Кіріспе

Ричард Х. Талер (Richard H. Thaler; 12 қыркүйек 1945 жылы туған) – американдық экономист және Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінде мінез-құлық ғылымдары мен экономикасы бойынша Чарльз Р. Уолгриннің ерекше қызмет көрсеткен профессоры. 2015 жылы Талер Америка экономикалық қауымдастығының президенті болды. Талер – мінез-құлық экономикасының теоретигі, ол Даниэль Канеман, Амос Тверски және басқалармен бірлесіп осы саланың дамуына үлкен үлес қосты. 2018 жылы ол Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 2017 жылы мінез-құлық экономикасына қосқан үлесі үшін Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. Швед Корольдік ғылым академиясы мәлімдемесінде оның "еңбегі жеке шешім қабылдаудың экономикалық және психологиялық талдаулары арасында байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Оның эмпирикалық зерттеулері мен теориялық ойлары мінез-құлық экономикасының жаңа және қарқынды дамып келе жатқан саласын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды" делінген.

Жеке өмір

Талер Нью-Джерси штатының Ист-Оранж қаласында еврей отбасында дүниеге келген. Оның анасы Рослин (құрмет аты Мельников; 1921–2008) мұғалім болған, кейін жылжымайтын мүлік агенті қызметін атқарды, ал әкесі Алан Морис Талер (1917–2004) Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы Prudential Financial компаниясында актуарий болды және ол Торонтода туған. Ол екі кіші інісімен өсті. Оның бес буын бұрынғы атасы Селиг Талер (1831–1903) Украинаның Бережаны қаласынан шыққан. Оның бірінші некесінен үш баласы бар, қазір Франция Леклеркке үйленген, ол Чикаго университетінің бұрынғы маркетинг профессоры және әуесқой фотограф.

Білім

Талер Ньюарк академиясын бітіргеннен кейін, 1967 жылы Кейс-Вест-Резерв университетінде бакалавр, 1970 жылы магистр, ал 1974 жылы Рочестер университетінде доктор ғылымы дәрежесін алды. Ол Шервин Розеннің жетекшілігімен "Өмірді құтқарудың құны: Нарықтық бағалау" тақырыбында диссертация қорғады. Сонымен қатар, ол кафедра меңгерушісі және неоклассик Ричард Розетттен де оқыды, оның шарап сатып алу әдеттері оның мінез-экономикасы жөніндегі зерттеулерінде көрсетілген.

Академиялық мансап

Оқуын аяқтағаннан кейін Талер Рочестер университетінде профессор болып жұмыс істеуді бастады. 1977-1978 жылдар аралығында Талер Стэнфорд университетінде Даниель Канеман мен Амос Тверскимен бірлесіп жұмыс істеп, зерттеулер жүргізді. Олар оған ол анықтаған көптеген экономикалық аномалияларға, мысалы, меншік құндылығының әсеріне (endowment effect) сәйкес теориялық базаны ұсынды. 1978 жылдан 1995 жылға дейін ол Корнелл университетінің SC Johnson бизнес мектебінде оқытушы болып жұмыс істеді. Корнелл университеті 1989 жылы мінез-құлық экономикасы және шешімдерді зерттеу орталығын құрды, ал Талер оның негізін қалаушы директоры болды. 1987-1990 жылдар аралығында құрметті «Journal of Economic Perspectives» журналында тұрақты мақалалары жарияланғаннан және осы мақалалардың 1992 жылы Принстон университетінің баспасында жарық көргеннен кейін, Талерге 1995 жылы Чикаго университетінің Бут бизнес мектебінде қызмет ұсынылды, ол сол кезден бері сабақ беріп келеді.

