санта-Барбара бөлімінен бакалавр және Стэнфорд университетінен докторлық диссертациясын қорғады. Ол алғашқы лекциясында Амос Тверский мен Дэниел Канеманның сот және шешім қабылдау туралы баяндамасын тыңдағаннан кейін, өзінің зерттеу бағдарламасын әлеуметтік психология мен сот және шешім қабылдау салаларының тоғысқан жеріне қатысты зерттеулерге аударды. 1981 жылы Стэнфорд университетінде психология ғылымдарының кандидаты (Ph.D.) дәрежесін алды.

Әлеуметтік және когнитивтік психология саласындағы зерттеулер

Гилович әлеуметтік психология саласындағы эвристика мен қате пікірлерді зерттеуімен танымал. Ол өзінің зерттеулерін "адамдар күнделікті өмірдегі тәжірибелерін қалай бағалап, шешімдер қабылдайды, сенімдерін қалыптастырады және қандай әрекеттерге бару керектігін қалай анықтайды, сондай-ақ осы деректерді қалай дұрыс бағаламай, қате шешімдерге келіп, күмәнді сенімдерге ие болып, нәтижесіз әрекеттерге ұшырайды" деп сипаттайды. Google Scholar мәліметінше, оның жарияланған барлық ғылыми еңбектерінің h-индексі 77-ге тең, бұл өте ерекше көрсеткіш саналады. Гиловичтің жұмысының негізгі бағыты екі ықпалды еңбекте көрініс тапқан: "Эвристика және қате пікірлер: интуитивті шешімдер психологиясы" (Дейл Гриффин мен Дэниел Канеманмен бірлесіп) және "Әлеуметтік психология" (Серена Чен, Дачер Келтнер және Роберт Нисбетпен бірлесіп), екеуі де АҚШ-тағы психология және әлеуметтік психология курстарында оқулық ретінде қолданылады. Сұхбаттың бірінде зерттеулерінің маңыздылығын сұрағанда, ол: "Бұл сала бізге көп нәрсе бере алады деп ойлаймын, өйткені біз үнемі маңызды шешімдер қабылдаймыз, олар әрқашан оңай болмайды және біз оларды әрқашан дұрыс жасай бермейміз" деді. Оның зерттеу бағдарламасы мидың қалай жұмыс істейтінін түсінуге бағытталған, сондықтан біз "кейбір шешімдердің неліктен оңай екенін, біз кейбір нәрселерді жақсы орындай алатынымызды, ал кейбір шешімдердің неліктен қиын екенін және біз оларды неліктен нашар жасайтынымызды түсінеміз". Ол өзінің және әріптестерінің "осы қиын шешімдерді түсінуге көмектесетін көптеген ақпараттар ұсынып, адамдарға жақсы шешімдер қабылдауға қажетті құралдар беруді" көздейтінін түсіндірді, "сол арқылы олар өмірде өздеріне пайдасыз жолдармен жүрмейді". Гилович өзінің пікірлер мен шешімдерді зерттеулерінің нәтижелерін "Біз не дұрыс емес екенін қалай білеміз" атты танымал кітабында жинақтады. Карл Саган "Skeptical Inquirer" журналында жариялаған рецензиясында оны "көп нәрсені түсіндіретін кітап" деп атады, ол "адамдардың сандарды түсінуде, жағымсыз деректерді қабылдауда және басқалардың пікірлеріне ықпалдануда жүйелі қателіктер жасайтынын көрсетеді. Біз кейбір нәрселерде жақсымыз, бірақ барлық жағынан емес. Даналық – біздің шектеулерімізді түсінуде". Джордж Джонсон "The New York Times" газетінде жазған рецензиясында: "Уақыт өте келе, әлемнің қалай жұмыс істейтіні туралы ережелерді аз деректерден шығару қабілеті тірі қалуға көмектеседі, тіпті көп жағдайда бұл сабақтар қате болса да. Эволюция тұрғысынан алғанда, өкінуден гөрі сақ болу жақсы" деп жазды. Сұхбаттың бірінде Гилович "Біз не дұрыс емес екенін қалай білеміз" кітабының негізгі идеясын былай түсіндірді: "Біз әлем бізге бірдеңе айтып тұр деп ойлаймыз, бірақ шындығында әлем бізге біршама күрделірек нәрсе айтып тұр, және біз күнделікті өмірімізден алатын деректерді қалай қате түсінеміз және шындығында жоқ нәрсеге сенуге болады". Ол кітабында талқыланатын кейбір қате сенімдерді, соның ішінде екінші курсқа түсудегі сәтсіздік, табиғи апаттардың үштен келетіні туралы идея және біз тұрған кезек баяулап, ал біз кеткен кезек жылдамдайды деген сенімді де атап өтті. Сол сұхбатта ол растау қатесін "барлық қате пікірлердің анасы" деп атады.

