Франц II және I: Соңғы Рим императоры және Австрияның бірінші императоры

Кіріспе

Соңғы Киелі Рим императоры (1792–1806) және Австрияның бірінші императоры (1806–1835) Франциск II мен I (Франц II; 12 ақпан 1768 – 2 наурыз 1835) – 1792 жылдан 1806 жылға дейін Франциск II ретінде Киелі Рим империясының соңғы императоры, ал 1804 жылдан 1835 жылға дейін Франциск I ретінде Австрияның бірінші императоры болды. Ол сондай-ақ Венгрия, Хорватия және Богемия королі болды және 1815 жылы құрылғаннан кейін Германия Конфедерациясының алғашқы президенті қызметін атқарды. Болашақ император Леопольд II мен Испанияның Мария Луизасының үлкен ұлы Франциск Флоренцияда дүниеге келді, онда оның әкесі Тоскананың ұлы герцогы ретінде билік етті. Леопольд 1790 жылы Киелі Рим императоры болды, бірақ екі жылдан кейін қайтыс етті, ал Франциск оның орнына отырды. Оның империясы бірден француз революциялық соғыстарына тартылды, олардың біріншісі Австрияның жеңілісімен және Рейннің сол жағалауын Францияға жоғалтумен аяқталды. Екінші коалиция соғысындағы тағы бір француз жеңісінен кейін Наполеон өзін француз императоры деп жариялады. Жауап ретінде Франциск Австрия императоры атағын қабылдады. Ол Наполеон соғыстарында Наполеонның басты қарсыласы ретіндегі рөлін жалғастырды және Австрияны еуропалық держава ретінде әлсіреткен бір-бірінен кейін жеңілістерге ұшырады. 1806 жылы Наполеон Рейн конфедерациясын құрғаннан кейін Франциск Киелі Рим императоры тағынан бас тарды, бұл Киелі Рим империясының таратылуын білдірді. Бесінші коалицияның жеңілісінен кейін Франциск Францияға тағы көбірек аумақтарды берді және қызы Мари Луизаны Наполеонға үйлендіруге мәжбүр болды. 1813 жылы Франциск Наполеонға қарсы бұрылып, ақыры оны Алтыншы коалиция соғысында жеңіп, француз императорын тақтан басқаруға мәжбүр етті. Австрия Францисктің канцлері Клеменс фон Меттернихтің басымдығымен өткен Вена конгресіне Киелі одақтың жетекші мүшесі ретінде қатысты, нәтижесінде жаңа еуропалық тәртіп орнатылып, Францисктің ежелгі иеліктерінің көп бөлігі қайта жаңғыртылды. Еуропа концерттерінің құрылуына байланысты, ол халықтық ұлтшылдық және либералдық тенденцияларға қарсы тұрды, сондықтан Франциск өмірінің соңында реакционер ретінде қарастырылды. Франциск 1835 жылы 67 жасында қайтыс болды, оның орнын ұлы Фердинанд I басты.

Last Holy Roman Emperor (1792–1806) and first Emperor of Austria (1806–35)

Francis II and I (Franz II. ; 12 February 1768 – 2 March 1835) was the last Holy Roman Emperor as Francis II from 1792 to 1806, and the first Emperor of Austria as Francis I from 1804 to 1835. He was also King of Hungary, Croatia and Bohemia, and served as the first president of the German Confederation following its establishment in 1815. The eldest son of future Emperor Leopold II and Maria Luisa of Spain, Francis was born in Florence, where his father ruled as Grand Duke of Tuscany. Leopold became Holy Roman Emperor in 1790 but died two years later, and Francis succeeded him. His empire immediately became embroiled in the French Revolutionary Wars, the first of which ended in Austrian defeat and the loss of the left bank of the Rhine to France. After another French victory in the War of the Second Coalition, Napoleon crowned himself Emperor of the French. In response, Francis assumed the title of Emperor of Austria. He continued his leading role as Napoleon's adversary in the Napoleonic Wars, and suffered successive defeats that greatly weakened Austria as a European power. In 1806, after Napoleon created the Confederation of the Rhine, Francis abdicated as Holy Roman Emperor, which in effect marked the dissolution of the Holy Roman Empire. Following the defeat of the Fifth Coalition, Francis ceded more territory to France and was forced to wed his daughter Marie Louise to Napoleon. In 1813, Francis turned against Napoleon and finally defeated him in the War of the Sixth Coalition, forcing the French emperor to abdicate. Austria took part as a leading member of the Holy Alliance at the Congress of Vienna, which was largely dominated by Francis' chancellor Klemens von Metternich, culminating in a new European order and the restoration of most of Francis' ancient dominions. Due to the establishment of the Concert of Europe, which resisted popular nationalist and liberal tendencies, Francis was viewed as a reactionary later in his reign. Francis died in 1835 at the age of 67 and was succeeded by his son, Ferdinand I.