Басқа жазбалар

Талер 1987 жылдан 1990 жылға дейін "Экономикалық перспективалар журналында" "Аномалиялар" деген тұрақты рубрика жариялағандықтан, дәстүрлі микроэкономикалық теорияға қайшы келетіндей көрінетін экономикалық мінез-құлықтың жеке мысалдарын сипаттағандықтан, басты экономика саласында назар аударды. 2008 жылғы мақаласында Талер және оның әріптестері танымал "Deal or No Deal" телешоуының қатысушыларының таңдауларын талдап, мінез-құлықтанушылардың жағдайға байланысты тәуекелге қатысты көзқарастарының дұрыстығын көрсетті. Ол сондай-ақ Ұлыбританияның "Алтын доптар" және "Бөлініс" ойын-шоуларындағы ынтымақтастық және келіссөздерді зерттеді. "The New York Times News Service" газетінің тілшісі ретінде Талер Американың қаржылық мәселелерін шешуге арналған экономикалық ұсыныстар сериясын бастады, "Радиоспектрдің бөліктерін сату АҚШ-тың дефицитін азайтуға көмектеседі" деген мақаламен бастады. Бұл мақалада Томас Хазлеттің АҚШ Федералды байланыс комиссиясын (FCC) реформалау және сымсыз технологияны жақсарту, шығындарды төмендету және АҚШ үкіметіне кіріс әкелу үшін телеарналардың тарату жиілігін пайдалану туралы идеяларына сілтеме жасалды.

Экономика саласындағы Нобель сыйлығы

Талер 2017 жылы экономика саласындағы Нобельдік естелік жүлдесін «экономикалық шешімдерді қабылдау талдауына психологиялық тұрғыдан шынайы көзқарастарды енгізгені үшін» алды. Ол шектеулі рационалдылық, әлеуметтік қалаулар және өзіне бақылаудың жетіспеуі салдарындағы жағдайларды зерттеу арқылы осы адамдық ерекшеліктердің жеке шешімдерге де, нарық нәтижелеріне де жүйелі түрде қалай әсер ететінін көрсетті. «Экономика саласындағы Нобельдік жүлде берілгенге дейін жұмыстың аяқталуына уақыт өтетінін ескере отырып, жүлде көбінесе мен Корнеллде оқыған жылдарда жасаған жұмысым үшін берілді деп айтуға болады», - деді Талер. 2017 жылғы жүлде жарияланғаннан кейін бірден Экономикалық ғылымдар жөніндегі жүлде комитетінің мүшесі, профессор Питер Гарденфорс сұхбатында Талер «экономиканы көбірек адамгершілікке айналдырды» деді. Экономика саласындағы Нобельдік естелік жүлдесін жеңіп алғанын білгеннен кейін Талер экономикаға қосқан ең маңызды үлесінің «экономикалық агенттердің адам екенін және экономикалық модельдердің оны ескеруі керек екенін мойындауы» екенін айтты. Ол зерттеген кейде ақылға сыймайтын мінез-құлыққа сілтеме жасап, жүлде ақшасын «мүмкіндігінше ақылға сыймайтын» жұмсауға ниеттенгенін әзілдеп айтты. 2008 жылғы экономика саласындағы Нобельдік жүлде иегері Пол Кругман: «Иә! Мінез-құлық экономикасы – бұл соңғы буынның өте жақсы жетістігі, ал Талер жол көрсетті» деп Twitter-де жазды. Дегенмен, Талердің таңдалуы баршаға ұнаған жоқ; Роберт Шиллер (2013 жылғы лауреаттардың бірі және мінез-құлық экономисі) әлі де кейбір экономистер Талердің психологиялық көзқарасты экономикалық құрылымға енгізуін күмәнді деп санайтынын атап өтті. Сонымен қатар, The Economist журналындағы мақалада Талер мен оның мінез-құлық саласындағы әріптестері мақталып, бірақ «экономистердің бұрынғы үлкен теориялардан біршама шегініп, эмпирикалық зерттеулер мен нақты саяси мәселелерге көбірек назар аударуына» себеп болған практикалық қиындықтарға қанағаттанбаушылық білдірілді. Экономика саласындағы Нобельдік естелік жүлдесіне ие болған Талердің жолын баяндап, Джон Кэссиди Талердің «итеру» теориясы дәстүрлі экономиканың барлық кемшіліктерін жоя алмаса да, олармен «қаржыдан халықаралық дамуға дейінгі салаларда маңызды түсініктер берген тәсілдермен» күрескенін атап өтті.

