Кіріспе
Бельгия саясаты федеративтік, өкілдік демократиялық, конституциялық монархия шеңберінде жүзеге асырылады. Бельгия королі – мемлекет басшысы, ал Бельгия премьер-министрі – үкімет басшысы, көп партиялық жүйеде. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Федералдық заң шығару билігі үкіметке де, парламенттің екі палатасына да – Сенат пен Өкілдер палатасына да тиесілі. Федерация (тілдік негіздегі) қауымдастықтар мен (аумақтық) өңірлерден құралған. Филипп – Бельгияның жетінші және қазіргі королі, ол 2013 жылдың 21 шілдесінде таққа отырды. 1970 жылдардан бері Бельгияның маңызды ұлттық саяси партиялары әр қауымдастықтың мүдделерін қорғаумен қатар, өз идеологияларын қорғау үшін жекелеген өкілдіктерге бөлінді. Бұл партиялар үш негізгі саяси топқа жатады, бірақ барлығы орталыққа жақын: оңшыл либералдар, әлеуметтік консервативті христиан демократтары және солшыл социалистер. Басқа маңызды жаңа партиялар – жасыл партиялар және, қазіргі уақытта негізінен Фландрияда, ұлтшыл және оңшыл партиялар. Саясатқа лобби топтарының, мысалы, кәсіподақтар мен жұмыс берушілер ұйымдарының, соның ішінде Бельгия кәсіпорындары федерациясының әсері бар. Көпшілік билігі көбінесе де-факто конфедеративтік шешім қабылдау процесімен алмастырылады, онда азшылық (француз тілділер) арнайы көпшілік арқылы маңызды қорғау құқығына ие болады (жалпы 2/3 және 2 негізгі қауымдастықтың әрқайсысында көпшілік). V Dem Демократия индексі бойынша Бельгия 2023 жылы әлемдегі сайлау демократиясы ең жоғары дамыған 8-ші ел болды.
The politics of Belgium take place in the framework of a federal, representative democratic, constitutional monarchy. The King of the Belgians is the head of state, and the prime minister of Belgium is the head of government, in a multi party system. Executive power is exercised by the government. Federal legislative power is vested in both the government and the two chambers of parliament, the Senate and the Chamber of Representatives. The federation is made up of (language based) communities and (territorial) regions. Philippe is the seventh and current King of the Belgians, having ascended the throne on 21 July 2013. Since around 1970, the significant Belgian national political parties have split into distinct representations for each communities' interests, besides defense of their ideologies. These parties belong to three main political families, though all close to the centre: the right wing Liberals, the social conservative Christian Democrats and the Socialists forming the left wing. Other important newer parties are the Green parties and, nowadays mainly in Flanders, the nationalist and far right parties. Politics is influenced by lobby groups, such as trade unions and employers' organizations such as the Federation of Belgian Enterprises. Majority rule is often superseded by a de facto confederal decision making process where the minority (the French speakers) enjoy important protections through specialty majorities (2/3 overall and majority in each of the 2 main communities). According to the V Dem Democracy indices Belgium was 2023 the 8th most electoral democratic country in the world.
Конституция
Бельгияның Конституциясы, заңның басты көзі және елдің саяси жүйесінің негізі, 1831 жылдың 7 ақпанында қабылданды. Ол бірнеше рет өзгертілді, бірақ ең маңызды реформалар 1970 және 1993 жылдары жасалды. 1970 жылы Брюссельдегі голланд тілінде және француз тілінде сөйлейтін қауымдастықтар арасындағы азаматтық қақтығыстың өршуіне жауап ретінде Үкімет "бірлік мемлекет, оның құрылымы және заңмен белгіленген қызметі ескіргенін" мәлімдеді. Жаңа Конституция Бельгиядағы қауымдастықтар мен аймақтар арасындағы күшті айырмашылықтарды мойындады, бірақ осы айырмашылықтарды қауымдастықтар мен аймақтарға билікті бөлу арқылы келісуге тырысты. 1993 жылы Парламент Бельгияны толыққанды федеративтік мемлекетке айналдыратын конституциялық пакетті бекітті.
