Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Анонимді ортағасырлық жылнама
Anonymous medieval chronicle
Диоклея немесе Дукля діни қызметкерінің жылнамасы (Gesta regum Sclavorum) – 1295 және 1301 жылдар аралығында Дуклядан шыққан дін қызметкерінің, жақында Бар архиепискобы Рудгер екені анықталған, екі нұсқада жазылған ортағасырлық жылнаманың кең таралған атауы. Оның ең көне сақталған түрі 17 ғасырға жататын латын тілінде, ал қазіргі тарихшылар мәтіннің жазылған уақыты (12 ғасырдың ортасынан 16 ғасырдың соңына дейін) және нақтылығы туралы пікір айтысуда. Онда Батыс Оңтүстік славян тайпаларының ерте тарихына қатысты жартылай мифтік деректер кездеседі. Тарихшылар әлі күнге дейін бұл еңбектің қателіктер мен қиялдауға негіделгендігін толығымен жоққа шығармады. Мұнда славян тайпаларының 5-12 ғасырларда Балқанда мекендегендігін көрсететін тұжырымдар бар. Онда Далмация және оған жақын аймақтардың 5 ғасырдан 12 ғасырдың ортасына дейінгі тарихы баяндалған. "Әулие Иоанн Владимирдің өмірі" бөлімі – оқиғаға енгізілген жергілікті дәстүрлердің бірі саналады.
The Chronicle of the Priest of Dioclea or Duklja (; Gesta regum Sclavorum) is the usual name given to a medieval chronicle written in two versions between 1295 and 1301 by an ecclesiastic from Duklja, recently identified as Rudger, Archbishop of Bar. Its oldest preserved copy is in Latin from the 17th century, and modern historians have debated the text's date of composition (mid 12th to late 16th century) and authenticity. It contains some semi mythical material on the early history of the Western South Slavs. Historians have yet to discount the work as based on inaccuracies and fiction. The postulates are there that Slavs lived in the Balkans from the 5th to the 12th century. It recounts the history of Dalmatia and nearby regions from the 5th to the mid 12th century. The section "Life of St. Jovan Vladimir", is believed to be one of the local traditions integrated into the narrative.
Авторлығы мен күні
Бұл шығарма дәстүрлі түрде анонимді "Дукля діни қызметкеріне" (пресвитер Диоклеас, серб-хорват тілінде поп Дуклянин деп аталады) жатқызылған. Еңбек тек 17 ғасырдағы баспадан шыққан латын тіліндегі нұсқаларында сақталған. 1509 жылы Сплит қаласының ақсүйегі Дмине Папалич, 1509–10 жылдары көшірген мәтінді тапты, ал 1510 жылы Марко Марулич оны Regnum Dalmatiae et Croatiae gesta деген атпен латын тіліне аударды. Рагуса тарихшысы Мавро Орбин бұл еңбекті (басқа еңбектермен бірге) шамамен 1601 жылы жарық көрген Il regno de gli Slavi еңбегіне қосты; Иоганн Люциус та шамамен 1666 жылы солай жасады. Соңғы редакторы Тибор Живковичтің мәлімдемесіне сәйкес, латын тілінде жазылған жылнама 1295 және 1301 жылдар аралығында Сплит қаласында (ол кезде Венгриямен жеке одақтағы Хорватия Корольдігінің құрамында) және Барда (Монтегрода, сол кезде Сербия Корольдігінің құрамында) аяқталған. Авторы – пресвитер Рудгер (немесе Рюдигер), Бар (Антивари) католик архиепископы, ол, мүмкін, чех тегінен шыққан. Ол шамамен 1300 жылы жазған деп есептеледі, себебі Босния шекаралары 1308 жылға датирленген анонимді мәтінмен, Anonymi Descriptio Europae Orientalis еңбегімен сәйкес келеді. Рудгер 1298 жылы Бар архиепископы болды, бірақ 1301 жылы Сербия патшасы Стефан Урош II Милутиннің бұйрығымен қаладан қуылды; Рудгер 1305 жылдың 8 желтоқсанында Австриядағы Цветтл монастырында қайтыс болды. Мазмұнына сәйкес, Рудгердің еңбегіне ортағасырлық латын тіліндегі дереккөздер туралы білімі зор әсер еткен деп саналады, Севильялық Исидор мен Иорданнан бастап Питер Абелярд пен Монмуттың Джеффриіне дейін, сондай-ақ богемдік және поляк тарихшыларының еңбектері. Рудгердің еңбегінің тақырыптары мен көлемі оның меценаты Брибирлік Пауль I Шубичтің, Хорватия бан және Боснияның иесінің саяси мүдделерімен және басымдықтарымен қалыптасқан деп есептеледі. Жылнаманың 1–33 тараулары ауызша дәстүрлерге және авторының құрастыруларына негізделген; тарихшылар оларды көбінесе жоққа шығарады. Дегенмен, келесі үш тарауда осы кезең туралы құнды тарихи мәліметтер бар. Е. Перичичтің (1991) мәліметтеріне сәйкес, анонимді автор – Бар епископы Григорий Барский (Грегорий Барский), ол 12 ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген. Сол кезде Бар епархиясы жойылған еді. 1967 жылы жарық көрген еңбектің қайта басылымында югослав тарихшысы Славко Миюшкович бұл жылнаманың 14 ғасырдың соңы немесе 15 ғасырдың басында жазылған, таза ойдан шығарылған әдеби туынды екенін айтты. Сербия тарихшысы Тибор Живкович өзінің Gesta regum Sclavorum (2009) монографиясында оның негізгі бөліктері шамамен 1295–1301 жылдарға датирленгенін тұжырымдады.
