Кіріспе

Квиер – гетеросексуалды немесе цисгендер емес адамдарды білдіретін жалпы термин. Бастапқыда "ереуіл", "ақаулы" мағынасын білдірген "квиер" сөзі 19 ғасырдың соңында ЛГБТ адамдарына қарсы қарапайым сөз ретінде қолданыла бастады. 1980-жылдардың соңында "Квир Ұлты" мүшелері сияқты квиер белсенділері ЛГБТ қауымдастығының ассимиляциялық бағыттарына қарсы тұрып, қасақана тудыратын және саяси радикалдық балама ретінде бұл сөзді қайта қолдануға көшті. Квиер теориясы және квиер зерттеулері сияқты академиялық салалар бинарлыққа, нормативтілікке және қиылыстың жетіспеушілігіне қарсы тұрады, олардың кейбіреулері ЛГБТ қозғалысына тікелей қатысы жоқ. Квиер өнері, квиер мәдени топтары және квиер саяси топтары – квиер жекелігінің қазіргі заманғы көріністерінің мысалдары. Бұл терминді қолдануға қарсы шығушылардың арасында ЛГБТ қауымдастығының мүшелері бар, олар бұл терминді көбінесе оның күнделікті, қарапайым қолданысымен байланыстырады.

Шығуы және ерте қолданылуы

Ағылшын тіліне ғасырларда енген "квир" сөзі бастапқыда "ерекше", "жайсыз", "атақты" немесе "екцентрикалық" деген мағыналарды білдірген. Ол күдікті немесе "дұрыс емес" нәрсеге, немесе жеңіл психикалық бұзылысы бар немесе қоғамдық нормадан тыс мінез-құлық танытатын адамға қатысты болуы мүмкін. Солтүстік Англиядағы "folk-қа қарағанда ешқандай ерекшелік жоқ" деген мағынадағы "there's nowt so queer as folk" тіркесі осы мағынаны қолданады. "Квир" сөзінің ұқсас мағыналарына денсаулықтың нашарлауы немесе күмәнді немесе күдікті нәрсе жатады. Ұлыбританияда "Квир көшесінде" деген тіркес қаржылық қиындыққа тап болған адамды сипаттау үшін қолданылады. Уақыт өте келе, "квир" сөзі сексуалдық бағдар мен гендерге қатысты мағыналарға ие болды – "гей немесе лесбиянка" деген тар мағынадан бастап, "гетеросексуал емес" деп саналатындарға дейін, содан кейін гетеросексуал емес немесе цисгендер емес адамдарға (ЛГБТ+ қауымдастығы) қатысты қолданылатын кең мағынаға дейін өзгерді. Бұл термин әлі де Hiberno ағылшын тілінде бастапқы мағынасында, сондай-ақ күшейткіш ретінде (яғни, "өте", "қатты") қолданылады.

Ертедегі кемсітуші қолданыс

19 ғасырдың соңына қарай, "квир" сөзі жыныстық бұрмалушылықты білдіретін мағынаға ие бола бастады, ол әйелшерек еркектерге немесе бір жынысты қарым-қатынас жасаған деп есептелгендерге қатысты қолданылды. Осы мағынадағы сөздің алғашқы тіркелген қолданылуы 1894 жылы Куинсберидің 9-шы маркизі Джон Шолто Дугластың хатында кездеседі. 20 ғасырда "квир" сөзі, "фея" және "педик" сияқты, әсемдікке бой алған ер адамдарды кемсітетін сөз ретінде кеңінен қолданылды. Тарихшы Джордж Чонси атап көрсеткендей, бұл "түзу санадағы барлық гомосексуалдардың басым бейнесі" болды. 1950 жылдары жер асты гей-барларында басталып, 1960 және 1970 жылдары ашыққа шыққаннан кейін, гомофильдік үлгі біртіндеп радикалды гей-үлгісімен ығыстырылды. Сол кезде "гей" термині жалпы түрде лесбиянкаларды, сондай-ақ гей деп мойындаған бисексуалдар мен трансгендерлерді қамтыды; гендерлік нормадан тыс болу, ол әрқашан гомосексуалдық белгісі болған, сондай-ақ қалыпты емес гендерлік өрнектерді көрсетушілерді де қамтыды.

