Кіріспе
Орыс және Кеңес ақыны (1891–1938) Осип Эмильевич Мандельштам (; 14 қаңтар 1891 [е.с. 2 қаңтар 1891] – 27 желтоқсан 1938) – орыс және Кеңес ақыны. Ол акмеизм мектебінің ең көрнекті өкілдерінің бірі болды. Осип Мандельштам 1930-шы жылдардағы репрессиялар кезінде тұтқындалып, әйелі Надежда Мандельштаммен бірге ішкі жерге қуылды. Біраз уақыттан кейін олар Ресейдің оңтүстік-батысындағы Воронеж қаласына көшіп барды. 1938 жылы Мандельштам қайтадан тұтқындалып, Кеңес Одағының Шығыс аймағындағы түзеу-еңбек лагерінде бес жылға сотталды. Ол сол жылы Владивосток маңындағы транзиттік лагерьде қайтыс болды.
other articles using the same surname
Osip Emilyevich Mandelstam (Осип Эмильевич Мандельштам, ; 14 January 1891 [O. S. 2 January 1891] – 27 December 1938) was a Russian and Soviet poet. He was one of the foremost members of the Acmeist school. Osip Mandelstam was arrested during the repressions of the 1930s and sent into internal exile with his wife, Nadezhda Mandelstam. Given a reprieve of sorts, they moved to Voronezh in southwestern Russia. In 1938, Mandelstam was arrested again and sentenced to five years in a corrective labour camp in the Soviet Far East. He died that year at a transit camp near Vladivostok.
Өмір және жұмыс
Мандельштам 1891 жылғы 14 қаңтарда Ресей империясының Польшадағы Варшава қаласында бай польшалық еврей отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, тері саудагері, отбасын қоныс аудару шегінен босатуға мүмкіндік алды. Осип туғаннан кейін көп ұзамай олар Санкт-Петербургке көшіп келді. 1908 жылғы сәуірде Мандельштам әдебиет және философияны оқу үшін Париждегі Сорбоннаға түсуге шешім қабылдады, бірақ келесі жылы Германиядағы Гейдельберг университетіне оқуға кетті. 1911 жылы ол Санкт-Петербург университетінде білімін жалғастыруға шешім қабылдады, онда еврейлерге қабылдау тыйым салынған. Ол методизмге өтіп, сол жылы университетке түсті. Ол жоғары білімін аяқтаған жоқ. 1905 жылғы бірінші орыс революциясынан кейін халыққа жақын рухта болған Мандельштамның поэзиясы символизмнің көркем бейнелерімен тығыз байланысты болды. 1911 жылы ол және басқа бірнеше жас орыс ақындары Николай Гумилев пен Сергей Городецкийдің ресми басшылығымен «Ақындар гильдиясын» құрды. Бұл топтың ядросы акмеистер деп аталды. Мандельштам жаңа қозғалыстың манифестін жазды: «Акмеизм таңы» (1913, 1919 жылы жарық көрді). 1913 жылы ол өзінің алғашқы өлеңдер жинағын «Тас» деп жариялады; ол 1916 жылы сол атаумен қайта басылды, бірақ қосымша өлеңдер қосылды.
Саяси қуғын-сүргін және өлім
1922 жылы Мандельштам мен Надежда Мәскеуге көшіп келді. Осы кезде оның екінші өлеңдер жинағы "Тристия" Берлинде жарық көрді. Оның әйелі бұл оқиғаның бірнеше күн бұрын Ленинградта болған жанжалдан туындағанын үміттенеді, онда Мандельштам жазушы Алексей Толстойды Надеждаға жасалған деп санайтын қорлық үшін шапалақпен ұрған. Бірақ тергеу кезінде оған Сталинге арналған эпиграмманың көшірмесі көрсетілді, ол дереу оның авторы екенін мойындады, өйткені ақын өзінің туындысынан бас тарту – принциптің бұзылуы деп есептеді. Ол да, Надежда да оны жазбаға түсірмеген, яғни оны оқыған сенімді достарының бірі жаттап алып, полицияға жазбаша түрін тапсырған болуы мүмкін. Оның кім екені әлі анықталған жоқ. Мандельштам Сталинге қарсы сөйлеу өлім жазасына әкелуі мүмкін екенін сезді, бірақ Надежда мен Анна Ахматова оны құтқару үшін күш біріктірді және "адамдардың бір-бірімен сыбырласып, алаңдап-қуанып жүрген ерекше атмосферасын" құруға қол жеткізді. Литваның Мәскеудегі елшісі Юргис Балтрушайтис журналистердің конференциясындағы делегаттарды режим танымал ақынды өлтіруге асығысқандай екені туралы ескертті. Борис Пастернак эпиграмманың мәнерін мақұлдамаса да, көрнекті большевик Николай Бухаринге араласуға шақырды. Бухарин 1920 жылдардың басынан бері Мандельштамдарды біліп, оларға көмектескен, ол НКВД басшысына жүгініп, Сталинге хат жазды.
