Кіріспе

1416-1860 жылдар аралығында Батыс Еуропада болған мемлекет. Савой герцогтігі (; ) – 1416-1847 жылдар аралығында Савойя мемлекетінің аумақтық бөлігі және Савойя әулетінің иелігі болған. Ол император Сигизмундтың Амадей VIII үшін Савой графтығын герцогтік деңгейіне көтерген кезде құрылды. Герцогтік 1792 жылға дейін Киелі Рим империясының феодалдық иелігі болды және Императорлық диетада дауыс беру құқығына ие болды. 16 ғасырдан бастап Савойя Жоғарғы Рейн округіне қарады. Оның құрамына қазіргі Францияның Савойя, Жоғарғы Савойя және Альп жағалаулары департаменттері, Италияның Аоста аймағының көп бөлігі, Пьемонттың үлкен бөлігі және Швейцариядағы Женева графтығы кірді, ол кейін Ескі Швейцария конфедерациясына қарады. Савой герцогтігінде кеңінен қолданылған тілдер – пиемонт және арпитан тілдері болды.

Терминология

Савой герцогтігі Савой әулетінің иеленген аумақтарының ең маңыздысы және ең танымал болды, сондықтан бұл атау олардың барлық иеліктерін көрсету үшін жиі қолданылып келді және қазір де қолданылады. Шындығында, Савойлар біртұтас мемлекетті емес, әртүрлі институттық, мәдени және құқықтық негіздерге ие әртүрлі бітімдер мен атақтар жиынтығын басқарды. Мысалы, Аоста герцогтігі, Пьемонт княздығы және Ницца графының иеліктері олардың арасында болды, бұл Савой герцогтігінің құрамына заңды түрде кірмейтін, ерекше бітімдер еді. Савойлар өз иеліктерін тұтас алғанда "Савой герцогының мемлекеттері" (итальянша: "gli Stati del Duca di Savoia") деп атады. Эммануэль Филибер Савойяның енді Францияға сенуге болмайтынын түсінді. Сондықтан ол 1562 жылы астананы Туринге көшірді және оны "Циттаделла" деп аталатын күрделі бекініс жүйесімен қорғады (Циттаделланың қалдықтары әлі де көрініп тұр, бірақ қаланың кейінгі кеңеюі салдарынан көп бөлігі қиратылды). Фландриядағы әскери тәжірибесінен Эммануэль Филиберт атақты Сент-Квентин шайқасында жеңіске жеткеннен кейін әскерді басқаруды үйренді. Ол жалдамалы әскерлерден емес, арнайы даярланған савойлық сарбаздардан құралған тұрақты әскери аппарат құрған алғашқы Савой герцогы болды. Оның ұлы Карл Эммануэль I 1601 жылы Лион шарты бойынша бұрын Францияға берілген Монферрат иеліктері мен Салуццо аумағы есебінен герцогтікті кеңейтті. Карл Эммануэльдің соғыстары көбінесе жеңіліспен аяқталды. Дегенмен, ол жан-жақты және мәдениетті адам, ақын және шебер реформатор болғандықтан "Ұлы Карл" ретінде танылды. Ол Еуропалық державалардың күрделі дағдарысы кезінде герцогтікті басқара алды және Габсбургтерден қолдау тапты. Карл Эммануэльдің саясаты, шын мәнінде, халықаралық соғыс әрекеттеріне, мысалы, Салуццо маркизінің иеліктеріне және Мантуя мен Монферрат герцогтіктеріндегі мұрагерлік соғыстарға негізделген. Жалпы, Савой Испаниямен жақтас болды, бірақ кейде Франциямен одақтасты (мысалы, Суза шартында қабылданғандай).