Gilovich is best known for his research in heuristics and biases in the field of social psychology. He describes his research as dealing with "how people evaluate the evidence of their everyday experience to make judgments, form beliefs, and decide on courses of action, and how they sometimes misevaluate that evidence and make faulty judgments, form dubious beliefs, and embark on counterproductive courses of action." According to Google Scholar, he has an h index of 77 for all his published academic papers, which is considered exceptional. The focus of Gilovich's work is reflected in two influential texts, Heuristics and Biases: The Psychology of Intuitive Judgment (with Dale Griffin and Daniel Kahneman) and Social Psychology (with Serena Chen, Dacher Keltner and Robert Nisbett), both of which are used as textbooks in academic courses in psychology and social psychology throughout the USA. Summarizing the research in an interview when asked what the benefits are, he responded, "I think that field has an enormous amount to offer, because we make consequential decisions all the time, and they aren't always easy, we don't always do them well," and that his research program is about trying to figure out how the mind works so we "understand why some decisions are easy, and we tend to do certain things very well, and why some decisions are difficult, and we tend to do them poorly." He further explained that his hope is that he and his colleagues are "providing lots of information to help us understand those difficult decisions, and give people the tools so that they can make better decisions so they less often in life are going down paths that don't serve them well." Gilovich condensed his academic research in judgement and decision making into a popular book, How We Know What Isn't So. Writing in Skeptical Inquirer, Carl Sagan called it "a most illuminating book" that "shows how people systematically err in understanding numbers, in rejecting unpleasant evidence, in being influenced by the opinions of others. We're good in some things, but not in everything. Wisdom lies in understanding our limitations." Reviewing the book for The New York Times, George Johnson wrote, "Over time, the ability to infer rules about the way the world works from skimpy evidence confers a survival advantage, even if much of the time the lessons are wrong. From evolution's standpoint, it is better to be safe than sorry." In an interview, Gilovich summarized the thesis of How We Know What Isn't So as people "thinking we really have the evidence for things, [that] the world is telling us something, but in fact the world is telling us something a little more complicated, and how is it that we can misread the evidence of our everyday experience, and be convinced that something is true when it really isn't." He further elaborated on some of the erroneous beliefs his book discusses, including the sophomore jinx, the idea that things such as natural disasters come in threes, and the belief that the lines we are in slow down but the lines we leave speed up. In the same interview he called confirmation bias the "mother of all biases."

Ыстық қолдар

Гиловичтің «қызыл қол» эффектісі деп аталатын, яғни әдетте спорттағы сияқты белгілі бір істегі табыстың одан әрі табысқа алып келуі мүмкін деген сенім туралы зерттеулері ерекше әсер етті. Ол 1985 жылы Амос Тверскиймен бірге жазған мақаласы көп жыл бойы осы мәселе бойынша өлшемшарт болды. 1985 жылғы мақаланың кейбір зерттеулеріне жақында қарсылық білдірілді, жаңа ғылыми мақалада Гилович пен оның авторларының бастапқы зерттеу деректерін түсіндіру кезінде когнитивтік бұрмалаудың құрбаны болғаны айтылды. Атап айтқанда, толығымен кездейсоқ жағдайда, бір сәттілікке келесі сәттілік 50 проценттен кем болуы керек, бірақ егер бір сәттіліктен кейін екінші сәттілік 50 процентті құраса, онда бұл «қызыл қол» эффектісінің болуын көрсетер еді.