The work was traditionally ascribed to an anonymous "priest of Duklja" (presbyter Diocleas, known in Serbo Croatian as pop Dukljanin). The work is preserved only in its Latin redactions from a 17th century printing. Dmine Papalić, a nobleman from Split, found the text which he transcribed in 1509–10, which was translated by Marko Marulić into Latin in 1510, with the title Regnum Dalmatiae et Croatiae gesta. Mavro Orbin, a Ragusan historian, included the work (amongst other works) in his Il regno de gli Slavi (ca. 1601); Johannes Lucius did the same in ca. 1666. According to its recent editor, Tibor Živković, the chronicle, written in Latin, was completed in two versions between 1295 and 1301 in the towns of Split, then part of the Kingdom of Croatia in personal union with Hungary, and Bar (in Montenegro), then part of the Serbian Kingdom. Its author was presbyter Rudger (or Rüdiger), the Catholic Archbishop of Bar (Antivari), who was probably of Czech origin. He is thought to have written around 1300 because Bosnian borders are referred to in a way that coincides with an anonymous text, the Anonymi Descriptio Europae Orientalis, that has been dated to the year 1308. Rudger became Archbishop of Bar in 1298, but was expelled from the town in 1301 by order of the Serbian king Stefan Uroš II Milutin; Rudger died at the monastery of Zwettl, in Austria, in on 8 December 1305. On the basis of its content, Rudger's composition is believed to have been heavily influenced by his knowledge of medieval Latin sources, from Isidore of Seville and Jordanes to Peter Abelard and Geoffrey of Monmouth and Bohemian and Polish historical works. The themes and scope of Rudger's work are supposed to have been shaped by the political interests and priorities of his patron, Paul I Šubić of Bribir, Ban of Croatia and Lord of Bosnia. Chapters 1–33 of the chronicle are based on oral traditions and its author's constructions; these are largely dismissed by historians. However, the next three chapters possess invaluable historical data about this time period. of E. Peričić (1991), that the anonymous author was a Grgur Barski (Gregory of Bar), a bishop of Bar, who lived in the second half of the 12th century. The bishopric of Bar was defunct at that time. In his 1967 reprint of the work, Yugoslav historian Slavko Mijušković said that the chronicle is a purely fictional literary product, belonging to the late 14th or early 15th century. Serbian historian Tibor Živković, in his monograph Gesta regum Sclavorum (2009), concluded that its main parts are dated to ca. 1295–1301.
Фольклор және аудармалар
Бұл еңбек шындығында бірнеше бөлек, бірақ ұқсас қолжазбалардан тұрады, олар сақталмаған түпнұсқа дерек көзінен туындаған, бірақ Дюкляның діни қызметкерінің өзі (немесе көмектескен басқа монахтар) жазған деп есептеледі. Бұл пресвитер өз еңбегіне славян тілінен латын тіліне аударған фольклорлық және әдеби материалдарды қосып, пайдаланғандығы қабылданған. Ол аударған материалдың арасында "Принц Владимир туралы аңыз" бар, оны тағы бір дін қызметкері жазған деп саналады, ол да Дуклядан, дәлірек айтқанда, Зета немесе Дуклядағы Кражинадан шыққан Зечанин. Оның түпнұсқа нұсқасы "Аңыз" емес, "Владимирдің өмісі" деп аталатын агиографиялық еңбек болды. Оқиғаның басты кейіпкері Владимир ханзадасы, сондай-ақ Владимирдің өлімін бұйырған Болгария императоры Иван Владислав – тарихи тұлғалар болған, бірақ "Принц Владимир туралы аңызда" тарихи емес деректер де бар деп есептеледі. Бар епископы да өз епархиясының Сплит епископынан басымдығын көрсету ниетімен хроникаға қосымша материалдар енгізген. 1986 жылы Антин В. Ивачник хрониканы хорват тілінен украин тіліне аударды. Аударманы Оттава университетіндегі Ивачник атындағы украиндық зерттеулер мен тағылымдамалар қоры қаржыландырды.