Жер аудару
26 мамырда Мандельштам өлім жазасына немесе тіпті ГУЛАГ-қа жіберілмей, Солтүстік Уралдағы Чердинге үш жылға жер аударылды, және оны әйелі де ілесіп келді. Бұл оқиға "мұғжиза" ретінде қабылданды, бірақ олар Чердинге келген соң, ол аурухананың жоғарғы қабатында ұйықтап қалды, ал ол терезеден секіріп өзін-өзі өлтіруге әрекет жасады. Оның інісі Александр полицияға інісіне тиісті психиатриялық көмек көрсетуді сұрады. 10 маусымда тағы бір "мұғжиза" орын алды, ол Мандельштамды он екі ірі совет қаласынан қуды, бірақ оған жер аудару орнын өзі таңдауға рұқсат берді. Осы үш жыл ішінде Мандельштам "Воронеж дәптері" деп аталатын өлеңдер жинағын жазды, оның ішінде "Белгісіз сарбаз туралы өлеңдер" циклі де бар еді. Шындығында, Сталиннің Мандельштамды "оқшаулап, сақтап қалу" бұйрығы бергені, оның уақытша басқа қудалаулардан аман екенін білдірді. Воронежде оған НКВД-ның жергілікті басшысы Семен Дукельскиймен жеке кездесуге мүмкіндік берілді, ол оған "қалағаныңды жаз" деді және Мандельштамның жазған әр өлеңін полиция бас штабына жіберу туралы ұсынысын қабылдамады. Осы кездесуден кейін НКВД агенттері жұбайларды бақылауды тоқтатты. Әңгімеге сүйенсек, бұл ақиқаты күмәнді, Мандельштам тіпті Дукельскийге телефон шалып, өлеңдерін оқып берген екен.
Екінші тұтқындалу және өлім
Мандельштамның үш жылдық жер аударылуы 1937 жылдың мамыр айында, Ұлы тазалау басталған кезде аяқталды. Алдыңғы қыста ол өзін одан әрі қуғын-сүргіннен қорғайды деп үміттеніп, "Сталинге арнаған өлеңін" жазуға мәжбүр болды. Екеуінің енді Мәскеуде тұруға құқығы болмағандықтан, жақын маңдағы Калинин (Тверь) қаласында тұрып, елордаға барып, достарының көмегіне жүгінді. 1938 жылдың көктемінде Мандельштамға Жазушылар одағының басшысы Владимир Ставскиймен сұхбаттасу мүмкіндігі берілді, ол оған Мәскеудің сыртындағы демалыс үйінде екі апталық демалыс ұсынды. Бұл тұзақ еді. Алдыңғы айда, 16 наурызда – Мандельштамның бұрынғы қорғаушысы Николай Бухарин өлім жазасына кесілген күнінен кейін Ставский НКВД басшысы Николай Ежовқа хат жазып, Мандельштамды жамандады. Оны Мәскеуден шығару оны тұтқындауға мүмкіндік берді, наразылық тудырмастан. Ол демалыс кезінде, 5 мамырда тұтқындалды (1938 жылғы 12 қазандағы лагерь құжаты, Мандельштамның қолымен қол қойылған), және "контрреволюциялық қызмет" үшін айыпталды. Төрт айдан кейін, 1938 жылғы 2 тамызда Мандельштам бес жылға түзеу-еңбек лагеріне кесілді. Ол Ресейдің Шығыс аймағындағы Владивосток қаласына жақын орналасқан Вторая Речка (Екінші өзен) транзиттік лагеріне келді. Vladperpunkt транзиттік лагерінен ол ағасы мен әйеліне соңғы хатын жіберіп, былай деп жазды: Мен Владивостоктамын, СВИТЛ, 11-казармада. Мен ОСО шешімімен К.Р.