Кіріспе

Кеңес Одағы және Польшаның маршалы (1896–1968)

Дубно шайқасы

1941 жылдың маусымында нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағанда Рокоссовский 35-ші және 20-шы танк дивизияларымен, сондай-ақ 131-ші мотодивизиясымен бірге 9-шы механикаландырылған корпустың командирі болып тағайындалды. Ол бірден Луцк–Дубно–Броди үшбұрышы маңындағы алғашқы танк шайқастарына қатысты. Бұл шайқас Броди шайқасы деп те белгілі – Барбаросса операциясының бастапқы кезеңдеріндегі ең маңызды советтік танк операциясы. Бұл шайқаста, жаулық қимылдар басталғанға дейін жасалған жоспар бойынша, Люблин бағытында неміс шебін тесіп өту мақсатымен бес механикаландырылған корпусқа кең ауқымды шабуыл тапсырылды. Жүковтың шабуылға қатысты бұйрықтары Оңтүстік-Батыс майдан штабынан ынтасыздықпен қабылданды, олар қорғаныс позициясын сақтауды қалаған. Дегенмен, шабуыл жалғасты. Операция жұмылдыру, үйлестіру, байланыс, көліктік жағдайлар және орындалуы бойынша көптеген қиындықтарға тап болды, бірақ бастапқы табыстарға қол жеткізілді. Алайда, Украинадағы фон Рундштедт басқаратын Оңтүстік армия тобының шапшаң әрекеттері салдарынан бұл табыстар жолында тоқтатылды және қатысқан совет әскерлерінің көп бөлігі жойылды. Бұйрық алғаннан кейін, дивизиялары шекарадан шалқар артта орналасқан Рокоссовский, оқ-дәрі тасу үшін жергілікті резервтен жүк көліктерін тартып алуға мәжбүр болды, ал қалған әскерлерін танктерге мінгізіп, қалғанын жаяу жүруге мәжбүрледі, осылайша күштерін бөліп жіберді. Осының салдарынан, оның әскерлері кешігіп, 26 маусымдағы "сапыру" кезінде тек алдыңғы қатарлы күзет ғана жауға кездесіп, майданға бөліне-бөліне кірді. Оған Н.В. Фекленко басқаратын 19-шы механикаландырылған корпуспен бірлесіп, Дубно қаласының солтүстігінде, Луцк маңында позиция алып, оңтүстік-батысқа шабуыл жасау бұйырылды. Ал 6-шы армияның механикаландырылған корпусы 11-ші танк дивизиясының алға жылжуын тоқтату үшін Бродиден солтүстікке қарай шабуыл жасап, оларды қарсы алуға тиіс болды. 25 маусымда Рокоссовскийдің 131-ші мотодивизиясы 14-ші танк дивизиясымен Луцктегі позициясынан тез шығарылды, бірақ 35-ші және 20-шы танк дивизиялары, толық күштері әлі майданға келмегенімен, Луцк–Дубно жолын кесу үшін алдыңғы күштерін біріктіре алды. Сол күні, оның шығысында, Ровнодан операция жүргізіп жатқан 19-шы механикаландырылған корпустың бөлімдері 11-ші танк дивизиясының арттық күштерін Дубнодан ығыстырып, оның алға жылжуын тоқтатты. Жауап ретінде, 13-ші танк дивизиясы келесі күні Луцктен оңтүстікке шабуыл жасап, Рокоссовскийдің күштерін жолдан ығыстырып, неміс жаяу әскеріне Дубноны қайта басып алуға мүмкіндік берді, сондай-ақ 19-шы механикаландырылған корпустың күштерін қуумен айналысып, Рокоссовскийдің артындағы Ровноны басып алды. "Бізге тағы да қарсы шабуыл жасауға бұйрық келді. Бірақ жаудың күші бізден соншалықты басым болды, сондықтан мен қарсы шабуылды тоқтату және жауды дайындалған қорғаныс шебінде қарсы алу жауапкершілігін өз мойныма алдым." Немістер Киевке қарай жылдам жылжып келе жатқанда, советтік 5-ші және 6-шы армиялары арасындағы үзілісті жабуға әрекеттер жасалды, бірақ советтік танк күштері бұрынғы қуатына ие болмады. 7 шілдеге қарай Рокоссовскийдің 9-шы механикаландырылған корпусы бастапқыда болған 316 танктан 64 танкқа дейін азайды.

