Кіріспе

"Лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер" деген сөздердің бас әріптерінен құралған аббревиатура, "лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер" дегенді білдіреді. Бұл аббревиатура тек лесбиянка, гей, бисексуал немесе трансгендер адамдарға ғана емес, сондай-ақ гетеросексуалды емес, гетероромантикалық емес немесе цисгендер емес кез келген адамға қатысты болуы мүмкін. Оның бір түрі, , өзін квир ретінде танитындарға (бұл ЛГБТ-ға синоним болуы мүмкін) немесе жыныстық немесе гендерлік идентитісіне күмән келтіретіндерге Q әрпін қосады. LGBTQ+ нұсқасында "қоғамның бір бөлігі болып табылатын, бірақ ЛГБТҚ олардың идентитісін толыққанды бейнелемейтін адамдарды көрсетеді" деген мағынада плюс белгісі қосылады. Одан да көптеген аббревиатура түрлері бар, мысалы, LGBT+ (плюс белгісінде Q тұжырымдамасын біріктіру үшін жеңілдетілген), LGBTQIA+ (интерсексуал, асексуал, аромантикалық және гендерсіз кіретін), және 2SLGBTQ+ (Солтүстік Американың аборигендеріне тән "екі рух" терминін қосады). ЛГБТ белгісіне барлығы келіспесе де, оның көбінесе кімді қамтуы керек екеніне жалпы түсінік бар. 1980-жылдардың соңынан бері қолданылып келе жатқан бұл аббревиатура, сондай-ақ оның көптеген түрлері, маргиналданған сексуалдық бағыттар мен гендерлік идентитістерді біріктіретін жалпы атау ретінде қолданылады. ЛГБТ – 1980-жылдардың ортасы мен соңында кеңірек ЛГБТ қауымдастығын атау үшін қолданыла бастаған ЛГБТ сөзінің бейімделуі. Егер трансгендер адамдарды қамтымаса, қысқаша ЛГБ қолданылуы мүмкін.

Терминнің пайда болуы

Алғашқы кеңінен қолданылған термин, гомосексуалдық, қазір негізінен ғылыми контексте қолданылатын термин, кейде АҚШ-та теріс мағыналармен байланысты болды. 1970-ші жылдары «гей» термині танымал болды. Лесбиянкалардың қоғамда көрінуі арта келе, «гей және лесбиянка» тіркесі жиі қолданылатын болды. 1970 жылы қай мақсатқа басымдық беру керек деген даулардан кейін таратылды. Теңдік лесбиян феминистері үшін маңызды болғандықтан, ерлер мен әйелдер арасындағы рөлдердің өзгешелігі немесе «буч» және «фем» стилі патриархалдық деп есептелді. Лесби феминистері барларда кең таралған гендерлік рөлдерді ойнаудан, сондай-ақ гей еркектердің жоғарыпарлықтығынан бас тартты; көптеген лесби феминистері гей еркектермен жұмыс істеуден немесе олардың мүдделерін қолдаудан бас тартты. Гомосексуал болып туылғанын және сексуалдық тартымды анықтау үшін «лесбиянка» терминін қолданған лесбиянкалар, лесби феминистерінің бөлінуші пікірлерін гей құқықтарына зиянды деп санайтын. Бисексуалдар мен трансгендерлер де үлкен азшылық қауымдастығында заңды санатар ретінде мойындалуға тырысты. 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында Нью-Йорктегі 1969 жылғы Стоунволл көтерілісінен кейінгі өзгерістердің қуанышынан кейін, кейбір гейлер мен лесбиянкалар бисексуалдарды немесе трансгендерлерді қабылдамайтын болды. Сыншылар трансгендерлер стереотиптерді сомдайды, ал бисексуалдар өздерінің кім екенін ашық айтудан қорқатын гейлер немесе лесбиянкалар ғана дейтін. 1988 жылдан бастап белсенділер АҚШ-та ЛГБТ аббревиатурасын қолдана бастады. 1990-шы жылдарға дейін ғана қозғалыс шеңберінде гейлер, лесбиянкалар, бисексуалдар және трансгендерлер тең құрметке ие болды. ЛГБТ қауымдастығы әртүрлі топтарды қабылдау мәселесінде көптеген дау-дамайларға ұшырағанымен (әсіресе бисексуалдар мен трансгендерлер кейде үлкен ЛГБТ қауымдастығынан шеттетілді), ЛГБТ термині инклюзияның оң символы болды. 2016 жылы GLAAD-тың Медиа анықтамалық нұсқаулығында ЛГБТҚ аббревиатурасының басымдығы айтылды, себебі ол өзін «квир» деп сипаттайтын қауымдастықтың жас мүшелерін қамтиды. Кейбір адамдар «квир» терминін жек көрушілік сөздерден туындаған қарапайым сөз деп санайды және оны қабылдамайды, әсіресе қауымдастықтың ересек мүшелері арасында.