Ерте өмір

Франциск император Леопольд II (1747–1792) мен оның әйелі Мария Луиза Испаниялық (1745–1792), Испанияның Карл III-нің қызының ұлы болды. Франциск Тоскананың астанасы Флоренцияда дүниеге келді, онда оның әкесі 1765 жылдан 1790 жылға дейін Ұлы герцог ретінде билік етті. Ол көптеген туыстарымен бірге бақытты балалық шағын өткізді, бірақ оның отбасы Франциск болашақта император болатынын білді (оның екі некесінен де аман қалған ұрпағы жоқ еді), сондықтан 1784 жылы жас эрцгерцог Венадағы императорлық сарайға білім алуға және болашақ рөліне дайындалуға жіберілді. Император Иосиф II өзі Францисктің тәрбиесіне жетекшілік етті. Оның қатаң режимі Леопольдтың Флоренциядағы кеңпейілді сарайынан өте өзгеше болды. Император Францисктің "өсуі тоқтап қалған", "дене күші мен мінез-құлқы нашар дамыған", "анасының маған қатты бейімделген баласы" деп жазды. Иосиф "он алты жылдан астам уақыт бойы оған жасалған қатыгездік оны тек өзінің өмірін сақтаудың маңызды екендігіне сендірді" деген қорытындыға келді. Жас эрцгерцог оқшауланды, себебі Иосиф Францисктің "өзін-өзі басқара алмайтынына", "өз ойымен ойлай алмайтынына" сенді, бұл оның өзіне жете алатындай ету үшін қажет деп есептеді. Дегенмен, Франциск өзінің ағасын қатты құрметтеді, тіпті одан қорқатын да еді. Білімін толықтыру үшін Франциск Венгриядағы әскер полкіне жіберілді және ол әскери өмірдің күнделікті тәртібіне оңай бейімделді. Ол Австрия-Түркия соғысы кезінде болған Белградты қоршауға қатысты. 1790 жылы Иосиф II қайтыс болғаннан кейін Францисктің әкесі император болды. Ол Леопольдтың Венадағы өкілі ретінде қызмет еткенде биліктің алғашқы дәмін татты, ал келер император өзінің бауырының саясатынан наразы болғандарды қайтаруға тырысып, империяны аралап жүрді. Бұл Леопольдтың денсаулығына зиян келтірді және 1791 жылдың қысында ол ауыр сырқатқа шалдықты. 1792 жылдың басында оның жағдайы нашарлай берді. 1 наурызда Леопольд 44 жасында қайтыс болды. Франциск, 24 жасқа толғаннан кейін, күткенінен әлдеқайда ертерек император болды.

