Кіріспе

Вестфалиядағы орта ғасырдың соңындағы соттар – Вехмикалық соттар, Вехмгерихт, қасиетті вехме немесе жай ғана Вехм, сондай-ақ Феме, Вехмегерихт, Фехмгерихт деп те аталады, бұл Германиядағы Вестфалиядағы сот жүйесіне берілген атаулар. Соттардың бастапқы орналасқан жері Дортмунд қаласы болды. Сот процестері кейде құпия өткізіліп, «жасырын соттар» (heimliches Gericht), «тыныш соттар» (Stillgericht) немесе «тыйым салынған соттар» (verbotene Gerichte) деген баламалы атаулар пайда болды. Өлім жазасына кесілген адамның денесі ескерту үшін ағашқа ілінді. Бұл соттардың ең белсенді кезеңі 14-15 ғасырларда болды, ал 13-16 ғасырларда олардың қызметі азайды, 17-18 ғасырларда олардың әлі де бар екенін көрсететін шашыраңқы мәліметтер сақталған. Ақыры, 1811 жылы Вестфалия патшасы Жером Бонапарттың бұйрығымен таратылды. Вехмикалық соттар – Вестфалияның аймақтық соттары, олар Франконияның округтік соттарының негізінде құрылған. Олар өз құқығын Киелі Рим императорынан алды, одан оның атынан өлім жазасын (Blutgericht) кесуге де құқық алды. Басқа аймақтарда өмір мен өлім билігі, бастапқыда императорға ғана тиесілі болған, жергілікті ақсүйектерге өтті; тек Вестфалияда ғана, «Қызыл Жер» деп аталған, себебі мұнда императорлық Блутбанн (өмір мен өлімге билік ету құқығы) әлі де күшінде болды, өлім жазалары императордың атынан Вехмикалық соттармен ғана шығарылып, орындалды.

Этимология

Терминнің шығу тегі белгісіз, бірақ Орта Төменгі Германиядан Орта Жоғарғы Германия тіліне енген сияқты. "Вьме" сөзі алғаш рет 13 ғасырдағы Орта Жоғарғы Германия әдебиетінде "жаза" мағынасындағы есім ретінде кездеседі. 1251 жылға жатқан құжатта "illud occultum judicium, quod vulgariter vehma seu vridinch appellari consuevit" деген сілтеме бар ("Бұл жасырын сот, ол көбінесе вехма немесе vridinch деп аталады"). "Жаза" деген сөздің жалпы мағынасы Вестфалияның арнайы соттарымен байланысты емес, сондықтан олар бастапқыда "жаза соттары" деп аталған. Бірақ сөз Оңтүстік Германия диалектілеріне Саксония және Вестфалия арқылы енген кезде, Жаңа Заман Германия тіліндегі сөздің мағынасы осы соттардың қызметімен тығыз байланысты болды. Якоб Гримм бұл сөздің шығу тегі орман жайылымдарында шошқа өсіруге қатысты гомофондық сөзбен (Hutewald) ұқсас деп ойлады, дәл осылай неміс тіліндегі "Zucht" сөзі әлдебір нәрсені өсіру және тәртіпке келтіру мағыналарын білдіреді. Гримм кейбір 13 ғасырлық құжаттарда ерте кездескеніне қарамастан, "h" әрпімен жазылуын этимологиялық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды және "fëmen" деген "жоғалған түбір" бар екенін болжайды, оны көне норвег тіліндегі "fimr" сөзімен байланыстырып, готикалық "fiman, fam, fêmun?" сөздерін ұсынады. 18-19 ғасырлардағы романтизм кезеңінде бұл түсініксіз терминге қатысты түрлі қате түсіндірулер жасалды немесе оны ежелгі дәуірдің қалдығы ретінде көтеруге тырысты, бірақ Гриммнің "Deutsches Wörterbuch" еңбегінде олар сынға алынды. 1824 жылы Джеймс Скене ұсынған этимология бойынша, бұл сөз "Баумгерхит" ("Ағаш заңы") сөзінен шыққан, ол жабайы аңшылық пен құпия қоғамдардың жалған "орман заңының" қалдығы болып саналады.

Шығу тегі

Вестфалиялық вехмикалық соттар, "еркін округте" (Freigrafschaft) юрисдикция құқығына ие болған жоғары ортағасырлық "еркін соттардан" (Freigerichte) пайда болды. 14 ғасырдағы Киелі Рим империясының императорлық реформасы (1356 жылғы Алтын бұқа) нәтижесінде Ландгравиаттар көп бөлігін жоғалтты, ал Фрайгерихте Вестфалияны қоспағанда жойылып, онда олар өз билігін сақтап және вехмикалық сотқа айналды. Вехмикалық соттың (Фрайстуль) алғашқы орны Дортмунд қаласында, екі липа ағашының арасындағы алаңда болды, олардың бірі Фемелинде деп белгілі болды. 15 ғасырда Кельннің ықпалы күшейген кезде, 1437 жылы резиденция Арнсбергке көшірілді.

Терминнің қазіргі қолданылуы

Вехмикалық соттар таратылғаннан кейін, бұл термин халық билігі мен линчтеу туралы мағынаға ие болды. Қазіргі неміс тілінде "Feme" жазу түрі ең көп қолданылады. Басқа нұсқалары: Fehme, Feime, Veme. "Verfemen" етістігі қазіргі уақытта қолданылып, "остракизмге салу" дегенді білдіреді, яғни ресми заңдық процедураның орнына қоғамдық пікір арқылы. Осыдан туындаған есім – "Verfemter" ("заңнан тыс, остракизмге салынған адам"). 1856 жылғы лекциясында философ Карл Маркс Еуропаны шарлап өтетін жұмысшы табының революциясы туралы болжамдарын сипаттау үшін Вехмикалық соттарды метафора ретінде пайдаланды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның Веймар республикасының саяси тұрақсыз кезеңінде, бұқаралық ақпарат құралдары "Fememord" терминін оңшыл саяси кісі өлтірулерге сілтеме жасау үшін жиі қолданды, мысалы, Курт Эйснердің (1919) немесе Вальтер Ратенаудың (1922) және басқа да саясаткерлердің, соның ішінде Маттиас Эрцбергердің (1921) "Organisation Consul" сияқты оңшыл топтармен өлтірілуі. 1926 жылы 27-ші Рейхстаг комиссиясы заманауи "Fememord" пен саяси төңкерілді ресми түрде ажыратып көрсетті, өйткені төңкерілді анықтама бойынша ашық саяси қарсыластарға жасалса, ал "Fememord" – бұрынғы немесе қазіргі ұйым мүшелеріне жасалған кек алудың бір түрі. Бұл анықтама жалған архаикалық, әрі аллитерациялық оңшыл фразада да кездеседі: "Verräter verfallen der Feme!" ("Дұшпандар остракизмге түсуі керек!", яғни өлтірілуі керек), және 1920 жылдар бойы неміс оңшылдарының кек алу актілері туралы жарияланған материалдарда жиі цитаталанды.