Кіріспе
Қарама-қарсы жынысты немесе гендерлік белгісіне ие адамдардың арасындағы тартылыс.
Гетеросексуалдық – қарама-қарсы жынысты немесе гендерлік белгісіне ие адамдардың арасындағы романтикалық тартылыс, сексуалдық тартылыс немесе сексуалдық мінез-құлық. Сексуалдық бағдар ретінде гетеросексуалдық – "қарама-қарсы жынысты адамдарға деген эмоционалдық, романтикалық және/немесе сексуалдық қызығушылықтың тұрақты үлгісі"; сондай-ақ ол "осы қызығушылықтарға, осымен байланысты мінез-құлыққа және осы қызығушылықты бөлісетін басқа адамдардың қауымдастығына жататын адамның өзіндік санасын білдіреді". Гетеросексуалды адамды әдетте "түзу" деп атайды. Бисексуалдық және гомосексуалдықпен бірге гетеросексуалдық – гетеросексуалдық-гомосексуалдық континуумындағы сексуалдық бағдардың үш негізгі санатының бірі болып табылады. Ғалымдар сексуалдық бағдардың нақты себебін білмейді, бірақ олар оның генетикалық, гормоналдық және қоршаған ортаның күрделі өзара әрекеттесуінен туындайды деп болжайды және оны таңдау ретінде қарастырмайды. Сексуалдық бағдардың себебі туралы ешбір теория әлі кең қолдау таппаса да, ғалымдар биологиялық негізделген теорияларды жақтайды. Сексуалдық бағдардың әлеуметтік емес, биологиялық себептерін әлеуметтік себептерге қарағанда, әсіресе еркектер үшін дәлелдеу артық. Гетеросексуалдық немесе гетеросексуалдық термині көбінесе адамдарға қолданылады, бірақ гетеросексуалдық мінез-құлық барлық басқа сүтқоректілерде және басқа жануарларда да байқалады, себебі ол сексуалдық көбею үшін қажет.
Терминология
Гетеро грек сөзі ἕτερος [héteros] – "басқа тарап" немесе "басқа" деген мағынаны білдіреді, ғылымда "әртүрлі" мағынасындағы префикс ретінде қолданылады; ал латын тілінде жыныс (яғни, физиологиялық жыныс немесе жыныстық ерекшелік) деген сөз. Гетеросексуал терминінің қазіргі қолданылуы 19 ғасырдағы тұлғаны жіктеу дәстүріне қатысты. Гетеросексуал терминін Карл Мария Кертбени 1869 жылы гомосексуал терминімен бірге енгізді. Бұл терминдер 19 ғасырдың соңында кеңінен қолданылмады, бірақ 1890 жылы Рихард фон Крафт-Эбинг және Альберт Молл оларды қайта енгізді. "Гетеросексуал" сөзі 1923 жылы "Мериам-Вебстердің жаңа халықаралық сөздігінде" "қарсы жынысты адамға деген патологиялық жыныстық құштарлық" деп медициналық термин ретінде келтірілген; алайда, 1934 жылғы екінші толық басылымда ол "қарсы жынысты адамға деген жыныстық құштарлықтың көрінісі; қалыпты сексуалдық мінез-құлық" деп анықталды. Гетеросексуалдың гипонимдеріне гетерофлексибл жатады. Бұл сөзді бейресми түрде "гетеро" деп қысқартуға болады. "Стрейт" термині 20 ғасырдың ортасында гетеросексуалдарды атау үшін гей сленгі ретінде пайда болды, ол "стрейтке түсу" (яғни, "түзу және тар жолмен жүру") немесе гомосексуалдық қатынастарды тоқтату фразасынан шыққан. Бұл сөзді осы мағынада алғаш рет 1941 жылы жазушы Г.У. Генри қолданды. Генридің кітабы гомосексуал ер адамдармен болған әңгімелерге қатысты және бұл термин бұрын гейлер болған адамдармен байланысты қолданылды. Қазір бұл "гетеросексуал" деген сөздің қарапайым сөйлеу тіліндегі атауы болып табылады және уақыт өте келе мағынасы өзгерді. Кейбір адамдар "стрейт" терминін қолдануға қарсы, себебі ол гетеросексуал емес адамдардың "бұрыс" екенін білдіреді.