Жарық сәулесі

"Назарға түсу әсері" – адамдардың өздерін шынымен байқалғаннан да көп байқалғандай сезіну құбылысы. Осы терминді Гилович енгізген. 1999 жылы екі аспирантпен бірге жазған мақаласында ол былай деп түсіндірді: "Өзіміздің мінез-құлқымызға тым ден қойғандықтан, басқалар біздің мінез-құлқымызды қаншалықты байқап отырғанын дұрыс бағалау қиын. Шын мәнінде, мұқият зерттегенде, біздің өзіміздің әрекеттерімізге деген көзқарасымыз (және басқалар да солай көреді деп ойлаймыз) мен басқалардың оны қалай қабылдайтыны арасында үлкен айырмашылықтар байқалады". Осы мақала үшін Гилович және оның әріптестері колледж студенттерінен Барри Манилоудың суреті бар футболканы киіп, есікке қарап тұрған жат адамдарға толы бөлмеге кіруді сұрап тәжірибе жасады. Зерттеушілер студенттердің футболкаларына шындығында қарағаннан көбірек адам назар аударады деп ойлайтынын болжады. Нәтижелер күтілгендей болды: қатысушылар жат адамдардың шамамен жартысы Барри Манилоудың суретін таниды деп ойлады, бірақ іс жүзінде бұл көрсеткіш 20 пайызға жуық болды.

Бәсекелестік көзге көрінбейтін нүкте

Гиллович басқалардағы көзқарас қателіктерін тануға, бірақ өзімізде мойындамау бейімділігі туралы түсінікке үлес қосты. Ол бірнеше зерттеудің авторлық серігі болды, олардың нәтижесінде адамдардың белгілі бір мәселеге жеке қатысының ақиқаттылық пен түсініктің көзі деп сенетіні, ал басқаша пікір білдіретін адамдардың жеке қатысы олардың көзқарасын бұрмалап көрсетеді деп есептейтіні анықталды. Сондай-ақ, ол адамдар басқалардың көзқарасын бағалауда сыртқы әрекеттеріне назар салса, өздерін бағалауда ішкі ойға келеді екенін тапты. Ол сөйлегенде келтірген екі мысал: үлкен және кіші балалар бір-біріне жоғары талап қойылады деп ойлайды, ал демократтар мен республикашылар сайлау алқасы өз партияларына қарағанда қарсы партияға көбірек көмектеседі деп санайды.

Кластерлік иллюзия

Гиллович кластерлік иллюзия туралы алғашқы жазған авторлардың бірі болды, ол "қызыл қол" жаңылысымен тығыз байланысты және кездейсоқ деректер тізбегіндегі "кластерлерді" кездейсоқ емес деп қабылдауға бейімділік. "Біз нені қалай білеміз" атты еңбегінде Гиллович адамдардың тізбекті жоспарланғандай көруге ұмтылатынын түсіндіреді, тіпті ол кездейсоқ болса да. Одан қоса, ол адамдардың кездейсоқтықты дұрыс бағаламайтынын, мысалы, екі ойынды бір-бірінен кейін 4 рет бірдей санға тастаудың шын мәнінде кездейсоқ емес деп ойлайтынын, бірақ шындығында солай болатынын айтты.