Francis was a son of Emperor Leopold II (1747–1792) and his wife Maria Luisa of Spain (1745–1792), daughter of Charles III of Spain. Francis was born in Florence, the capital of Tuscany, where his father reigned as Grand Duke from 1765 to 1790. Though he had a happy childhood surrounded by his many siblings, his family knew Francis was likely to be a future Emperor (his uncle Joseph had no surviving issue from either of his two marriages), and so in 1784 the young Archduke was sent to the Imperial Court in Vienna to educate and prepare him for his future role. Emperor Joseph II himself took charge of Francis' development. His disciplinarian regime was a stark contrast to the indulgent Florentine Court of Leopold. The Emperor wrote that Francis was "stunted in growth", "backward in bodily dexterity and deportment", and "neither more nor less than a spoiled mother's child." Joseph concluded that "the manner in which he was treated for upwards of sixteen years could not but have confirmed him in the delusion that the preservation of his own person was the only thing of importance." The young Archduke was isolated, the reasoning being that this would make him more self sufficient as it was felt by Joseph that Francis "failed to lead himself, to do his own thinking." Nonetheless, Francis greatly admired his uncle, if rather in fear of him. To complete his training, Francis was sent to join an army regiment in Hungary and he settled easily into the routine of military life. He was present at the siege of Belgrade which occurred during the Austro Turkish War. After the death of Joseph II in 1790, Francis' father became Emperor. He had an early taste of power while acting as Leopold's deputy in Vienna while the incoming Emperor traversed the Empire attempting to win back those alienated by his brother's policies. The strain took a toll on Leopold and by the winter of 1791, he became ill. He gradually worsened throughout early 1792; on the afternoon of 1 March Leopold died, at the relatively young age of 44. Francis, just past his 24th birthday, was now Emperor, much sooner than he had expected.

Франциямен соғыстар

Киелі Рим империясының басшысы және көптеген этностық Габсбургтердің мұрагерлік жерлерінің билеушісі ретінде Франциск француз революционерлерінен және кейін Наполеонның экспансионизмінен, сондай-ақ олардың әлеуметтік және саяси реформаларының жеңімпаз француз әскерлерінің ізімен бүкіл Еуропаға тарауынан қауіптенді. Франциск Франциямен шиеленісті қарым-қатынасқа ие болды. Оның тәтесі Мария Антуанетта, Людовик XVI-ның әйелі және Франция королевасы, 1793 жылы оның билігінің басында революционерлер тарапынан гильотинаға алынды, бірақ жалпы алғанда, ол оның тағдырына бейжай қарады. Кейіннен ол Киелі Рим империясын Француз революциялық соғыстарына жетекшілік етті. 1794 жылғы Фландрия науқаны кезінде ол қысқа мерзімге одақтас күштерге қолбасшылық етті, бірақ одан кейін бұл міндетті ағасы Карлға тапсырды. Ол кейін Наполеоннан жеңілді. Кампо-Формио шарты бойынша ол Рейннің сол жағалауын Францияға Венеция мен Далмацияға алмастырып берді. Ол Екінші коалиция соғысында Францияға қарсы қайта соғысты. 1804 жылдың 11 тамызында Наполеонның сол жылдың басында өзін француз императоры деп жариялауына жауап ретінде ол Австрияның мұрагерлік императоры атағын Франциск I ретінде қабылдайтынын мәлімдеді, бұл императорлық заң бойынша техникалық тұрғыдан заңсыз болды. Алайда, Наполеон бұрыннан келісім бергендіктен, бұл осылай болды.