Мемлекет басшысы
Бельгия королі – Бельгия мемлекетінің конституциялық басшысы және өмір бойы қызмет етеді. Корольдің міндеттері Бельгия Конституциясында және оған сәйкес қабылданатын басқа да заңдарда белгіленген. Мемлекет басшысы ретінде король елде рәсімдік және символдық рөл атқарады. Оның басты саяси функциясы – сайлаудан кейін немесе кабинет отставкаға шыққан жағдайда жаңа кабинет құру үшін саяси лидерді тағайындау. Егер "конструктивті сенімсіздік дауысы" болса, үкімет отставкаға кетеді және Парламенттің төменгі палатасы корольге жаңа премьер-министрді ұсынады. Король сондай-ақ белгілі бір ұлттық бельгиялық идентитікті білдіретін, біріктіруші символдық рөл атқарады. Филипп 2013 жылдың 21 шілдесінде әкесі Альберт II тақтан бас тарқаннан кейін оның орнына келді.
Федералды үкімет
Атқарушы билікті премьер-министр және министрлер, олар бірге Министрлер кеңесін құрайды, сондай-ақ мемлекеттік хатшылар жүзеге асырады. Мемлекеттік хатшылардың әрқайсысы министрдің орынбасары болып табылады және федералды үкімет құрамына кіреді, бірақ Министрлер кеңесінде отырмайды. Федералды үкімет мүшелері, формальды түрде Патша тағайындайтын болса да, іс жүзінде үкіметтік коалиция құрайтын саяси партиялардан таңдалады. Федералды үкімет Өкілдер палатасының сеніміне ие болуға міндетті. Премьер-министрді есептемегенде, министрлердің жалпы саны 15-тен аспауы керек. Сонымен қатар, премьер-министрді есептемегенде, голланд және француз тілінде сөйлейтін министрлердің саны тең болуы тиіс. Министрлер үкіметтің атқарушы органдарына жетекшілік етеді. Премьер-министр және оның министрлері үкіметті және түрлі мемлекеттік қызметтерді басқарады, ал министрлер өздерінің саясатын және жұмысын Палата алдында жеке өзі қорғауы керек.
Облыстық және жергілікті мемлекеттік басқару
Екі ірі аймақ – Фландрия және Валония – әрқайсысы бес провинцияға бөлінеді. Брюссель астанасы аймағы тікелей 19 муниципалитетке бөлінген. Барлығы Бельгияда 581 муниципалитет бар. Облыстық және жергілікті басқару облыстардың өкілеттігіндегі мәселелер. Сондықтан, провинциялық және жергілікті басқару туралы толық ақпарат алу үшін тиісті баптарға жүгіну керек. Брюссель аймағында екі құзыретті қауымдастықтың мекемелерінен құралған аралық үкіметтің тағы бір түрі бар. Бұл институттар (француз тілділер үшін COCOF және фламандтар үшін VGC) ұқсас өкілеттіктерге ие, бірақ заң шығару құқығы тек COCOF-қа француз қауымдастығымен берілген. Брюссель қауымдастығының екі қауымдастыққа ортақ мәселелерін қарастыру үшін Ортақ қауымдастық комиссиясы бар.
Заңнамалық
Бельгиядағы заң шығару өкілеттіктері ұлттық, аймақтық және қауымдық деңгейлерге бөлінген. Бельгия Федералды Парламенті Сенаттан (голланд тілінде: Senaat, француз тілінде: Sénat) және Өкілдер Палатасынан (голланд тілінде: Kamer van Volksvertegenwoordigers, француз тілінде: Chambre des Représentants) тұрады. Палатаның 150 мүшесі, Сенаттың 60 мүшесі бар. Барлық 150 депутат пропорционалдық өкілдік жүйесі арқылы тікелей сайланады. Сенатқа қауымдастықтар мен аймақтар парламенттері сайлаған 50 сенатор және олардың таңдаған 10 сенаторы кіреді. 1993 және 2013 жылғы Конституциялық реформалардан кейін Парламенттің екі палатасы тең құқықта отырмайды: конституциялық, институционалдық немесе федералдық құрылым, халықаралық қатынастар мәселелерінен басқа жағдайларда Сенаттың келісімі қажет емес (бюджет сияқты "бірпалаталық заңдар" деп аталатын, тек Палатада дауыс беріледі) немесе Палата оны алмастыра алады. Өкілдер Палатасы Үкіметке сенім білдіруге құқығы бар жалғыз палата болып табылады. Федералдық жүйенің бес құрамының әрқайсысы (Фламанд қауымдастығы, Француз қауымдастығы, Немец тілді қауымдастығы, Валлония аймағы және Брюссель астанасы аймағы) өздерінің тікелей сайланатын бірпалаталық кеңесіне немесе Парламентіне ие. Олар федералдық заңдармен бірдей мәнге ие және құқықтық деңгейдегі жарлықтарға (Брюссельдегі жарлықтар) дауыс береді.
