Кіріспе
Аласдер Грейдің 1982 жылғы кітабы, «Жанин» – шотланд жазушысы Аласдер Грейдің романы. Ол 1984 жылы жарық көрген, оның екінші романы және ең көп дау тудырған туындысы болып саналады. Повесть құру құралы ретінде порнографияны пайдалану көп сынға ұшырады, алайда басқалар, тіпті Грейдің өзі де, оны өзінің ең жақсы жұмысы деп есептейді.
1982, Janine is a novel by the Scottish author Alasdair Gray. His second, it was published in 1984, and remains his most controversial work. Its use of pornography as a narrative device attracted much criticism, although others, including Gray himself, consider it his best work.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Романды дабыл жүйелерін орнатуды қадағалайтын Джок МакЛиш баяндайды. Ажырасқан, алкоголизмге ұшыраған, елуге жуық жасқа келген ол, Пиблс немесе Селкирктегі қонақ үй бөлмесінде өткізген бір ұзақ түнінде жан терісінен шығады. МакЛиш сол түнді күрделі порнографиялық қиял құруға арнауға тырысады. Оның кейіпкерлері: «Заңсыз» фильміндегі Джейн Расселдің балалық шақтағы естелігінен туған Жанин; «Суперб» (Superbitch) деген аттың қысқартылған түрі; және семіз лесбиянка Биг Мамма. Олардың бәрі де садомазохистік құмарлықтарға беріледі, олардың бір бөлігі егжей-тегжейлі сипатталады. Дегенмен, МакЛиш үнемі бұрынғы өмірі мен сүйгендері туралы ойға келіп, естеліктерге шүгіп отырады. Осы естеліктер оны өзін-өзі өлтіруге талпынуға итермелейді. Романның 11-тарауы – типографиялық жарылыс, онда мәтін әр бетте бірнеше параллель дауысқа бөлінеді (Құдай дауысы да бар). Дағдарыс МакЛиштің өлімін күткен таблеткаларын құсырып шығаруымен аяқталады, және таң атып келгенде ол өз ісінің шындығына көз жұмады.
Әдеби мәні және сын
Бірінші қалың және жұмсақ мұқабалы басылымдарында Грей былай деп жазды: «Бұл қазірдің өзінде ескірген роман, қартайып, ажырасқан, алкогольге тәуелді, ұйқысыздықтан зардап шегетін қауіпсіздік орналымдарының бастығының басында өтеді. Ол Шотландияның шағын қонақ үйінің жатын бөлмесінде ішімдік ішуде. Депрессиялық естеліктермен және консервативтік партияның насихатымен толы болғанымен, бұл көбінесе садомазохистік фетишистік қиял. Тіпті кейінгі тарауларда Құдайдың келуі де атмосфераны көтермейді. Автордың алғашқы кітаптары «Ланарк» және «Көптеген емес, еңбектеп бағытталған оқиғалар» кітаптарында сыншылар назардан тыс қалдырған барлық стильдік артықшылықтар мен моральдық кемшіліктер мұнда шоғырланған күйде кездеседі». 2000 жылғы сұхбатында Грей: «1982 жылдың порнографиялық бөліктерін жазғанда, Жанинмен өзімді уәжілі шоқтаттым. Бұл менің ең жақсы романым деп ойлаймын, бірақ енді оны қайта оқи алмаймын, мен бұрынғыдай ескірген күйге оралдым, оны елестетуден бұрын» деді. 1982, Жанин қазіргі әдебиет тарихындағы көптеген романдар сияқты сыншыларды екі лагерьге бөлді. Романның жұмсақ мұқабалы басылымында жұмыстың жақтастары мен қарсыларының сындық шолуларынан тұратын қосымша бар. Жұмысты жоғары бағалаған сыншылардың қатарында Джонатан Баумбах («1982, Жанинде сөздік энергия, көзқарастың күштілігі бар») және «Нью-Йорк Таймс» газетінен, сондай-ақ Уильям Бойд («Оның стилі айқын және классикалық тұралы») «Таймс әдеби қосымшасынан» болды. Бойдтың цитатасы Пол Эблменнің «The Literary Review» журналындағы «ашулы мінез-құлықтар» туралы сындық пікірімен қатар келтірілген. Питер Леви Би-Би-Си арнасында кітапты «радиоактивті қоқыс» деп атады, ал Джо Амброуз, «Ирланд Санди Трибьюн» газетінен (Грейдің көптеген кітаптарына қатысты өткір сынды пікір білдірген) авторын «мақтанғақ еркек» және «керексіз реакциялық жазушы» деп сипаттады. Дж. А. МакАрлдл, «Ирланд Тәуелсіз» газетінде былай деп жазды: «Мен осы кітаптар туралы сын-пікірлерді оқыдым, менің ойымша, сыншылар оларды ешқашан оқымаған болуы керек. 1982, Жанин порнография емес, адамның қиын жағдайының ойлы және қайғылы зерттеуі; кішкентай адам, әйел немесе ел үлкен бұзақылармен әрқашан пайдаланылатын әлемде тұтқындалу». 2003 жылғы «Canongate Classic» басылымына жазған кіріспесінде Уилл Селф, даулы порнографиялық қиялдар МакЛиштің өзінің өткендегі махаббат оқиғаларын жасыруын, оның реакциялық саяси көзқарасын көрсететінін және балалық шақтағы тәжірибесінің әсерін бейнелейтінін айтады. МакЛиштің жыныстық қатынасты «үйге оралу» идеясымен байланыстыруы анасымен болған қиын қарым-қатынасынан туындайды. Селф сонымен қатар аталымның маңыздылығын атап өтеді, 1982 жыл «Шотландия көптеген төмендіктерінің біріне жеткен деңгей» деп айтуға болатын уақыт болды. Бұл төмендікке МакЛиштің қолдаушысы консервативтік үкімет кезінде оның әкесі жұмыс істеген көмір өнеркәсібінің жойылуы кірді. Дэйв Лэнгфорд 1982, Жанин кітабына «White Dwarf» журналының #55 санында сын беріп, «Құдай және бірнеше ғылыми-фантастикалық тақырыптар қонақ ретінде пайда болады, және Альфред Бестердің ерте туындыларынан бері ең таңғажайып типографиялық тарау бар. Бұл мені жерге құлатты» деді.