Наполеон соғыстары

Үшінші коалиция соғысы кезінде австриялық әскерлер Аустерлицте күйреуге ұшырады, ал Франциск Пресбург шартына келісуге мәжбүр болды, бұл Австрияны әлсіретіп, Киелі Рим империясының құлауына соқтырды. 1806 жылдың шілдесінде Франция, Бавария және тағы он бес неміс мемлекеті Рейн конфедерациясын құру туралы жарғыны бекітті, Наполеонды қорғаушы етіп тағайындады және Императорлық диетаға империядан дереу шығу ниеттерін жариялады. Содан кейін 22 шілдеде Наполеон Францискке 10 тамызға дейін Киелі Рим императоры тағынан бас тартуды талап ететін ультиматум жіберді. Бес күннен кейін Франциск жағдайға мойын бұрды және ультиматумды атамай, Пресбург бейбіт шартынан бері императорлық міндеттерін орындауға бар күшін салғанын, бірақ жағдайлар оны ант бергендей билік ете алмайтынына көндірді, Рейн конфедерациясының құрылуы оны мүмкінсіз етті. Ол «біз империя мемлекеттерімен байланысымыздың бұзылғанын жариялаймыз» деп қосты, бұл империяның тарауына әкелді. Сонымен қатар ол өзінің мұрагерлік жерлерін императорлық юрисдикциядан толығымен және ресми түрде шығарғанын мәлімдеді. Осы күннен бастап ол Австрия императоры Франциск I ретінде биледі. 1809 жылы Франциск Наполеонның Испаниядағы соғысына байланысты Францияға тағы шабуыл жасады, Пиреней соғысының артықшылығын пайдалануға тырысты. Ол қайта жеңілді және бұл жолы Наполеонмен одақтасып, империяға аумақтарын беріп, Континенттік жүйеге қосылды және қызы Мари Луизаны императорға үйлендірді. Наполеон соғыстары Австрияны күйретіп, оны құрлыққа шығуы мүмкін емес қылды және Германия мемлекеттері арасындағы басымдығына қауіп төндірді, бұл позицияны ол ақырында Пруссия Корольдігіне берді. 1813 жылы Австрия Францияға қарсы соңғы рет шығып, Ұлыбритания, Ресей, Пруссия және Швециямен бірге Наполеонға қарсы соғысқа қосылды. Австрия Францияның түпкілікті жеңілісінде маңызды рөл атқарды. Бұл қызметінің иегері ретінде Франциск, Клеменс фон Меттерних арқылы Вена конгресіне төрағалық етті, Еуропа концертi мен Киелі одақты құруға көмектесті, бұл Еуропада консерватизм дәуірін бастады. 1815 жылы Вена конгресінде Киелі Рим империясының қалған мемлекеттерін ұйымдастыру үшін Орталық Еуропа мемлекеттерінің еркін бірлестігі – Германия конфедерациясы құрылды. Конгресс Франциск үшін жеке жеңіс болды, ол әртүрлі дипломаттарды ыңғайлы жағдайда қабылдады, бірақ Франциск өзінің одақтастары, Ресей императоры Александр I және Пруссияның Фридрих Вильгельм III-ін қалпына келтірілген француз королі Людовик XVIII-мен құпия келісімшарт жасасу арқылы әлсіретті.

During the War of the Third Coalition, the Austrian forces met a crushing defeat at Austerlitz, and Francis had to agree to the Treaty of Pressburg, which greatly weakened Austria and brought about the final collapse of the Holy Roman Empire. In July 1806, under massive pressure from France, Bavaria and fifteen other German states ratified the statutes founding the Confederation of the Rhine, with Napoleon designated Protector, and they announced to the Imperial Diet their intention to leave the Empire with immediate effect. Then, on 22 July, Napoleon issued an ultimatum to Francis demanding that he abdicate as Holy Roman Emperor by 10 August. Five days later, Francis bowed to the inevitable and, without mentioning the ultimatum, affirmed that since the Peace of Pressburg he had tried his best to fulfil his duties as emperor but that circumstances had convinced him that he could no longer rule according to his oath of office, the formation of the Confederation of the Rhine making that impossible. He added that "we hereby decree that we regard the bond which until now tied us to the states of the Empire as dissolved" in effect dissolving the empire. At the same time he declared the complete and formal withdrawal of his hereditary lands from imperial jurisdiction. After that date, he reigned as Francis I, Emperor of Austria. In 1809, Francis attacked France again, hoping to take advantage of the Peninsular War embroiling Napoleon in Spain. He was again defeated, and this time forced to ally himself with Napoleon, ceding territory to the Empire, joining the Continental System, and wedding his daughter Marie Louise to the Emperor. The Napoleonic wars drastically weakened Austria, making it entirely landlocked and threatened its preeminence among the states of Germany, a position that it would eventually cede to the Kingdom of Prussia. In 1813, for the fifth and final time, Austria turned against France and joined Great Britain, Russia, Prussia and Sweden in their war against Napoleon. Austria played a major role in the final defeat of France—in recognition of this, Francis, represented by Clemens von Metternich, presided over the Congress of Vienna, helping to form the Concert of Europe and the Holy Alliance, ushering in an era of conservatism in Europe. The German Confederation, a loose association of Central European states was created by the Congress of Vienna in 1815 to organize the surviving states of the Holy Roman Empire. The Congress was a personal triumph for Francis, who hosted the assorted dignitaries in comfort, though Francis undermined his allies Tsar Alexander and Frederick William III of Prussia by negotiating a secret treaty with the restored French king Louis XVIII.

