Кіріспе

Моторлы көліктерді қозғалтуға кедергі келтіретін құрылғы дөңгелек тізгіні, дөңгелек құлпы, тұрақ құлпы немесе Денвер құлпы деп те аталады. Оның ең көп таралған түрі – көлік құралының дөңгелегін қоршап тұратын және оның өзінің де, дөңгелектің де алынып тасталуын болдырмайтын қысқыштан тұрады. АҚШ-та бұл құрылғы Колорадо штатының Денвер қаласы, ең алдымен, төленбеген тұрақ билеттерін төлеуге мәжбүрлеу үшін оларды қолданған елдегі алғашқы қала болғандықтан, "Денвер құлпы" деп аталды. Көбінесе құқық қорғау органдарымен және тұрақ ережелерін бұзумен байланысты болғанымен, қазір тұтынушыларға жеке пайдалану үшін ұрлыққа қарсы құрылғы ретінде, рульді құлыптаудың баламасы ретінде әртүрлі дөңгелек құлыптары қол жетімді.

Тарих

Автомобиль танымал болған сайын, көліктер ұрылардың назарына ілігіп, сонымен қатар "joyriding" деп аталатын жаңа құбылыс пайда болды. Нарықта көліктердің қауіпсіздігін арттауға бағытталған түрлі құрылғылар ұсыныла бастады. Алғашқы өнертабыстардың бірі – дөңгелектерді құлыптауға арналған тіректер немесе тоқтаулар болды. Оларды көлік иелері бір дөңгелекке бекітіп, көлікті жылжытуды қиындататын. Егер барлық дөңгелектер алынбаса, көлікті қозғату мүмкін емес еді. 1914 және 1925 жылдар аралығында дөңгелектерді құлыптауға қатысты кем дегенде 25 патент тіркелді. Бұл құрылғылар көптеген өндірушілерден әртүрлі өлшемдерде қол жетімді болды (соның ішінде Миллер Чэпмен патенттегендері де бар) және 1920 жылдардың басында кең таралды. Қазіргі заманғы дөңгелек құлыптағышының бір түрі, бастапқыда "автомобильді тоқтату құрылғысы" деп аталған, 1944 жылы ойлап табылып, 1958 жылы Франк Маруг патент алды. Маруг – модельші, Денвер симфониялық оркестрінің скрипкашысы және Денвердің көптеген саясаткерлері мен полиция қызметкерлерінің досы болды. Полиция департаменті паркинг мәселесін шешуге мұқтаж болды. Қала билеті бар көліктерді айып төлеу орталығына сүйреп әкететін, онда олар көбінесе бүлінетін. Көліктері зақымдалғандар қаладан өтемалдау талап етіп сотқа жүгінетін, ал полиция көліктердегі барлық заттарды тізімдеуге мәжбүр болатын. Қалалық көлік бөлімінің басшысы Дэн Стиллс автомобильді тоқтату құрылғысы қымбат сүйреу шығындарын болдырмайды деп ойлады және көлікті тұрған жерінде ұстап тұру үшін құрылғыны жақсарту туралы идеямен Маругқа жүгінді. Денвер полициясы дөңгелек құлыптағышын алғаш рет 1955 жылдың 5 қаңтарында қолданды және пайдаланған алғашқы айда 18 000 АҚШ долларынан астам (доллармен) жинады. Дөңгелек құлыптағышы бастапқыда болаттан жасалған болса да, Маруг көп ұзамай алюминий қорытпасына көшті. Кейіннен Маруг құрылғыны автотұрақ иелеріне, қонақүйлерге және шаңғы курорттарына, сондай-ақ ауыл шаруашылығы техникасы мен ірі көліктерге арналған Jumbo үлгісіне сатты. Смитсон институтында Маругтың құлыптағышының көшірмесі Вашингтонда қойылған. 1970 жылға дейін Маруг 2000 құлыптағыш сатқан. Патент 1976 жылы бітіп, қазіргі заманғы автомобильдер мен жүк көліктерінің дөңгелектерін қайта жасау қажет болса да, Маругтың қызы 1986 жылға дейін бизнесті жалғастырды. Кейіннен Clancy Systems International компаниясы құлыптағышқа құқықтарды сатып алды. Бұл құлыптағыш Денверге алғашқы елу жыл ішінде АҚШ-тағы кез келген қалалардың ішінде паркинг айыппұлдары бойынша ең жоғары жинау деңгейін сақтауға мүмкіндік берді. Ол бастапқыда құрылғыны Ланкаширдегі туған қаласының атымен "Престон" деп атады. Көбінесе жеке меншік жерлерде қолданылатын бұл құрылғы 1991 жылғы Жол қозғалысы ережелері заңына сәйкес (көбінесе сары сызықтарды қылмыстық қылмыстан арылту туралы заң деп аталады) қоғамдық жолдарға енгізілгеннен кейін танымал болды. Елдегі ең алғашқы қылмыстық жазадан босатылған аймақтар 1993/94 жылдары Лондонның 33 округі болды, сондықтан атау өзгерді.