ХХ ғасырдың басындағы квирлік өзіндік ерекшелік

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында "квир", "фея", "сауда" және "гей" сөздері гей ерлер субмәдениеті ішінде ерекше әлеуметтік санаттарды білдірді. "Гей Нью-Йорк" кітабында Чонси мынаны атап өтеді: "квир" термині дәстүрлі еркек бейнесіне сай еркектердің өзіндік ішкі қауымдық атауы ретінде қолданылған. Чонсидің сөзіне сүйенсек, сол кездегі көптеген "квир" деп танылған ерлер "феяның мінез-құлқынан және еркектік мәртебесін жоғалтудан жиренді, және олардың көбісі мұндай ерлерден өзін ажыратуға тырысты", әсіресе, басым түз мәдениеті мұндай айырмашылықтарды мойындамады. "Сауда" дегеніміз – бір жынысты қатынасқа түсетін түз ерлерді білдіреді; Чонси "сауданы" "[квирлер] өздерін деп мәлімдеген "қалыпты ерлер" деп сипаттайды."

Жалпы

1980 жылдардың соңында ЛГБТ+ адамдары «квир» атауын оның қарапайым сөздермен қорлау мағынасынан алып, бейтарап немесе позитивті өзін-өзі тану ретінде қолдана бастады. Жарияланымда олардың «квир» атауын қабылдауын түсіндіретін мәтін келтірілген: «Шындығында, бізге осы сөзді қолдану керек пе? Бұл қиындық тудырады. Әрбір гей адамның оған өз пікірі бар. Біреулер үшін ол ерекше, эксцентрикалық және жасырын дегенді білдіреді. Ал енді біреулер үшін «квир» жасөспірім шақтағы ауыртпалықты еске түсіреді. Әрине, «гей» деген сөздің де өз орны бар. Бірақ көптеген лесбиянкалар мен гейлер таңертең оянғанда гей емес, ашулы және жиренішті сезінеді. Сондықтан біз өзімізді «квир» деп атаймыз. «Квир» сөзін қолдану – бізді қалған әлем қалай көретінін еске салып тұрудың бір жолы. «Квир» қозғалысы ассимиляциялық деп саналатын, мысалы, неке, әскери қызметке қабылдану және бала асырап алу сияқты мәселелерді қабылдамады. Бұл радикалды ұстаным және АҚШ империализміне қарсы тұру. ЛГБТ+ аббревиатурасының кеңейтілген нұсқаларындағы «Q» әрпі, мысалы LGBTQIA+, көбінесе «квир» сөзінің қысқартылған түрі ретінде қарастырылады. Ол «өзгенің сұрақтарын қою» дегенді де білдіре алады.

Сын

Квир терминін қайта пайдалану және қолдану даулы мәселе; көптеген адамдар мен ұйымдар, ЛГБТ және ЛГБТ емес азаматтар, әртүрлі себептермен осы сөздің кейбір немесе барлық қолданысына қарсы шығады. Кейбір ЛГБТ адамдары квир терминін қолдануды жалпы ұғым ретінде қабылдамайды, себебі оны саяси және әлеуметтік радикализммен байланыстырады; олардың пікірінше, саяси радикалдардың квир деген сөзді әдейі қолдануы ЛГБТ қауымдастығын саяси көзқарас, әлеуметтік жағдай, гендер, жас және басқа да факторлар бойынша бөліп-жарып тастауға себеп болды. Әлеуметтанушы Джошуа Гэмсон бұл сөздің талқылануы ЛГБТ қауымдастығында өзін "қалыпты" санаған және қоғамның қарапайым мүшесі ретінде танылғысы келетін азаматтар мен өзін ерекше, қарсыласатын және/немесе қалыпты әлеуметтік құрылымның бөлігі емес деп санайтындар арасындағы әлеуметтік және саяси жіктерді көрсетеді дейді. Тағы да бірқатар ЛГБТ азаматтары квир терминін қайта пайдалануға немесе қолдануға қарсы, себебі оны ұятты, қорлаушы сөз деп есептейді, оның себебі осы сөздің әлі де кемсітуші ретінде қолданылуында. Кейбір ЛГБТ азаматтары квир сөзінен қашып жүреді, себебі оны уақытша сәнге енген сленг немесе ғалымдардың терминологиясы деп санайды.