Нұсқалар

Көптеген нұсқалар бар, мысалы, әртүрлі әріптердің тізбегі немесе қосымша әріптердің енгізілуі. Жыныстық бағдардың (гетеросексуалды, бисексуалды, түз бағдарлы) кем дегенде кейбір аспектілері, сондай-ақ гендерлік идентичность әртүрлі спектрде орналасқан деп есептеледі. Басқа кең таралған нұсқалар да бар, мысалы LGBTQIA, онда I – интерсекс, ал A – асексуалды, аромантикалық немесе гендерсіздіктерді білдіреді. Ұзақ инициалдар шатастыратын немесе қолдануға қиындық тудыратындықтан сынға ұшырайды, кейде оларды "әліппе шорпасы" деп атайды және оларды қысықтап сөйлейді. Мағынасы бірдей болғанымен, ЛГБТ инициалы "L" әрпін ("лесбиянка" үшін) бірінші орынға қойғандықтан, феминистік көзқарасқа ие болуы мүмкін. Әріптердің реті стандартизацияланбаған; бастапқы "L" немесе "G" әрпінің орнындағы айырмашылықтардан басқа, қолданылса, аталған, сирек кездесетін әріптер кез келген ретпен орналасуы мүмкін. Нұсқаулы терминдер әдетте қауымдастық ішіндегі саяси дау-дамайларды көрсетпейді, бірақ жеке адамдар мен топтардың қалауларына байланысты туындайды. Пансексуалдық, омнисексуалдық, сұйық және квир терминдері бисексуалдық терминінің аясында қарастырылады (сонымен қатар бисексуалдық қауымдастықтың бір бөлігі саналады). Кейбіреулер ЛГБТ+ терминін "ЛГБТ және оған қатысты қауымдастықтар" деп түсіндіреді. ЛГБТ инициалына тікелей одақтастарды қосу даулы мәселе болып табылады, себебі көптеген тікелей одақтастар соңғы жылдары танымалдық пен мәртебе алу үшін ЛГБТ жақтауын пайдаланды деп айыпталады, ал түрлі ЛГБТ белсенділері кейбір тікелей одақтастардың гетеронормативтік көзқарасын сынады. Кейбіреулер "полиаморлық" немесе "пангендерлік" үшін "P", "ВИЧ-пен зардап шеккендер" үшін "H" немесе "басқа" үшін "O" әрпін қосуы мүмкін. Үндістанда бұл инициал хиджраның үшінші гендерлік идентитігін және оған байланысты субмәдениетті қамту үшін қолданылған. Инициалға "одақтас" терминін қосу дау тудырды, кейбіреулер асексуалдық/аромантикалық/гендерсіздіктің орнына "одақтас" терминін қосуды ЛГБТ-ны жоюдың бір түрі деп санайды. Сондай-ақ, (квир және сұрақтар, сенімсіздік, интерсекс, лесбиянка, трансгендер және екі рух, бисексуал, асексуал және аромантикалық, гей және гендерлік сұрақтар) деген акроним де бар. Сол сияқты, "лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер, интерсекс, квир/сұрақ, асексуал және көптеген басқа терминдер (мысалы, гендерлік емес және пансексуал)" дегенді білдіреді. Канадада қауымдастық кейде LGBTQ2 (лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер, квир және екі рух) ретінде анықталады. Қай ұйым қысқартуды қолданатынына байланысты инициалдың таңдауы өзгереді. Кәсіпорындар мен CBC көбінесе LGBT инициалын ұзақ қысқартудың орнына қолданады, жеке белсенділер тобы көбінесе LGBTQ+-ты қолданады, ал қоғамдық денсаулық сақтау ұйымдары екі рухты жергілікті халықтарды қамту үшін LGBT2Q+-ты қолдауға бейім. Бір кезде Торонтодағы Pride ұйымы ұзақ инициалды қолданған, бірақ оны жеңілдетілген нұсқасына алмастырды. Премьер-министр Джастин Трюдо да 2SLGBTQQIA+ инициалын қолданғаны үшін сынға ұшырады. 2023 жылдың шілдесіне қарай, Канада үкіметінің ресми термині 2SLGBTQI+ болып табылады. Трюдоның жаңа аббревиатурасын кейбір әлеуметтік желі қолданушылары сынады.