Ішкі саясат

Француз төңкерісінің зорлық-зомбылық оқиғалары Францисктің (сондай-ақ, барлық еуропалық монархтардың) санасына терең ойылып қалды, және ол кез келген радикализмге күмәнмен қарады. 1794 жылы Австрия және Венгрия армияларында «якобиншілдер» құрылысы табылды. Оның басшылары сотқа тартылды, бірақ үкімдер құрылыстың шетін ғана қамтыды. Францисктің інісі Александр Леопольд (сол кезде Венгрияның палатині) императорға: «Біз көптеген кінәлілерді ұстағанмен, әлі мәселенің түбіне жеткен жоқпыз» деп хат жазды. Дегенмен, құрылысқа тікелей қатысы бар екі офицер дарға асылып, темір торға ілінді, ал көптеген басқалары түрмеге жабылды (көптегені жағдайдан қаза тапты).

Францис өзінің тәжірибесінен күдікпен қарап, наразылықты бақылау үшін полиция тыңшылары мен цензуралық қызметтердің кең желісін құрды (ол бұл жағынан әкесінің жолын жалғады, өйткені Тоскананың Ұлы Герцогтығында Еуропадағы ең тиімді құпия полиция болды). Оның отбасы да назардан тыс қалмады. Оның інілері, эрцгерцогтар Карл мен Иоганнның кездесулері мен іс-әрекеттеріне тыңшылық жүргізілді. Цензура да кеңінен таралды. Габсбургтердің патриоты Франц Гриллпарцердің бір пьесасы тек «сақтық шарасы» ретінде тоқтатылды. Гриллпарцер жауапты цензурамен кездескенде, ол одан жұмыстың қандай бөлігі ұнамайтындығын сұрады. Цензурашы: «Ештеңе жоқ. Бірақ мен ойладым, «ешқашан білмейсің»», - деді. Әскери істерде Францис Наполеон соғыстары кезінде әскерге кең құқық берді. Алайда, ол ешкімге тым көп билік беруге сенбеді, сондықтан Хофкригсрат пен оның далалық қолбасшылары арасындағы басқару функцияларын бөліп ұстады. Өкіметтің соңғы жылдары ол әскери шығындарды шектеді, олардың жылына қырық миллион флоринді құрауы керек еді; инфляцияның салдарынан бұл жеткіліксіз қаржыландыруға әкелді, армияның бюджеттегі үлесі 1817 жылы жартысынан 1830 жылы жиырма үш пайызға дейін төмендеді. Францис өзін ашық және жақымды монарх ретінде көрсетті (ол әр аптада екі таңертең өз императорлық поддандыларымен кездесу үшін уақыт бөліп, олардың мәртебесіне қарамастан, кеңсесінде кездесулер арқылы, тіпті олармен олардың тілінде сөйлесті), бірақ оның еркі жоғары тұрды. 1804 жылы ол Киелі Рим императоры ретіндегі билігімен Австрия императоры екенін жариялаудан тартынбады (сол кезде географиялық терминнің маңызы шамалы болды). Екі жылдан кейін Францис Германия ұлтының құлдырап бара жатқан Киелі Рим империясын жеке өзі таратып жіберді. Екі әрекеттің де конституциялық заңдылығы күмәнді болды. Франциямен соғыс кезінде патриоттық сезімді арттыру үшін 1797 жылы «Gott erhalte Franz den Kaiser» әнұраны Иосиф Гайднның музыкасына «Кайзергимни» ретінде орындалу үшін жазылды. Әннің мәтіні кейінгі императорлар үшін бейімделді, ал музыка «Deutschlandlied» неміс ұлттық әнұраны ретінде сақталды.