Жануарлар және өсімдіктер
Жануарлар әлемінде жыныстық көбею қарама-қарсы жынысты жануарлардың жыныстық белсенділігі арқылы жүзеге асырылады, бірақ протозоалар мен төменгі омыртқасыздар сияқты жыныссыз көбейетін жануарлар да бар. Көбею үшін міндетті түрде гетеросексуалдық бағдар қажет емес, себебі жыныстық бағдар көбінесе ұзақ мерзімді әлеуметтік байланысқа алып келетін, ұзақ сақталатын жыныстық және эмоционалдық тартылыс үлгісін білдіреді, ал көбею үшін спермамен жұмыртқаны ұрықтандыру үшін бір ғана жыныстық қатынас жеткілікті.
Жыныстық сұйықтық
Көптеген жағдайларда, жыныстық бағдар мен жыныстық бағдарға қатысты жеке сәйкестік ажыратылмайды, бұл жыныстық сәйкестікті дұрыс бағалауға және жыныстық бағдар өзгеруге жата ма, жоқ па, соны анықтауға әсер етуі мүмкін. Жыныстық бағдар адамның өмірі бойы өзгеріп отыруы мүмкін және биологиялық жынысқа, жыныстық мінез-құлыққа немесе нақты жыныстық бағдарға сәйкес келуі немесе келмеуі мүмкін. Жыныстық бағдар тұрақты және адамдардың көпшілігі үшін өзгеруі екіталай, бірақ кейбір зерттеулер кейбір адамдардың жыныстық бағдарының өзгеруі мүмкін екенін көрсетеді, және бұл ерлерге қарағанда әйелдерге көбірек тән. Американдық Психологиялық Ассоциация жыныстық бағдарды (туа біткен тартымдылық) және жыныстық бағдарға қатысты жеке сәйкестікті (адам өмірінің кез келген сәтінде өзгеруі мүмкін) ажыратады. 2012 жылғы зерттеуде 2560 ересек қатысушының 2%-ы 10 жыл ішінде жыныстық бағдарға қатысты сәйкестігінің өзгергенін хабарлады. Ерлер арасында гетеросексуалды екенін айтқандардың 0,78%-ы, гомосексуалдардың 9,52%-ы және бисексуалдардың 47%-ы өзгеріске ұшырады. Әйелдер арасында гетеросексуалдардың 1,36%-ы, лесбиянкалардың 63,6%-ы және бисексуалдардың 64,7%-ы өзгеріске ұшырады. Лиза М. Даймонд 80 гетеросексуал емес қыз жасөспірім (16-23 жас) арасында 2 жылдық зерттеу жүргізіп, қатысушылардың жартысы жыныстық азшылыққа қатысты сәйкестігін бірнеше рет өзгерткенін, ал үштен бірі 2 жылдық бақылау кезеңінде өзгерткенін анықтады. Даймонд «Жыныстық тартымдылық тұрақты болғанымен, жыныстық сәйкестік пен мінез-құлық көбірек өзгереді» деген қорытындыға келді. Гетерофлексибилиті – жыныстық бағдардың немесе жағдайға байланысты жыныстық мінез-құлықтың бір түрі, ол негізінен гетеросексуалды бағдардағы адамдарда гомосексуалдық белсенділіктің минималды болуымен сипатталады, бұл оны бисексуалдықтан ажыратады. Ол «көбінесе түзу» деп сипатталады.
Жыныстық бейімділікті өзгерту
Жыныстық бағдарды өзгерту әрекеттері – гомосексуалды және бисексуалды адамдарды гетеросексуалдыққа көшіру мақсатымен қолданылатын, жыныстық бағдарды өзгертуге бағытталған тәсілдер. Ғалымдар мен психикалық денсаулық мамандары жыныстық бағдардың таңдау емес екеніне көбінесе келіседі.
Қоғам және мәдениет
Гетеросексуалды жұп, яғни жақын қарым-қатынастағы ер және әйел, ядролық отбасының негізін құрайды. Тарих бойында көптеген қоғамдар осы жұптың тұрақтап қалғанға дейін некелесуін қадағалап келді, бірақ осы ережені сақтау немесе оған бағыну деңгейі әртүрлі болды.
Символизм
Гетеросексуалдық символизм адамзаттың ең ерте туындыларынан басталады, гендерлік белгілер, рәсімдік құнарлылық мүсіндері және алғашқы өнермен байланысты. Бұл кейіннен құнарлылық ритуалдары мен көпқұдайлық құлшылықтың символизмінде көрініс тапты, оларға индуизмдегі лингам сияқты адамның көбелек мүшелерінің бейнелері жиі кіретін. Еуропалық дәстүрлерден тараған қоғамдардағы гетеросексуалдықтың қазіргі заманғы символдары әлі де осы ежелгі сенімдерде қолданылған белгілерге сілтеме жасайды. Мұндай белгілердің бірі – Римнің соғыс құдайы Марстың символы, еркектіктің анықтамалық белгісі, және Римнің махаббат және сұлулық құдайы Венераның символы, әйелдіктің анықтамалық белгісі. Осы біріктірілген символдың Unicode коды ⚤ (U+26A4) болып табылады.