Ашық болудың иллюзиясы

Гилович өзінің "назарда болу" эффектісі туралы зерттеулеріне сүйене отырып, адамдардың ішкі ойлары мен сезімдерін қаншалықты айқын көрсететінін асыра бағалау бейімділігі, яки ашықтық иллюзиясын анықтауға көмектесті. 1998 жылы ол екі автормен бірлесіп жүргізген зерттеуде, қатысушылар индекс карточкалардан сұрақтарды оқып, оларға ауыздан жауап берді. Олар карточкадағы нұсқау бойынша өтірік айтты немесе шындықты айтты. Өтірік айтқандардың жартысы өздерін жаулап алғандықтарын ойлады, бірақ шындығында тек төрттен бірі ғана жауланды, осылайша ашықтық иллюзиясы пайда болды. Сонымен қатар, сол зерттеуде төтенше жағдай туғанда, адамдар алаңдаушылық пен төтенше жағдайды өз мінез-құлқында көрсетеді деп ойлады, бірақ олай болмады. Авторлар бұл жағдайды қысымға ұшырағандағы әрекетсіздік эффектісімен ішінара түсіндіреді: "Потенциалды төтенше жағдайға тап болғанда, адамдар көбінесе тынышқысы келеді, бейқам түр танытып, дағдарыс бар ма екенін анықтау үшін басқалардың реакциясын бақылайды. Әрине, ешкім шынайы төтенше жағдай болмаса, артық әрекет жасағысы келмейді. Бірақ әрбір адам өзін ұстап, бейқамдық танытып, басқалардың реакциясын бақылайтындықтан, кейде бәрі жағдай төтенше емес және араласу қажет емес деген қорытындыға келеді (бәлкім, қателікке ұшырап)".

Өкініш

Біз мақсатқа ұмтылатын жаратылыстар ретінде дамыдық. Істегендеріңізге қарағанда, істемегендеріңізге көбірек өкінесіз. — Томас Гиллович.

Тіреу

Амос Тверски мен Дэниел Канеманнан кейін, Гилович және оның әріптестері «якорь» құбылысын зерттеді, яғни шешім қабылдағанда ойға келген ақпаратқа тіреліп, ықтимал бағаға жеткенше түзетуге ұмтылу бейімділігін. Ол Николас Эплимен бірлесіп жасаған зерттеуде, «якорь» әсерінің бірнеше түрі бар екені және оның себептері көп екені анықталды. Гиллович пен Николас Эплидің бірлесіп жазған тағы бір зерттеуі көрсеткендей, «якорь» белгіленгеннен кейін адамдар одан алшақтауға тырысады, бірақ түзетулері көбінесе жеткіліксіз болады, сондықтан олардың соңғы болжамы бастапқы «якорь» мәніне жақын болып шығады.

Өзін-өзі шектеу

Әлеуметтік психологияны зерттеу барысында Гилович өзін-өзі кемсіту құбылысын ашты, оны ол "өнімділігімізге қатысты басқалардың түсіндірулерін бақылау арқылы бізді қалай қабылдайтындарын басқаруға жасалған әрекеттер" деп сипаттады. Гиловичтің сөзіне қарағанда, өзін-өзі кемсітудің мысалы – өнімділіктің төмендеуіне кедергі келтіретін факторларға назар аудару, осылайша сәтсіздіктің себебін азайту немесе табысты еңсеруге тиіс қиындықтарды жеңу нәтижесі ретінде көрсету. Өзін-өзі кемсіту нақты (оқуды тоқтату немесе шамадан тыс ішу) немесе көрінеу (бар қиындықтарды айту) болуы мүмкін. Гилович бұл стратегияның спортта және жоғары сынып студенттерінің оқуында жиі кездесетінін, бірақ көбінесе күтілген нәтижені бермейтінін айтты. Kirkus Reviews осы еңбекке жағымды баға беріп, "авторлар алғашқы бөлігінде жеке мінез-құлық пен мотивациядан бастап, екінші бөлігінде әлеуметтік, мәдени және тіпті халықаралық өзгерістерге көшеді, жаһандық экологиялық жауапкершілік сияқты мақсаттарға қалай қол жеткізуге болатыны туралы ұсыныстар береді, бірақ нақты жоспар ұсынбайды. Оқылым қызықты болмауы мүмкін, бірақ көбінесе ғылыми терминологияға толып кетпейді" деп жазды.

Жеке өмір

Томас Гиллович Карен Дашифф Гилловичке үйленген, және олардың Илана мен Ребекка есімді екі қызы бар. Гиллович бір сұхбатында ғалым болудың ең жақсы жағы – күнделікті жұмысқа "Бүгін не істегім келеді?" деп баратындық екенін айтты, ал "Бүгін не істеуім керек?" деген сұрақтар оған жиі қойылмайды. Ғалымның ең маңызды қасиеті – сәтсіздікке қалай ден қоюды білу.