Сот жүйесі
Сот жүйесі азаматтық құқыққа негізделген және Наполеон кодексінен бастау алады. Ол заңнамалық актілерді сот арқылы тексеру құқығына ие. Міндетті Халықаралық сот юрисдикциясын, шарттарымен қабылдайды. Апелляциялық сот Кассациялық соттан бір деңгей төмен орналасқан, бұл институт француздық Кассациялық сотына ұқсас. Кассациялық сот (голланд тілінде: Hof van Cassatie, француз тілінде: Cour de Cassation) – Бельгиядағы ең жоғары сот. Сот судьялары Бельгия монархы тарапынан өмір бойына тағайындалады.
Саяси партиялар
Бельгияда, неміс тілінде сөйлейтін бірнеше шағын партиялардан басқа, көптеген саяси партиялар немесе фламанд тілінде, немесе француз тілінде сөйлейді; Бельгияның барлық аймақтарында жұмыс істейтін жалғыз маңызды екі тілді партия – Бельгияның Жұмысшы партиясы (PVDA/PTB), ол 2014 жылы палатада алғашқы орын алды және 2019 жылға қарай фламанд тілінде сөйлейтін Фландрияда үш, ал Брюссель мен Валонияда тоғыз орынға ие болды. Партиялар өздерінің саясатты зерделеу орталықтарын (centres d'études / studiedienst) және саясатты әзірлейтін зерттеу ұйымдарын ұстайды. Партия билікте болғанда, олар министрлер кабинетінің көмекші кеңселері ретінде қызмет етеді. Бельгияның ұлттық саясатының тағы бір маңызды ерекшелігі – шешім қабылдаудың жоғары федералдық сипаты. Маңызды шешімдерге ұлттық көпшілік (конституциялық өзгерістер үшін 2/3) қана емес, сонымен қатар екі негізгі тілдік топтың көпшілігі де қажет. Одан асып, екі қауымдастық та «ескерту» процедураларын қолданып, өзгерістерді кешіктіре алады. Сонымен қатар, ұлттық партиялар дерлік жоқ. Осының салдарынан Бельгияда шешім қабылдау процесі баяу және қымбатқа түседі. Оның үстіне, ол көбінесе консервативті партияларды жақтайды. Тарихи түрде мемлекеттік шығындардың өте жоғары деңгейде болуы және аймақтар мен қауымдастықтарға түсетін кірістерге дейін салық салуды қатаң орталықтандырылған бақылау ескеріле отырып, Бельгия үкіметтерінің салық салуды, әсіресе еңбек төлемдерін төмендетуге ұмтылысы шектеулі болды, кем дегенде, кейбір басқа елдер ұстанған радикалды либералды тәсілдермен салыстырғанда.
Саяси ландшафттың тарихы
1830 жылы Бельгия мемлекеті құрылғаннан бастап және 19 ғасырдың көп бөлігінде Бельгия саясатында екі саяси партия басымдық құрды: Католик партиясы (шіркеуге бағытталған және консервативті) және Либералдық партия (дін қызметкерлеріне қарсы және прогрессивті). 19 ғасырдың соңында, өркендеп келе жатқан өнеркәсіптік жұмысшы табын өкілдік ету үшін Социалистік партия пайда болды. Бұл үш топ әлі де Бельгия саясатын басып тұр, бірақ олардың мінезі айтарлықтай өзгерді. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі және кейінгі жылдары тілдік мәселе Бельгия саясатындағы үлкен бөлініс факторына айналды, 1950-1960 жылдары тілдік партиялар құрылды (Volksunie, FDF және Rassemblement Wallon). 1960-1970 жылдары Бельгияның басты саяси партиялары фламанд және француз тілді партияларға бөлінді. 1968 жылғы мамыр оқиғаларынан кейін елде экологиялық және солшыл қозғалыс күшейді, нәтижесінде Groen! және Ecolo экологиялық партиялары құрылды. Әсіресе Фландрияда 1980 жылдары "Vlaams Belang" партиясының өкілдігіндегі қанағаттанбаушылық күш алды, ол 1990 жылдары елдің ірі партияларының біріне айналды. Жаңа мыңжылдыққа өткен жылдары саяси ландшафты қайта құруға ұмтылыс жасалды, ол негізінен саяси картелдер түрінде жүзеге асты.