Тарихи көзқарастар
Гетеросексуалдық деген термин, онымен салыстыруға және қарама-қарсы қоюға болатын терминдер пайда болғанға дейін қажет болған жоқ. Джонатан Нед Кац гетеросексуалдықтың қазіргі қолданыстағы анықтамасын 19-шы ғасырдың соңына жатқызады. Кацтың сөзінше, Виктория дәуірінде жыныстық қатынас бала тудыру құралы ретінде қарастырылған, ал әйел мен еркек арасындағы қатынастар ашық түрде жыныстық деп есептелмеген. Дене бала тудыру үшін пайдаланылатын құрал саналған – «Адам энергиясы, жабық және шектеулі жүйе ретінде қарастырылып, бала тудыру және жұмыс істеу үшін жұмсалуы керек еді, либидолық ләззаттарға ысырапталмауы тиіс». Сондай-ақ, «Сондықтан ер адам әкесі мен анасын тастап, әйеліне жабысады, және екеуі біртұтас болады» делінген.
Көптеген діни дәстүрлер әлем бойынша некеге тұруды гетеросексуалдық одақтарға ғана рұқсат етеді, бірақ буддалық және индуистік дәстүрлердің кейбіреулері, Унитариялық Универсалистер, Метрополитен қауымдық шіркеуі, кейбір Англикандық епархиялар, квакерлердің бір бөлігі, Канаданың Біріккен шіркеуі және Реформа және Консервативті еврей қауымдарында мұндай ережеден өзгешелік бар. Көптеген діндер некедегі еркек пен әйелдің жыныстық қатынасын қалыпқа келтіреді, бірақ оны күнә санаған діндер де бар, мысалы, The Shakers, The Harmony Society және The Ephrata Cloister. Бұл діндер барлық жыныстық қатынасты күнә деп есептейді және бойдақтықты қолдайды. Кейбір діндер, мысалы, католик діни қызметкерлері сияқты, белгілі бір лауазымдар үшін бойдақтықты талап етеді; алайда, Католик шіркеуі гетеросексуалдық некені де қасиетті және қажетті деп санайды.
Гетеронормативтiлiк және гетеросексуализм
Гетеронормативтілік – адамдардың гетеросексуалдықты қалыпты немесе басым жыныстық бағдары ретінде қарастыратын көзқарас. Ол ерлер мен әйелдерге қатаң гендерлік рөлдер тағайындауы мүмкін. Бұл терминді 1991 жылы Майкл Уорнер танымал етті. Феминист Адриен Рич мәжбүрлі гетеросексуалдықты – гетеросексуалдық нормаларды үнемі қайта бекітуді гетеросексуализмнің бір қыры деп санайды. Мәжбүрлі гетеросексуалдық – патриархалды қоғамның әйелдердің гетеросексуалдығын қабылдап, күштеп жүзеге асыру идеясы. Гетеросексуалдықты екі жыныстың да табиғи бейімділігі немесе міндеті деп қарастырады. Осылайша, гетеросексуалдық нормадан өзгешеленетін кез келген адам ауытқушы немесе жек көрінішті деп есептеледі. Гетеросексуализм – қарама-қарсы жыныстық қатынастарға және қарым-қатынастарға деген көзқарастың бір түрі, ол жақсы көрушілікке немесе кемсітуге алып келуі мүмкін. Ол кез келген адамның гетеросексуалды екенін болжауды қамтиды және гейлерге, лесбиянкаларға, бисексуалдарға, асексуалдарға, гетерофлексибел адамдарға немесе трансгендерлік немесе гендерлік емес адамдарға қатысты түрлі кемсітушіліктерді қамтуы мүмкін. «Гетеросексуалдық мақтаныш» – 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында пайда болған және негізінен консервативті әлеуметтік топтар саяси ұстаным және стратегия ретінде қолданған ұран. Бұл термин 1970 жылдардың басында түрлі ЛГБТ топтары қабылдаған гей-парадқа немесе гей-парадты қолдауға жауап ретінде сипатталады.