The work is actually a number of separate but similar manuscripts, stemming from an original source that does not survive but assumed to have been written by the Priest of Duklja himself (or other monk scribes giving a helping hand). It has been generally agreed that this Presbyter included in his work folklore and literary material from Slavic sources which he translated into Latin. Among the material he translated, rather than created, is "The Legend of Prince Vladimir" which is supposed to have been written by another clergyman, also from Duklja, more specifically, Zećanin from Krajina in Zeta or Duklja (an earlier name for Zeta). In its original version, it was a hagiographic work, a "Life of St. Vladimir" rather than a "Legend." Prince Vladimir, the protagonist of the story, as well as Emperor Ivan Vladislav of Bulgaria, who ordered Vladimir's execution, were historical persons, yet "The Legend of Prince Vladimir" is believed to contain non historical material. The chronicle was also added to by a bishop of Bar intent on demonstrating his diocese' superiority over that of Bishop of Split. In 1986, the chronicle was translated from the Croatian into Ukrainian by Antin V. Iwachniuk. The translation was financed by the Iwachniuk Ukrainian Studies and Research Fund at the University of Ottawa.
Тарихи құндылығы, көркем әдебиет
Түрлі дәл емес немесе жай ғана қателіктерге толы мәтін оны сенімді емес дереккөз етеді. Қазіргі тарихшылар осы еңбектің көп бөлігін негізінен ойдан шығарылған немесе қалау тілектері деп санайды. Кейбіреулер оны толығымен жоюға болады дейді, бірақ бұл көпшілік пікір емес, керісінше, оның бізге бүкіл дәуірді жергілікті славян халқының көзқарасынан бірегей түсінік бергені және ол әлі де талқылау тақырыбы болып табылады деп есептеледі. Бұл жұмыс жергілікті славяндарды 5 ғасырда аймақты басып алған готтар әкелген бейбіт халық ретінде сипаттайды, бірақ бұл қалай және қашан болғанын егжей-тегжейлі түсіндіруге тырыспайды. Бұл ақпарат Византиялық "De Administrando Imperio" мәтініндегі ақпаратқа қайшы келеді. Хроникада сондай-ақ бастапқы готтардың басып кіргенінің сегізінші ұрпағы Светопелек немесе Светопелек Хорватия, Босния және Герцеговина, Черногория (Дукля) және Сербияны қамтитын жерлердің басты билеушісі ретінде айтылады. Ол сонымен қатар готтар мен славяндарды христиан дініне өткізгені айтылады – бұл толығымен ойдан шығарылған қасиет. Бір біртұтас патшалық туралы бұл талаптар бұрынғы Моравия патшалығының даңқының көрінісі болуы мүмкін. Ол сондай-ақ аварлар туралы айтқан болуы мүмкін. Діни қызметкердің приходы Дукля архиепископтығының орнында орналасқан. Епископ Григорийдің осы құжатқа 12 ғасырдың соңындағы қосымшаларына сәйкес, бұл архиепископтық Бару, Будва, Котор, Ульцин, Свач, Скадар, Дриваст, Пулат, Травуния, Захумлье епископтықтарын қоса, Батыс Балқанның көп бөлігін қамтыды. Бұдан әрі, ол Боснияны (Боснам) және Рассияны (Расса) Трансмонтана/Сербияның екі жері ретінде атайды, ал Оңтүстік Далмациядағы Хум/Захумлье, Травуния және Диоклеяны (қазіргі Герцеговинаның көп бөлігі, Черногория, сондай-ақ Хорватия мен Албанияның бір бөлігі) Қызыл Хорватияның теңіз/хорват жерлері ретінде, ал басқа Далмациялық Лика жерлерін Ақ Хорватия деп атайды, бұл сол кезеңдегі басқа тарихи еңбектерге сәйкес келмейтін сипаттама, бірақ барлығы емес. Бар архиепискобы кейіннен Сербияның Примасы деп аталды. Рагуза Оңтүстік Далмацияның табиғи шіркеу орталығы деп саналуға талаптар қойды, бірақ Диоклеяның (Бар) осы жаңа метрополитен мәртебесіне деген талаптары қазір күшті түрде ілгері жылдырылды, әсіресе Рим Папасы Сербияны Диоклеяға қосуды көздеді. 1967 жылы Югославия тарихшысы Славко Миюшкович осы хрониканы 14-шы ғасырдың соңы мен 15-шы ғасырдың басына жататын, толығымен ойдан шығарылған әдеби туынды деп мәлімдеді. Бұл шырша тауының орналасқан жері белгісіз. 1881 жылы хорват тарихшысы Франьо Рачки бұл Ливно алабының жанындағы "Борова глава" тауына қатысты деп жазды. Хорват тарихшысы Лука Елич таудың Жепчеден солтүстік-батысқа қарай Маглай мен Скендер Вакуф арасында немесе Фердо Шишичтің 1908 жылғы еңбегіне сәйкес Враница мен Радовна арасында орналасқан Боровина тауы деп жазды. 1935 жылы серб тарихшысы Владимир Ћорович топонимнің этимологиясы мен суайдыру шекарасында орналасқандықтан Борова глава тауына қатысты екенін жазды. 1936 жылы словен этнологы Нико Жупанич мұны Боснияның батыс шекарасы кейбір суайдыру тауларында орналасқан дегенді білдіреді деп түсіндірді, бірақ оны Динараның оңтүстік-шығысына орналастырды. Хорват тарихшысы Анто Бабич 1978 жылы Доминик Мандичтің еңбегіне сүйене отырып, бұл термин шамамен Сава және Адриатика теңізінің суайдыру алаптары арасындағы суайдыру бөлігін білдіреді деп қорытындылады. Ћорович туралы талқылауында серб тарихшысы Елена Мргич Радойчич қазіргі Боснияның солтүстігінде "Боржа" тауының бар екенін атап өтті.