Francis was from his experiences suspicious and set up an extensive network of police spies and censors to monitor dissent (in this he was following his father's lead, as the Grand Duchy of Tuscany had the most effective secret police in Europe). Even his family did not escape attention. His brothers, the Archdukes Charles and Johann had their meetings and activities spied upon. Censorship was also prevalent. The author Franz Grillparzer, a Habsburg patriot, had one play suppressed solely as a "precautionary" measure. When Grillparzer met the censor responsible, he asked him what was objectionable about the work. The censor replied, "Oh, nothing at all. But I thought to myself, 'One can never tell'." In military affairs Francis had allowed his brother, the Archduke Charles, extensive control over the army during the Napoleonic wars. Yet, distrustful of allowing any individual too much power, he otherwise maintained the separation of command functions between the Hofkriegsrat and his field commanders. In the later years of his reign he limited military spending, requiring it not exceed forty million florins per year; because of inflation this resulted in inadequate funding, with the army's share of the budget shrinking from half in 1817 to only twenty three percent in 1830. Francis presented himself as an open and approachable monarch (he regularly set aside two mornings each week to meet with his imperial subjects, regardless of status, by appointment in his office, even speaking to them in their own language), but his will was sovereign. In 1804, he had no compunction about announcing that through his authority as Holy Roman Emperor, he declared he was now Emperor of Austria (at the time a geographical term that had little resonance). Two years later, Francis personally wound up the moribund Holy Roman Empire of the German Nation. Both actions were of dubious constitutional legality. To increase patriotic sentiment during the war with France, the anthem "Gott erhalte Franz den Kaiser" was composed in 1797 to be sung as the Kaiserhymne to music by Joseph Haydn. The lyrics were adapted for later Emperors and the music lives on as the German national anthem "Deutschlandlied".

Кейінгі жылдар

1835 жылы 2 наурызда, әкесінің қайтыс болған күнінен 43 жыл және бір күн өткен соң, Франциск 67 жасында Венада күрт қызбадан қайтыс болды. Оның қасында көптеген отбасы мүшелері болды және оған діни қағидалар бойынша көмек көрсетілді. Ол үш күн бойы аза күтілді. Франциск Венаның Нойе Маркт алаңындағы Императорлық криптада, Габсбург монархтарының дәстүрлі жерленген орнында жерленді. Ол төрт әйелінің қабірлерімен қоршалған 57-ші қабірге қойылды. Франциск ұлы және мұрагері Фердинандқа қалдырған саяси өсиетінің ең маңызды бөлігі: "Отбасының бірлігін сақтап, оны ең жоғары құндылықтың бірі деп есептеу". Көптеген портреттерде (әсіресе Питер Фенди салғандарында) ол балалары мен немерелерінің айналасында, сүйікті отбасының патриархы ретінде бейнеленген.

Атаулары

1806 жылдан бастап ол мынадай атақтарды қолданды: "Біз, Франциск I, Құдайдың рақымымен Австрия императоры; Иерусалим, Венгрия, Богемия, Далмация, Хорватия, Славония, Галиция және Лодомерия патшасы; Австрияның эрцгерцогы; Лотарингия, Зальцбург, Вюрцбург, Франкония, Штирия, Каринтия және Карниола герцогы; Краковтың ұлы герцогы; Трансильванияның ұлы князі; Моравияның маркграфы; Сандомир, Мазовия, Люблин, Жоғарғы және Төменгі Силезия, Аушвиц және Затор, Тешен және Фриуль герцогы; Берхтесгаден және Мергентхайм князі; Габсбург, Гориция және Градиска, сондай-ақ Тирольдің князь графы; Жоғарғы және Төменгі Лузатияның маркграфы және Истрияда".