Квир гетеросексуалдық

Кейде «квир» терминінің ауқымы кеңейіп, кез келген нормадан тыс сексуалдық бағытты, соның ішінде (цисгендерлік) «квир гетеросексуалдықты» қамтиды. Бұл кейбір ЛГБТҚ+ адамдары тарапынан сынға ұшырады, олар «квир» терминін тек оны қысымға ұшыратқандар ғана қайта пайдалана алады деп санайды: «Өзін «квир» деп таныстыратын гетеросексуал адам гей мәдениетінің тартымды жақтарын, мәдени және саяси беделін, киім-кешегін және дыбысын, бірақ гей өміріндегі бойына сіңген гомофобиясыз иеленгендей сезінуі мүмкін». Көптеген «квир» адамдар «ЛГБТҚИА+ спектрінде болсаңыз, өзіңізді «квир» деп таныстыру міндетті емес, бірақ «квир» деп таныстыру үшін ЛГБТҚИА+ спектрінде болуыңыз керек» деп есептейді. Көптеген зерттеулер әлеуметтік зерттеулердің дәстүрлі теориясы мен процесіндегі мәселелерді мойындап, оның орнына «квир» теориялық тәсілді қолдануды жөн көреді. Мұндай зерттеулердің бірі 2016 жылы Мельбурн қаласында Роффи мен Уолинг жүргізді. Зерттеушілер «квир» және феминистік теориялар мен тәсілдерді қолдану арқылы зерттеуге қатысушы ЛГБТИҚ+ адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға және олардың осалдығын ескеруге жақсырақ мүмкіндік алды. Осы жағдайда, зерттеушілерге зерттеуге әділ көзқараспен қарауға мүмкіндік берген постмодерн «квир» теориясы болды, ол ЛГБТИҚ+ қауымдастығындағы әртүрлі оқиғалар мен тәжірибелерді мойындады.

Мәдениет және саясат

Әлемдегі бірнеше ЛГБТ әлеуметтік қозғалыстары «квир» идентификаторын пайдаланады, мысалы, Кипрдегі «Квиер Кипр» қауымдастығы және Ұлыбританиядағы «Квиер жастар желісі». Үндістандағы мақтан шерулеріне «Квир Азади Мумбай» және Дели «Квир Мақтан Парады» кіреді. «Квир» және «Q» терминдері Австралияда кеңінен қолданылады, соның ішінде ұлттық кеңес беру және қолдау көрсету қызметі «Qlife» және «QNews». Басқа әлеуметтік қозғалыстар квир мәдениетінің тармақтары ретінде немесе квирлік идентитітін басқа көзқарастармен үйлестіру арқылы пайда болады. Квир ұлтшылдығын қолдаушылар ЛГБТ қауымдастығының ерекше мәдениеті мен салтынан туындаған ерекше халық екенін жақтайды. «Квиркор» (бастапқыда «гомокор») – 1980 жылдардың ортасында панк қозғалысының тармағы ретінде пайда болған мәдени және әлеуметтік қозғалыс, ол зиндер, музыка, жазу, өнер және кино арқылы өздігінен жасау стилінде көрінеді. «Квир көші-қон» термині ЛГБТҚ+ адамдардың әлемдегі қозғалысын, көбінесе олардың бағдары немесе гендерлік өрнегіне байланысты кемсітуден немесе жаман қарым-қатынастан қашу мақсатымен сипаттау үшін қолданылады. «Ирандық теміржолы» және «Көкжұлдыз теміржолы» сияқты ұйымдар мұндай көші-қонға көмектесуге тырысады.

Өнер

Квир деген атау көбінесе өнер қозғалыстарына, әсіресе киноға қолданылады. Жаңа квир кино – 1990 жылдардың басында квир тақырыбындағы тәуелсіз фильмдер жасау қозғалысы болды. Қазіргі заманғы квир кинофестивальдеріне Австралиядағы Мельбурн квир кинофестивалі, Марди Гра кинофестивалі (Queer Screen ұйымдастырады), Үндістандағы Мумбай квир кинофестивалі, Жапониядағы Азия квир кинофестивалі және Швейцариядағы Queersicht кіреді. Қытай кинорежиссері Цуй Цзиэн 2008 жылы Қытайдағы гомосексуализм туралы түсірген деректі фильмін «Квир Қытай» деп атады, ол 2009 жылғы Бейжің квир кинофестивалінде көрсетілді. Бұған дейін квир кинофестивалін өткізу әрекеттері үкімет тарапынан тоқтатылған болатын. Көп салалы квир өнер фестивальдеріне Солтүстік Ирландиядағы Outburst Queer Arts Festival Belfast, Канададағы Квир өнер фестивалі және АҚШ-тағы Ұлттық квир өнер фестивалі жатады. «Квир» сөзі атауында бар телешоуларға Ұлыбританиялық «Квир ретінде халық» сериалы, оның американдық-канадтық қайта түсірілімі, «Queer Eye» және «Квир Duck» мультфильмі кіреді.