Д. үшін 5 жылға кесілдім. Мәскеуден 9 қыркүйекте Бутыркадан шығып, 12 қазанда келдім. Денсаулығым өте нашар. Шаршадым. Салмақ жоғалттым, танылмаймын. Бірақ киім, тамақ, ақша жіберудің мәні бар ма, жоқ па, білмеймін. Дегенмен, тырысыңыз. Дұрыс киімсіз қатты суықтап қалдым. 1938 жылғы 27 желтоқсанда Осип Мандельштам 48 жасқа толғанға дейін транзиттік лагерде обадан қайтыс болды. Оның өлімі кейін Варлам Шаламовтың "Алыс шырағдан" атты әңгімесінде сипатталды, ол оның өлімін екі күн жасырып, оның рационын алуды жалғастырғанын айтты. Оның денесі көктемге дейін жерленбеген күйде, басқа қайтыс болғандармен бірге жатты. Содан кейін "қысқы жиын" жалпы қабірге көмілді. Мандельштамның өзі айтқан болжамы орындалды: "Тек Ресейде ғана поэзия құрметтеледі, ол адамдарды өлтіреді. Өлеңнің адам өлтіруге себеп болатыны басқа елде де осылай кең таралған ба?" Надежда күйеуімен бірге өткен өмірі туралы "Үмітке қарсы үміт" (1970) атты естеліктер жинағын жазды. Мандельштамның ақын Анна Ахматовамен қарым-қатынасы болғаны айтылады. Ол өмір бойы олардың қарым-қатынасы жыныстық емес, терең достық болғанын қатыстыра айтты. 1910 жылдары ол грузин ханшайымы және Санкт-Петербургтің қоғамдық қайраткері Саломея Андрониковаға құпия түрде ғашық болды, оған Мандельштам 1916 жылы "Соломинка" өлеңін арнады. 1922 жылы Мандельштам Украинаның Киев қаласында Надежда Мандельштамға үйленді, ол сол жерде отбасымен бірге тұрды, бірақ жұбайлар Мәскеуге көшті. Надежда Мандельштам Анна Ахматовамен өмір бойы достық қарым-қатынас орнатты, ол Мандельштам алғаш рет тұтқындалғанда олардың пәтеріне қонақ болды, бірақ Цветаевамен достық бола алмағанына шағымданды, себебі "Мен Ахматованы басты әйел ақын ретінде таңдадым". Ол сондай-ақ Цветаеваның күйеуінен көзін ала алмағанын, "Мені оған қызғанатынын айыптады" деді. 1934-1938 жылдары Мандельштамның түрмеде өткізген жылдары Надежда онымен бірге жер аударылды. Осиптің өлеңдерінің барлық көшірмелері жойылуы мүмкін екенін ескере отырып, ол оның барлық өлеңдерін жаттап алды, сондай-ақ таңдамалы қолжазбаларын жасырып сақтады, өзінің тұтқындалу қаупін жоғарылата отырып. 1960-1970 жылдары саяси ахуал жұмсақ болғанда, ол Мандельштамның өлеңдерін жасырын түрде қайта басылымдауды ұйымдастыруға белсенді қатысты. Сол жылы американдық жазушы Саул Беллоу Ұлттық өнер кеңесі үшін жылдық Джефферсон лекциясында Мандельштамды атады. Беллоу Мандельштамның "үйде емес, көшеде тұтқындалған жағдайда" "Данте жесірінің" қалталық басылымын алып жүргенін мәлімдеді. 1987 жылғы 28 қазанда Михаил Горбачев басшылығымен Мандельштам 1934 жылғы айыптамалардан босатылып, толыққанды ақталуға ие болды. 1998 жылы Владивосток қаласында оның есімімен ескерткіш орнатылды.
Пікірлер
МакКэри, Питер (1982), Осип Мандельштамның Роберт Трейси аударған «Тас» кітабына және Джеймс Грин таңдап, аударған өлеңдеріне шолу, Мюррей, Глен (ред.), Cencrastus No. 8, 1982 жылғы көктем, 49-бет.