17 ғасыр

XVII ғасырда Версаль сарайының ықпалы Савойяға қысым жасады. Испанияның Милан герцогтығының жақын орналасуы және бұрынғы ғасырда Савойяның жеңілістеріне байланысты, француз әскерлері итальяндық Альпі тауларының маңызды өткелдеріндегі (мысалы, Пинеролодағы) бекіністерде орналасты. Бұл герцогтықтың тәуелсіздігіне қауіп төндірді. Отыз жылдық соғыс кезінде Савойя, Киелі Рим империясының Франциямен және император мен Испанияға қарсы болған мемлекеттерінің бірі болды. Савойя әскерлері француздармен бірге Савойя-Генуя соғысына, Мантуандық мұрагерлік соғысына, Торнавенто науқанына және басқа да жерлерде Пьемонт азаматтық соғысына қатысты. Францияның күшті ықпалы және түрлі қайғы-қасіреттер Карл Эммануил I-нің өлімінен кейін (1630 жылдың 26 шілдесінде) Савойяны бірнеше рет қысымға ұшыратты. Біріншіден, 1630 жылы оба эпидемиясы таралып, бұрыннан бар кедейлікті күшейтті. Мантуандық мұрагерлік соғысы (1628–1631) ауылда қанды оқиғаларға толы болды және Касале Монферрато қаласы ұзақ қоршауға алынды (1629). Қару-жарақ пен саясаттың дамуы экономика мен болашақ тарихқа әсер етті, 1637 жылы Виктор Амадей I қайтыс болғаннан кейін жағдайды одан бетерлетті. Оның орнын 5 жасар Франсис Гьясинт, оның аман қалған ең үлкен ұлы, қысқа мерзімге ие болды. Келесі үлкен ұлы Карл Эммануил II-нің регентігі оның анасы Кристина Францияға жүктелді, оның жақтастары мадамдисттер (Мадам Реалдің қолдаушылары) деп белгілі болды. Осының нәтижесінде Савойя, регенттің ағасы, Франция королі Людовик XIII-нің саяси тәуелділігіне түсті. Кардинал принц Морис Савойский және Томас Франциск, Принц Карниньяно (екеуі де Карл Эммануил I-нің ұлдары), өздерінің жақтастарымен бірге принциписттер (Принцтердің қолдаушылары) деп аталды. Екі тараптың әскерлері көп ұзамай Турин қаласын қоршауға алды. Принциписттер алғашқы табыстарға жетіп, 1639 жылдың 27 шілдесінде Туринді қатты тонады. Тек 1642 жылы екі тарап келісімге келді; осы уақытқа дейін Виктор Амадейдің жесірі Виктордың ұлы Карл Эммануил II-ні таққа отырғызып, оның орнына регент ретінде билік етті, тіпті ол есейгеннен кейін де. Регенттік кезеңде діни соғыстар қайта жанданды. Кейіннен, 1655 жылы Савойя әскерлері Пьемонт Пасхасы (Pasque Piedmont) деп аталатын оқиғада вальденс аңғарларындағы протестант халқының көп бөлігін өлтірді. Бұл оқиға туралы хабар протестанттық Еуропаға тез таралып, әсіресе Ұлыбританияда наразылық тудырды. Лорд-протектор Оливер Кромвель Савойя герцогтығына араласумен қорқытты, бұл герцогтің әскери шешімдеріне әсер етті. 18 тамыз 1655 жылы Карл Эммануил II мен вальденстер арасындағы бейбіт келісімді құрайтын Пинеролоның Мейірімділік Декларациясы жарияланды. Карл Эммануил II-нің үкіметі келесі ғасырда оның мұрагері Виктор Амадей II жүзеге асырған маңызды реформаларға алғышарт болды. Савойяда жасақ құру және 1661 жылы алғашқы мемлекеттік мектеп жүйесін құру ерекше маңызды болды. Әдемі әрі саяхатшы, Шарль Эммануэль Франция королі Людовик XIV-ті Венерия Реалдың сәнді сарайында еліктеді, бұл барокко архитектурасының шедеврі және Италияда Версаль сарайының сұлулығын қайта жасайтын көшірме. Бұл қалалардың қарқынды даму кезеңі болды, Карл Эммануил II Туриннің өсуіне және оның барокко стилінде қайта құрылуына көмектесті. 1675 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның жесірі, жаңа Мадам Реал, Савой Немурс Мария Жанна Батист регенттік кезеңін (1675–1684) бастады.