Кәсіподақтар
Бельгия – жоғары деңгейде кәсіподақталған ел, ал ұйымдасқан еңбек саясатта маңызды ықпалға ие. Жеке сектор және мемлекеттік қызметтегі барлық қызметкерлердің шамамен 53% кәсіподақ мүшелері. Бұл, америкалық түсінік бойынша, тек "наны мен майы" қозғалысы ғана емес, бельгиялық кәсіподақтар білім беру, мемлекеттік қаржы, қорғанысқа жұмсалатын қаражат, қоршаған ортаны қорғау, әйелдер құқықтары, аборт және басқа да мәселелер бойынша өз ұстанымдарын білдіреді. Олар сонымен қатар жұмыссыздыққа байланысты төлемдерді басқару сияқты түрлі қызметтерді ұсынады. Бельгияның үш негізгі кәсіподақ ұйымы: Христиандық кәсіподақтар конфедерациясы (CSC/ACV) (1 705 000 мүше), Бельгияның Жалпы Еңбек Федерациясы (FGTB/ABVV) (1 198 000 мүше) және Бельгияның Либералды кәсіподақтардың Жалпы конфедерациясы (CGSLB/ACLVB), онда 230 000 мүше бар. Елуінші жылдарға дейін FGTB/ABVV ең ірі конфедерация болды, алайда содан бері CSC/ACV жетекші кәсіподақ күшіне айналды. 2004 жылы өткен соңғы жұмыс кеңесі сайлауында CSC/ACV дауыстардың шамамен 53%-ын, социалистік конфедерация 36%-ын, либералды конфедерация 10%-ын алды. Католик кәсіподақтар конфедерациясы (CSC/ACV). 1912 жылы құрылған CSC/ACV марксистік «сыныптық күрес» тұжырымын қабылдамайды және христиандық принциптерге негізделген әділ әлеуметтік тәртіпке қол жеткізуді мақсат етеді. CSC/ACV ресми түрде өзінің партиялық әріптестері – Христиандық-демократиялық партиялармен (CD&V және CDH) байланысты емес, бірақ олардың кеңестерінде үлкен ықпалға ие. CSC/ACV барлық фламанд провинцияларында және Валонияның Люксембург провинциясында жетекші кәсіподақ болып табылады. Брюссель аймағында социалистік конфедерациямен шамалас күшке ие. Қазіргі президенті – н.л. Бельгияның Социалистік Еңбек Конфедерациясы (FGTB/ABVV). FGTB/ABVV 19 ғасырдың соңында Валонияның өнеркәсіптік аймақтарында, Брюссельде және Фландрияның қалалық аймақтарында құрылған Социалистік кәсіподақ қозғалысынан туындаған. Бүгінде FGTB/ABVV Эно, Намюр және Льеж провинцияларындағы жетекші кәсіподақ болып табылады және Брюссельде CSC/ACV-мен тең. FGTB/ABVV-ны президент Мишель Ноле басқарады.
Тілдік жауыздықтан мәдени және саяси жауыздыққа көшу
ХХ ғасырдың соңында фламандтар мен валлондар арасындағы басты қарсылық тілдік мәселе емес екені, саяси және демографиялық айырмашылықтарға қарай жылғанын анықтады. Фламанд партиялары саяси шешімдерде "англосаксондық" сипатқа ие болып көрінеді, "көп мемлекеттік" идеологиядан алшақтап барады. Француз тілінде сөйлейтін партиялар, тіпті "оңшыл" партиялары да, үлкен үкіметті және кедейлерге мемлекеттік қолдауды жақтады. Бұл 2007 жылғы сайлаулардан кейін анық байқалды: Фландрияда классикалық солшыл партиялар дауыстардың тек 1/4 бөлігін ғана жеңіп алды. Француз тілінде сөйлейтін аймақта солшылдар әлі де дауыстардың жартысын құрады. Басты айырмашылықтардың бірі – барлық азаматқа төленетін жәрдемақыға қатысты саясатта. Фламандтар өздерінің тәуелсіздігін қайта орнатуға бағытталған саясатты ынталандырады.