Басқа марапаттар мен марапаттар

Экономикалық ғылымдар саласындағы Нобельдік естелік сыйлығын алудан басқа, Талер көптеген басқа да наградалар мен құрметті атақтарға ие. Ол Ұлттық ғылым академиясының, Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі, Америка қаржы қауымдастығының феллосы және тағы да басқалары.

Әдептік қаржы және саясаттағы басқа да қолданулар

Талер сондай-ақ активтерді басқару фирмасының негізін қалаушы, Fuller & Thaler Asset Management, инвесторлар мүліктік эффект, шығынға қатысты ұсыныстан бас тарту және статус-квоға бейімділік сияқты танымдық бұрылыстарды пайдаланады деп санайды. 1999 жылдан бері ол 1993 жылы Рассел Фуллермен бірге құрған фирманың бас директоры болып табылады. Фуллер өзінің серіктесі туралы: «Таллер экономика ғылымын өзгертті, себебі ол математикаға толы еңбектер жазбайды. Ол ақылға қонымды мақалалар жазады», – деді. Талер Роберт Шиллермен бірге үш онжылдық бойы Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының Мінез-құлық экономикасы жобасының бірлескен директоры болды. Талер сонымен қатар бастапқыда Ұлыбритания үкіметінің Кабинетінің құрамында болған, бірақ қазір шектеулі серіктестікке айналған Мінез-құлықтық түсініктер тобын құруға қатысты. Талер 2015 жылы түсірілген «The Big Short» фильмінде өзін-өзі сомдады, бұл фильм 2008 жылғы жаһандық қаржы дағдарысына әкелген несие және тұрғын үй көпіршігінің күйреуі туралы болды. Фильмнің түсіндіруші көрінісінің бірінде ол поп-жұлдыз Селена Гомезге «ыстық қол қателігін» түсіндіруге көмектесті, онда адамдар қазіргі оқиғалар болашақта да жалғасады деп сендіреді. Фильмдегі өнер көрсетуінің нәтижесінде Талердің Эрдёс-Бэкон саны 5-ке тең.

Жарияланған еңбектер

Талер қаржы, бизнес және экономикалық журналдар сияқты әртүрлі басылымдарда 90-нан астам мақала жариялаған. Оның ең көп сілтемеленген және ықпалды жұмыстарының кейбіреулері төменде тізілген: Канеман, Д., Кнетч, Дж. Л. және Талер, Р. Х., 1991. Аномалиялар: Иелену эффектісі, шығыннан қашу және статус-квоға бейімділік. Экономикалық перспективалар журналы, 5(1), 193–206 бб. Бенарци, С. және Талер, Р. Х., 1995. Желкілдеуші шығыннан қашу және акцияларға қосымша төлемнің жұмбағы. Экономиканың тоқсандық журналы, 110(1), 73–92 бб. Талер, Р., 1980. Тұтынушы таңдауының оң теориясына қарай. Экономикалық мінез-құлық және ұйым журналы, 1(1), 39–60 бб. Канеман, Д., Кнетч, Дж. Л. және Талер, Р. Х., 1990. Иелену эффектісі мен Коуз теоремасының тәжірибелік сынақтары. Саяси экономика журналы, 98(6), 1325–1348 бб. Де Бондт, В. Ф. және Талер, Р., 1985. Қор нарығы шамадан тыс реакция жасай ма?. The Journal of Finance, 40(3), 793–805 бб. Барберис, Н. және Талер, Р., 2003. Мінез-құлықты қаржыны зерттеу. Қаржы экономикасының нұсқаулығы, 1, 1053–1128 бб. Талер, Р., 1985. Психологиялық есептеу және тұтынушы таңдауы. Маркетинг ғылымы, 4(3), 199–214 бб.