Дау

Дөңгелектерді бекіту рұқсатсыз тұрақтап қалғандардың арасында жиі жақтырылмайды. Көлік бақылаушысының немесе полиция қызметкерінің қоғамдық жолдарға құқығы болғанымен, көптеген елдерде заң жер иелеріне өздерінің жеріне рұқсатсыз тұрақтап қалған көліктерді бекітуге мүмкіндік береді. Бір британдық адам көлігін бекіткеніне қатты ашуланып, бұрыштық кескішпен бекіткішті алып тастады. Кейіннен ол өзін "Бұрыштық кескіш адамы" деп атап, бұрыштық кескішімен тегін бекіткіштерді алып тастауды ұсынды. Басқа жүргізушілер бекіткіштерді бұранда кескішпен кесіп тастады, тіпті өз көліктерін алдын ала бекітіп қойып, содан кейін үй иелері бұрыннан бекітілген көлікке бекіткіш тағы қоймасын және басқа біреу қойғандай болады деп ойласын деген ниетпен істеді. Дегенмен, бекіткіштерді алып тастау әдетте жеке тұлғалар орнатқан жағдайларда ғана жасалады; билік органдары (әсіресе полиция) орнатқан бекіткіштерді алып тастау қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. 2013 жылы Жаңа Зеландиялық дөңгелек бекітуші ұлттық жаңалықтарға шықты, ол полиция қызметкерінің оған шабуыл жасаған азаматқа көмектеспеймін деп қорқытқанын жасырын жазды. Бұл бекітушінің жаңалықтарда алғашқы рет пайда болуы емес. 2017/18 жылдары Лос-Анджелес маңында заңсыз көліктерді жүктеу операциясы болды, онда алаяқ күдікті емес жүргізушілерді жүктеді және жоғары ақы талап етті. Егер олар алданса, 911 нөміріне қоңырау шалып, алаяқтық туралы хабарлау керектігі туралы ескертілді. Бұл іс тоқтатылды және алаяқ ұсталды.

Ұлыбритания

Шотландияда жергілікті билік органдарына заң бойынша көлік құралдарын ұстауға, сүйретуге немесе басқаша алып тастауға рұқсат беріледі. Аталған заңдық өкілеттік шегінен тыс, жеке меншік жерде көлік құралын ұстау Black v Carmichael (1992) SCCR 709 ісінде заңсыз деп танылды, онда көлікті қозғалмайтын күйге келтіру қарақшылық және ұрлық құрамына кіретіні айтылды. Паркинг мердігері Алан Блэктің Жоғарғы сотқа берген апелляциясын қарастырған Лорд-Джестис генерал (Лорд Хоуп) «әр адамның өз кредиторының талабын сотта даулауға құқығы бар» деген сот шешімін келтірді және өзі «көлік құралдарын осы айыптамаларда сипатталғандай, төлем талап ету үшін жабу заңсыз» деп жазды. Англия мен Уэльсте 2012 жылғы «Бостандықтарды қорғау туралы» заң 2012 жылдың 1 қазанынан бастап жеке меншік жерде дөңгелектерді заңсыз ұстауды қылмыстық құқық бұзушылық деп жариялады. Бұл супермаркеттердің тұрақтары сияқты көптеген ортақ орындарда ұстауға тыйым салады, бірақ толығымен тыйым салынбаған. Мысалы, теміржол операторы теміржол ережелерінің 14(4) тармағына сәйкес көлік құралын ұстауы мүмкін. Полиция, DVLA, жергілікті билік органдары және т.б. көлік құралын ұстауға құқылы, бірақ жеке тұлға немесе компания өз мүддесі үшін, мемлекеттік немесе жеке меншікке қарамастан, осы құқықты пайдалана алмайды. Мысалы, аурухана аумағында, жеке үйдің алдындағы тұрақтарда, жергілікті немесе мемлекеттік билік органдары басқармайтын тұрақтарда көлік құралын ұстау заңсыз. Бұл ереженің жалғыз ерекшелігі – ұстау компаниясы мемлекеттік мекеме атынан әрекет етсе, мысалы, DVLA-мен келісімшарт жасаса. Жер иелеріне рұқсатсыз көлік құралдарымен күресуге мүмкіндік беру үшін, аталған заң жер иелеріне белгілі бір жағдайларда көлік құралының тіркелген иесін келісімшартты бұзуға байланысты туындаған шығындарға жауапкершілікке тартуға мүмкіндік береді. «Тұрақ ақысы туралы хабарламаны» (келісімшарт бойынша төлем шарттары) күшін жоғарлатуды көздейтін жер иелері келісімшартты «шарттарды» көрсететін жергілікті табельдерді пайдалану арқылы құрады.

Ирландия

Ирландия Республикасында қоғамдық орындарда көліктерді тежеу 1961 жылғы Жол қозғалысы туралы заңға 1988 жылғы түзетуге сәйкес заңды. Жеке тұрақтарда көліктерді тежеу кең таралған, бірақ заңмен реттелмейді және осы практиканың заңдылығы күмәнді. 2015 жылғы заң жеке және қоғамдық тұрақтардағы көліктерді тежеуді реттейді. Бұл заң сондай-ақ айыппұл мөлшерін жақсартуға және шағымдану тәртібін стандарттауға бағытталған, себебі осы мәселелерге байланысты халықтың наразылығы жиі туындаған.