Герцогтіктан патшалыққа

Карл Эммануэль II-нің орнын 11 жасар ұлы Виктор Амадей II Савойский иеленді; оның анасы, Францияда туған Мари Жанна Батиста Савойская-Немурская регент болды. Мари Жанна өзінің ұлын Португалия королі Петр II-нің қызы және мұрагерімен үйлендіруге тырысты. Бұл Савой әулетінің Португалияны билеуіне мүмкіндік берген болар еді. Виктор Амадей II билікті алғаннан кейін Савойя Францияға қарсы болды, Франция Тоғыз жылдық соғыста оны басып алды. Савойя Кунео қамалында француздарды жеңді, бірақ Стаффарда және Марсалья шайқастарында ауыр жеңіліске ұшырады. Савойя Францияның марионеткасы болды, ал Виктор Амадей II король Людовик XIV-нің немересі Анна Мария д’Орлеанға үйленді. Савойя Испания мұрагерлік соғысының бірінші кезеңінде Францияның одақтасы болды, бірақ кейін жағын өзгертті. Франция қайтадан басып кірді, ал Савойя герцогтің туысы, Савойя князі Евгений бастаған австриялық әскерлердің күшімен Торино қамалында құтқарылды. Соғыс 1713 жылы аяқталғаннан кейін Виктор Амадей II Сицилия Корольдігін алды. Лондон шарты бойынша 1720 жылы Виктор Амадей II Сицилияны Сардинияға саудаластырды. Виктор Амадей II-нің жеке одақта болған иеліктеріне Сардиния, Савойя, Пьемонт, Аоста аңғары, Ницца және Онелья кірді. Бұл жиынтық әдетте «Сардиния» деп аталатын, яғни патшалық. Виктор Амадей II-нің ұлы және мұрагері Карл Эммануэль III Австрия мұрагерлік соғысына қатысып, Ассиетта шайқасында француздарға қарсы маңызды жеңіске жетті. Соңынан келісім шарты бойынша Ангера және Вигевано сияқты Батыс Ломбардияның бөліктерін алды. Француз революциясынан кейін 1792 жылы Савойяға француз революциялық армиясы басып кірді және Францияға қосылды. Савойя алғаш Монблан департаменті ретінде құрылды, содан кейін 1798 жылы Монблан және Леман департаменттері арасында бөлінді. Савойя, Пьемонт және Ницца 1814-1815 жылдары Вена конгресінде Савойя әулетіне қайтарылды. 1847 жылғы «Толық бірігу» шарты бойынша герцогтік Савойя мемлекетінің қалған бөліктерімен бірігіп, Сардиния Корольдігін құрады. Савойяның өзі 1860 жылғы Турин шарты бойынша Францияға берілді.

Әскер

Герцогтік аймақтық әскери күш болды және француз бен Габсбургтар арасындағы соғыстарға жиі араласты. 17 ғасырда бейбіт уақыттағы әскер саны шамамен 4800 кәсіби сарбазды (3600 жаяу және 1200 атты әскер) құрады, сондай-ақ үлкен шаруалар милициясы болды. Соғыс кезінде милиция оқытылып, жиналып, жалдамалы әскерлер шақырылып, әскер саны тез өсті. 1625 жылы герцогтіктің 26 600 тұрақты әскері (25 381 жаяу және 1213 атты әскер) және шамамен 8000 милиция болды. Тұрақты әскердің құрамына Пьемонттан 5-7 полк кірді, ал қалғаны жалдамалылар болды, оның ішінде 9 француз және 2 итальян полкі. 1635 жылы тұрақты әскер саны 12 250-ге дейін азайды, 1637 жылы 15 710-ға, 1649 жылы 18 000-ға, 1660 жылы бейбіт уақытта 5 500-ге, 1672 жылы 26 178-ге, ал 1705 жылы 35 000-ға жетті (оларды нығайту үшін 10 000 милиция шақырылды, ал тағысы шақырылмады). Грегори Хэнлон, "Әскери дәстүрдің құлдырауы", Лондон 1998, 106-бет. Милиция салыстырмалы түрде жақсы қаруланған және 1566 жылы 24 000 адамнан тұрды, олардың шамамен үштен бірін өздерінің тікелей аудандарынан тыс жерде қолдануға болады.

Ту

Савойяның туы қызыл фондағы ақ крест болды. Ол крест жорығының туына негізделген, сондықтан Мальта рыцарларының туымен (содан қазіргі Мальта туы және Мальтаның Әскери Егемендік Орденінің туы) және басқаларымен (Дания және Швейцария тулары, Англия мен Генуя туларының түстері кері айырылған, т.б.) бірдей шығу тегіне ие. 18-шы ғасырда, "FERT" әріптері кейде Мальта туынан ажырату үшін кантондарға қосылған.