Трансгендерлік жандарды қамту

Транс* термині кейбір топтар "трансгендерлік" терминіне қарағанда көбірек қамтушы балама ретінде қабылдады, онда транс (жұлдызшасыз) транс ерлер мен транс әйелдерді сипаттау үшін қолданылады, ал транс* трансгендерлік, транссексуалдық, трансвеститтік, гендерлік квир, гендерлік ағылшын тілінде fluid, бинарлық емес, гендерлік бұзылыс, гендерсіз, гендерлік белгісіз, үшінші жыныс, екі рухты, бигендерлік және транс еркек пен транс әйелді қамтиды. Сол сияқты, транссексуал термині көбінесе трансгендерлік терминінің аясында қарастырылады, бірақ кейбір транссексуал адамдар бұған қарсылық білдіреді. Интерсекс пен лесбиянка, гей, бисексуал және транс, сондай-ақ квир қауымдастықтарының арасындағы қарым-қатынас күрделі, бірақ интерсекс адамдар көбінесе ЛГБТ санатына қосылып, ЛГБТИ қауымдастығын құрайды. Кейбір интерсекс адамдар ЛГБТИ аббревиатурасын қолдағанмен, басқалары оларды осы терминнің құрамына енгізбеуді жөн көреді. Эми Кояма интерсекс адамдарын ЛГБТИ-ге қосу арқылы интерсекске тән адам құқықтары мәселелері шешілмей қалуы мүмкін екенін түсіндіреді, оның ішінде ЛГБТ-ні қорғайтын заңдар арқылы "интерсекс адамдарының құқықтары қорғалған" деген қате түсінік тудыру және көптеген интерсекс адамдардың ЛГБТ емес екенін мойындамау сияқты мәселелерді қамтиды. Intersex International Australia ұйымы кейбір интерсекс адамдардың бір жынысты ұнатса, ал кейбіреулері гетеросексуалды екенін айтады, бірақ "ЛГБТИ белсенділігі күтілетін бинарлық жыныс және гендерлік нормалардан тыс тұратын адамдардың құқықтары үшін күресті". SIPD Угандадан Юлиус Каггва геялар қауымдастығы "бізге салыстырмалы қауіпсіздік ұсынатын болса да, біздің ерекше қажеттіліктерімізге немқұрайлы қарауы мүмкін" деп жазды. Көптеген зерттеулер интерсекс адамдарда бір жынысты ұнату деңгейінің жоғары екенін көрсетті, соңғы австралиялық зерттеуде жыныстық ерекшеліктері бар адамдардың 52% гетеросексуалды емес екені анықталды; осылайша, интерсекс субъектілері туралы зерттеулер гомосексуализмнің алдын алу жолдарын зерттеу үшін пайдаланылды. Интерсекс пен трансгендерлік арасында айырма жасауға болады, бірақ кейбір интерсекс адамдар интерсекс және трансгендерлік екі де есімді танытады.

Жыныстық, аромантикалық және гендерлік инклюзия

2010 жылдардың басында асексуалдық және аромантизм кеңінен таныла бастады. 2015 жыл шамасында олар LGBTQIA аббревиатурасына енгізілді, ондағы «А» әрпі асексуалды және аромантикалық адамдарды, көбінесе гендерлік сәйкестігі жоқ адамдармен бірге білдіреді. Кейбір адамдар «А» әрпінің «одақтас» деген мағынаны білдіретінін қате айтты, бірақ одақтастар маргиналданған топ емес, ал «А» әрпін одақтас ретінде қолдану ЛГБТ-ны жоюдың бір түрі ретінде жиі дау тудырды. ЛГБТ немесе ГЛБТ аббревиатураларының барлық адамды қамтитыны туралы әртүрлі пікірлер бар. Бұл пікірлердің негізінде трансгендерлік немесе транссексуалдық болудың гендерлік сәйкестікпен, яғни адамның жыныстық бағдарына қарамастан, өзін ер немесе әйел санауымен байланысты екендігі жатыр. Көбінесе қозғалыс деңгейіне жетпегенімен, сепаратистер ЛГБТ қауымдастығының көптеген бөліктерінде маңызды, белсенді және дауыс беретін топ болып табылады. Кейбір жағдайларда сепаратистер бисексуалдық бағдардың және транссексуалдықтың болуын немесе теңдік құқығын жоққа шығарады.