Various inaccurate or simply wrong claims in the text make it an unreliable source. Modern historians have serious doubts about the majority of this work as being mainly fictional, or wishful thinking. Some go as far as to say that it can be dismissed in its entirety, but that is not a majority opinion, rather, it is thought to have given us a unique insight into the whole era from the point of view of the indigenous Slavic population and it is still a topic of discussion. The work describes the local Slavs as a peaceful people imported by the Goth rulers, who invaded the area in the 5th century, but it doesn't attempt to elaborate on how and when this happened. This information contradicts the information found in the Byzantine text De Administrando Imperio. The Chronicle also mentions one Svetopeleg or Svetopelek, the eighth descendant of the original Goth invaders, as the main ruler of the lands that cover Croatia, Bosnia and Herzegovina, Montenegro (Duklja) and Serbia. He is also credited with the Christianization of the people who are Goths or Slavs — a purely fictitious attribution. These claims about a unified kingdom are probably a reflection of the earlier glory of the Moravian kingdom. He may also have been talking about Avars. The priest's parish was located at the seat of the archbishopric of Duklja. According to Bishop Gregory's late 12th century additions to this document, this Archbishopric covered much of the western Balkans including the bishoprics of Bar, Budva, Kotor, Ulcinj, Svač, Skadar, Drivast, Pulat, Travunia, Zahumlje. Further, it mentions Bosnia (Bosnam) and Rascia (Rassa) as the two lands of Transmontana/Surbia, while describing the southern Dalmatian Hum/Zahumlje, Travunia and Dioclea (most of today's Herzegovina, Montenegro, as well as parts of Croatia and Albania) as Maritima/Croatian lands of Red Croatia while other Dalmatian Lika lands as White Croatia, which is a description inconsistent with other historical works from the same period, but not all. The archbishop of Bar was later named Primas Serbiae. Ragusa had some claims to be considered the natural ecclesiastical centre of South Dalmatia but those of Dioclea (Bar) to this new metropolitan status were now vigorously pushed especially as the Pope intended Serbia to be attached to Dioclea. In his 1967 reprint of the work, Yugoslav historian Slavko Mijušković stated that the chronicle is a purely fictional literary product, belonging to the late 14th or early 15th century. The location of this Pine mountain is unknown. In 1881, Croatian historian Franjo Rački wrote that this refers to the mountain of "Borova glava" near the Livno field. Croatian historian Luka Jelić wrote the mountain was located either between Maglaj and Skender Vakuf, northwest of Žepče, or it was the mountain Borovina located between Vranica and Radovna, according to Ferdo Šišić's 1908 work. In 1935, Serbian historian Vladimir Ćorović wrote that the toponym refers to the mountain of Borova glava, because of etymology and because it is located on the watershed (drainage divide). In 1936, Slovene ethnologist Niko Županič had also interpreted that to mean that the western border of Bosnia was at some drainage divide mountains, but placed it to the southeast of Dinara. Croatian historian Anto Babić, based on the work of Dominik Mandić in 1978, inferred that the term refers roughly to a place of the drainage divide between the Sava and Adriatic Sea watersheds. In her discussion of Ćorović, Serbian historian Jelena Mrgić Radojčić also points to the existence of a mountain of "Borja" in today's northern Bosnia with the same etymology.