Кіріспе

Ресейлік жазушы

Даниил Иванович Хармс (30 желтоқсан 1905 жыл, ескі стиль бойынша 17 желтоқсан 1905 жыл) – ерте совет кезеңінің орыс авангардист және абсурдист ақыны, жазушы және драматургі.

Алғашқы жылдар

Хармс Санкт-Петербургте революциялық "Халық еркі" тобының мүшесі Иван Ювачевтің отбасында Даниил Ювачев ретінде дүниеге келді. Ұлының туған кезде Иван Ювачев Александр III патшаға қарсы қосымша әрекеттерге қатысқаны үшін қамалған болатын және кейін философ болды. Даниил Санкт-Петербург мектебінде оқығанда "Хармс" псевдонимін ойлап тапты. Санкт-Петербургта оқып жүргенде, ол ағылшын және неміс тілдерінің негіздерін үйренді, және "Хармс" есімін құрастырғанда ағылшын тіліндегі "harm" және "charm" сөздерін пайдаланған болуы мүмкін. Оның псевдониміне Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс романының әсері болған деуге болады, себебі екі сөздің (Холмс және Хармс) басы мен соңы ұқсас, бірақ псевдонимнің шығу тегіне қатысты тағы да бірнеше теория бар. Өмірі бойы Хармс осы есімнің түрлі нұсқаларын, сондай-ақ ДанДан, Хормс, Шармс, Шардэм және Хармс Шардэм сияқты псевдонимдерді қолданды. 1924 жылы ол Ленинград электротехникумына түсті, бірақ "сабақтарды жіберіп алуы", "қоғамдық жұмыстарға қатыспауы" және "физиологиялық тұрғыдан сыныпқа сай келмеуі" себептерімен мектептен қуылды.

Мансап

Шығарылып алынғаннан кейін ол өзін толығымен әдебиетке берді. Ол дыбыс ақыны Александр Туфановтың шеңберіне қосылып, В. Хлебниковтың заум (немесе транс-сезім) поэзиясы идеяларын ұстанды. Осы кезде ол жас ақын Александр Введенскиймен танысып, екеуі жақын дос және серіктес болды. 1927 жылы Балалар әдебиеті жазушыларының қауымдастығы құрылды, және Хармс мүшелікке шақырылды. 1928 жылдан 1941 жылға дейін Хармс балалар туындыларын үздіксіз жазып, үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1928 жылы Даниил Хармс авангардтық ұжым – Обэриу, немесе Шынайы өнер одағын құрды. Ол Хлебников, Казимир Малевич және Игорь Терентьев сияқты өзіне кумир болғандардың орыс футуризмінің жаңа бағыттарын қабылдады. Олардың идеялары оған серпін берді. Оның эстетикасы өнердің нақты әлемнің қағидалары мен логикасынан тәуелсіздігіне сенуге және заттар мен сөздердегі мағынаны олардың тікелей мақсатынан тыс табуға негізделген. 1928 жылы оның "Елизавета Бам" ("Елизавета Бам") пьесасының тұсаукесері өтті; ол абсурдтық театрға нұсқау болған деп айтылады. Пьеса Елизаветаның құпия полиция қызметкерлерінің бірін өлтіргені үшін тұтқындалуымен басталады, кейін оны басқа кейіпкер өлтіреді, ал пьеса бірінші көріністің қайталануымен аяқталады. Ол "әкімшілік биліктің қатыгездігінен қираған бақытсыз адамды бейнелеуі" үшін Кафканың "Процесс" және Набоковтың "Бас кесуге шақыру" шығармаларымен салыстырылды. 2013 жылдың 30 желтоқсанында Google doodle Даниил Хармстың 108 жылдығын тойлады.

Жеке өмір

Хармс екі рет үйленген, Эстер Русакова (1909 Марсель, Франция – 1943 Магадан, КСРО) және Марина Малич (1909 Санкт-Петербург, Ресей – 2002 АҚШ). Оның лирикалық немесе эротикалық өлеңдерінде кейде әйелдері суреттеледі. 1941 жылдың 23 тамызында Хармс «жалаң сөз тарататын және жеңілісші көңіл-күйге» ие болғаны үшін тұтқындалды. НКВД есебінде Хармс былай деді:
«КСРО соғыстың бірінші күнінде-ақ жеңіліске ұшырады. Ленинград қоршауға алынып немесе аштықтан қырылады. Не болмаса, толығымен қиратылып, тас үстінде тас қалмайды. Егер маған әскерге шақыру бұйрығы келсе, командирдің бетін ұрып, атып өлтірсін, бірақ мен форма кимеймін және совет әскерінде қызмет етпеймін, мен мұндай елікке айналғым келмейді. Егер мені немістермен көшедегі шайқаста шатырдан автоматпен оқ атуға мәжбүр етсе, мен немістерге емес, оларға, дәл сол автоматпен оқ атар едім». Өлім жазасынан құтылу үшін Хармс психикалық ауруға шалдыққандай көрінді; әскери трибунал оны қылмыстың ауырлығына байланысты «Крести» түрмесінің психиатриялық бөліміне қамауға бұйырды. Даниил Хармс 1942 жылдың 2 ақпанында Ленинград қоршауы кезінде аштықтан қайтыс болды. Оның әйелі оның Новосибирскіге жер аударылғаны туралы хабарланды. Тек 1960 жылдың 25 шілдесінде Хармстың қарындасы Е. И. Грисинаның өтініші бойынша Бас прокуратура оны кінәсіз деп тапты және ақтады.

Ықпал

1970-ші жылдардан бастап Хармстың балаларға арналған көптеген мәтіндері музыкаға алынып, көбінесе радиода ойнатылды. Тед Милтон Хармстың мәтіндері негізінде "In Kharms Way" атты қойылым қойды (электрондық музыкант Сэм Бритонмен бірге). "Esthetic Education" тобы "Жұравли және кемелер" ("Cranes and Ships") поэмасын жазды. Ол олардың тұңғыш альбомы "Face Reading" және концерттік альбомы "Live at Ring" құрамына енді. Композитор Хафлиди Холлгримсон Даниил Хармстың ағылшын тіліне аударылған шығармаларына музыка жазды. Америкалық жазушы Джордж Сондерс өзінің ішінара "бір абсурдтық комедиялық дәстүрден шабыт алғанын" жазып, Хармсты Марк Твен, Граучо Маркс, "Monty Python", Стив Мартин және Джек Хендимен бірге атады. 2003 жылы голландтық музыкалық ансамбль "De Kift" Даниил Хармстың 1928 жылғы "Елизавета Бам" пьесасы негізінде опера жазды. 1998 жылы бельгиялық музыкант және композитор Питер Вермерш Даниил Хармстың сөздеріне негізделген "Charms" альбомын жазып, шығарды, ол голланд тілінде орындалды. Музыка "Walpurgis" театры үшін "Vooruit" өнер орталығымен бірлесіп жасалды. Американдық рэпер Билли Вудс 2015 жылғы альбомын "Today I Wrote Nothing" деп атады. Вудстың туындылары көбінесе Хармстың тақырыптарын қамтиды, кедейліктің абсурдтығы мен құлдырауына назар аударады. 2022 жылы импровизациялық "The Daniil Kharms" тобы Хармстың 8 қысқа мәтінінің жаңа ағылшын тіліне аудармаларын қамтитын "Post Gogol World" вокалды джаз альбомын жазды.