Квирлер, трансгендерлер сияқты, гендерлік нормадан тыс болып табылады. Біз дәстүрлі гетеросексуалдық көзқарастарға сәйкес келмейміз, себебі бір жынысты адамдармен жыныстық және эмоционалдық қарым-қатынастамыз. Біз бағыныштылық емес, өзгешелігімізді тойлауымыз керек. Кейбір лесбиянка, гей, бисексуал және трансгендер адамдарға «ЛГБТ қауымдастығы» немесе «ЛГБ қауымдастығы» туралы жалпылама бейне ұнамайды. Олардың кейбіреулері саяси және әлеуметтік ынтымақтастыққа, көрінуге және адам құқықтарын қорғауға қатыспайды, соның ішінде ЛГБТ-парадтар мен іс-шараларға. 1996 жылы Марк Симпсон редакциялаған «Anti Gay» атты эсселер жинағында ЛГБТ стереотиптеріне негізделген «бір өлшем барлыққа сәйкес келеді» деген түсінік ЛГБТ адамдарының жекелігін жоятыны үшін сынға алынады. 2014 жылы BBC News Magazine журналында жарияланған мақаласында Джули Биндел қазіргі гендерлік топтардың «бір-бірімен байланысып, ортақ мәселелерге, құндылықтарға және мақсаттарға ие ме?» деген сұрақ қояды. Биндел әртүрлі комбинациялар үшін бірнеше жаңа аббревиатураларды атап, одақтарды реформалаудың немесе «өздерінің жеке жолдарымен» жүрудің қажеттігін айтады. 2015 жылы «Т-ны таста» деген ұран ЛГБТ ұйымдарын трансгендерлерді қолдауды тоқтатуға шақыру үшін пайда болды, себебі олар жыныстық бағдар (ЛГБ) гендерлік сәйкестікпен (Т) ұқсас емес деп санайды. Бұл науқан көптеген ЛГБТ топтары тарапынан трансфобиялық деп айыпталды.

Қияқ

Көптеген адамдар қазіргі инициалдарды алмастыратын жалпы терминге деген ықыластарын білдірді. Квир XXI ғасырда жыныстық және гендерлік азшылықтарды білдіретін жалпы термин ретінде кеңінен танымал болды. Бұл термин әлі де даулы, әсіресе егде жастағы ЛГБТ+ адамдары арасында, олар оны тарихи тұрғысынан қорлау ретінде қарастырады, сондай-ақ оны аморфты және сәнді деп санайтындар да бар. Кейбір жастар квир терминін ЛГБТ+ қарағанда саяси тұрғыдан күштірек деп есептейді. 2018 жылы АҚШ-та жүргізілген зерттеуде ЛГБТҚ+ қауымдастығының әрбір бесінші өкілі өзін «квир» деп атады. Жыныстық және гендерлік азшылықтарды қысқартқан бұл термин үкімет, академия және медицина салаларында кеңінен қолданылады. GSRM (Gender and Sexual and Romantic Minorities) романтикалық азшылықтарды, мысалы, аромантизмді де қамтиды. Жаңа Зеландиядағы Адам құқықтары жөніндегі комиссия ЛГБТ+ құқықтарын талқылау үшін «Жыныстық және гендерлік азшылықтардың құқықтары» терминін пайдаланады. Үндістандағы Жоғарғы соттың Конституциялық алқасы 2018 жылы Навтеж Сингх Джохар ісінде гомосексуализмді қылмыстық қылмыс деп танудан бас тартып, былай деді:

Жыныстық және гендерлік азшылықтарға жататын адамдар кемсітушілікке, таңдаулы қарым-қатынасқа және кейде олардың жыныстық бағдары мен гендерлік идентитігіне байланысты күтімнен бас тартуға ұшырайды. Алайда, «жыныстық және гендерлік азшылықтар» біртекті топ емес екенін және әлеуметтік шеттелу, маргинализация және кемсітушілік тәжірибелері, сондай-ақ денсаулық сақтау саласындағы ерекше қажеттіліктері айтарлықтай ерекшеленеді. Дегенмен, осы адамдарды біріктіретін фактор – олардың шеттетуі, кемсітуі және маргинализациясы қоғамдағы гетеронормативтілікке және гендерлік екіұштылыққа және қарама-қарсы жыныстық қатынастарға қатысты кең таралған көзқарасқа байланысты. Бұл барлық гетеронормативті емес жыныстық және гендерлік идентитітін шетке шығарады және маргинализациялайды. «Жыныстық және гендерлік азшылық» терминін Ұлттық денсаулық сақтау институттары, Medicare & Medicaid қызметтерінің орталықтары және SGM құқығы мен саясатын зерттейтін UCLA Уильямс институты қабылдады. Дьюк университеті мен Калифорния университеті Сан-Францискода жыныстық және гендерлік азшылықтардың денсаулығына арналған ірі бағдарламалар бар. NIH-тің бір мақаласында SGM термині «өзін ЛГБТ+ ретінде танымайтын немесе репродуктивті дамуына әсер ететін медициналық жағдайы бар адамдарды қамтуға мүмкіндік береді» деп көрсетілген. Ақ үйдің басқару және бюджет кеңсесінің жарияланымдарында: «Біз SGM терминінің ЛГБТ+ тізімінде нақты көрсетілмеген адамдарды да қамтитындықтан, одан да кең мағыналы екеніне сенеміз». Ұлыбритания үкіметінің бір құжаты SGM терминін қолдайды, өйткені ЛГБТИК+ сияқты инициалдар, әсіресе Жер шарының солтүстігінен тыс елдерде, «жергілікті түсініктер мен жыныстық және гендерлік азшылықтарды сипаттау үшін қолданылатын терминдерді міндетті түрде қамти бермейді». Глобалды Солтүстікке дейінгі қолданылудың мысалы – Непал Конституциясы, ол «жыныстық және гендерлік азшылықтарды» қорғалатын топ ретінде анықтайды.

Қосымша жалпы терминдер

Әсіресе Канадада бұл термин екі рухты білдіретін алғашқы екі әріппен белгіленеді; толық термин екі рухты, лесбиянка, гей, бисексуал, транс, квир және өзін анықтау іздеушілерді қамтиды және барлық жыныстық және гендерлік азшылықтарды біріктіретін термин ретінде қарастырылады. Кейбір жергілікті халықтар үшін екі рухтылық жыныстық, гендерлік, мәдени және рухани идентитілердің жиынтығын білдіреді. Кейбір адамдар барлық цисгендерлік және гетеросексуалды емес адамдарды қамту үшін "азшылық жыныстық және гендерлік идентитілер" (MSGI, 2000 жылы қолданысқа енгізілген) терминін ұсынады немесе "гендерлік, жыныстық және романтикалық азшылықтар" (GSRM) терминін қолдайды, бұл азшылық романтикалық бағдарлар мен полиаморияны нақтырақ қамтиды, бірақ олар да кеңінен қабылданбады. Басқа сирек қолданылатын ұжымдық терминдер – Гендерлік және Жыныстық Әртүрлілік (GSD), MOGII (Шеттетілген Бағдарлар, Гендерлік Идентитілер және Интерсекс) және MOGAI (Шеттетілген Бағдарлар, Гендерлік Сәйкестіктер және Интерсекс). SGL (бір жынысты сүйетін) кейде гей африкалық американдық ерлер арасында ақ нәсілді ЛГБТ қауымдастықтарынан өзін ерекшелендіру мақсатында қолданылады.

Клиникалық

Қоғамдық денсаулық сақтау салаларында МСМ ("ерлермен жыныстық қатынаста болатын ерлер") клиникалық тұрғыдан жыныстық бағдарламасына қарамастан, басқа ерлермен жыныстық қатынаста болатын ерлерді сипаттау үшін қолданылады, ал әйелдермен жыныстық қатынаста болатын әйелдер (ӘЖӘ) да осыған ұқсас термин ретінде қолданылады.

MVPFAFF

MVPFAFF – Маху, Вакасалева, Палопа, Фа'афафин, Акава'ин, Факалейти (Лейти) және Факафифиннің аббревиатурасы. Бұл термин 2010 жылы Азия-Тынық мұхиты ойындарының адам құқықтары конференциясында Филеша Браун Акттон жасаған. Бұл Тынық мұхиты аралдарының жеңілбес қауымдастығының мүшелеріне қатысты, олар ЛГБТ аббревиатурасымен өзін-өзі сәйкестендіре бермейді.