Мәскеу шайқасы

1941 жылдың қыркүйегінде Сталин Рокоссовскийді 16-армияға жеке өзі тағайындады. Оған Мәскеуге жақындауды қорғауға бұйрық берілді және ол бұрынғы бағыныстысы, генерал Георгий Жуковтың тікелей басшылығына көшті. 16-шы армия (кейін 11-ші гвардиялық армия деп қайта аталды) 1941 жылғы қысқы неміс шабуылы (“Тайфун” операциясы) кезінде, сондай-ақ 1941–1942 жылдардағы кеңес әскерлерінің қарсы шабуылында Волоколамск тас жолы бойындағы неміс әскерлерінің басты бағытында орналастырылып, Мәскеу шайқасында маңызды рөл атқарды. Бұл тас жол қатал шайқастардың орталық нүктесі болды. 18 қарашада, Вермахттың 1941 жылы Мәскеуді қоршауға жасаған соңғы әрекеттері кезінде, генерал Рокоссовский, оның әскері Хопнердің 4-ші танк тобының күшті қысымында болғанда, тікелей басшысы Жуковтан 16-армияны тиімдірек позицияларға қайтаруға рұхсат сұрады. Жуков бұл сұранысты қатаң түрде қабылдамады. Рокоссовский Жуковтың үстемдігін елемей, маршал Борис Шапошниковке тікелей жүгінді, ол Жуковтың орнына Бас штаб бастығы болып тағайындалған еді. Жағдайды қарастырған Шапошников дереу әскерді шегіндіруге бұйрық берді. Жуков дереу ден қойды. Ол жоғары офицердің бұйрығын күштен жойды және Рокоссовскийге позицияны ұстап тұруды бұйырды. Соңғы салдары ретінде Рокоссовскийдің армиясы ығыстырылды, ал 3-ші және 4-ші танк топтары Мәскеудің солтүстігінде стратегиялық маңызды позицияларды басып алды, бірақ бұл неміс әскерлерінің Мәскеуге шабуылының шегі болды. “Тайфун” операциясы бойынша Рокоссовскийдің 16-армиясы Мәскеуді басып алуға жасалған неміс күшін барынша сезінді.

1942 ж.: "Фолл Блау" операциясы

1942 жылдың наурыз айында Рокоссовский шрапнельдің сынығынан ауыр жарақат алды. Осы кезеңде Валентина Серованың Рокоссовскийдің сүйіктісі болғаны туралы кеңінен әңгіме тарады. Серова ауруханада ерікті болып жұмыс істеген кезде Рокоссовскийдің жарақатынан айыққан кезінде бірнеше рет кездескені рас, бірақ олардың махаббатта болғанына куәлік жоқ. Олардың жақын қарым-қатынасын майдан шебіндегі әскерлердің естеліктерінен табуға болады. Рокоссовскийдің осы уақытта тағы бір сүйіктісі болды, дәрігер-лейтенант Галина Таланова, ол 1945 жылы одан қыз тудырды. Мәскеудегі ауруханада екі ай болғаннан кейін Рокоссовский қысқа мерзімге 16-шы армиямен қайта қосылды.

Донға шегіну

1942 жылы Вермахт "Fall Blau" операциясын бастады және шабуыл бағытын Мәскеуден оңтүстікке қарай, шығыс Украинаға, Дон-Волга өзендері аралығына, Ростовқа, Воронежге, Сталинградқа және Кавказға бұрды. Неміс әскерлері мұнда жаңа мұнай қорын бақылауға үміттенеді. 1941 жылдың басындағы жағдайдан өзгеше, нығайып келе жатқан Кеңес әскері шегіну кезінде салыстырмалы түрде жақсы тәртіпті сақтап, Дон өзені бойындағы қорғаныс шебіне дейін қайта топтасты. 13 шілдеде Рокоссовскийге алғашқы операциялық деңгейдегі басқару тапсырылды, бұл оның өсіп келе жатқан беделінің белгісі болды. Смоленск және Мәскеу шайқастары Қызыл Армияның жеңісімен аяқталмады, бірақ оның басқаруындағы майдан құрамалары Вермахттың сол мақсатқа жету әрекеттерін қиындатуға басты рөл атқарды. Бұл Сталиннің оны Брянск майданының қолбасшысы етіп тағайындауына себеп болды. Неміс шабуылы оңтүстікке, Воронежге қарай бұрылғанда, Брянск учаскесі тыныш болды. Сондықтан Ставка 38-армияны генерал Ватутиннің Воронеж майданына жіберді. Воронеж шайқасының қайнаған кезінде, немістер Дон өзенін фордтауға тырысқанда, Рокоссовский естеліктерінде сол жазда Сталин оған жеке телефон соғып, "жағдай маған тым жалықтыратын болса, сенбедің бе?" деп сұрағанын айтады, содан кейін оны жаңа операцияны басқару үшін Мәскеуге шақырды: жоспар – Доң мен Волга арасындағы аймақты басып алған жаудың қанатына үш немесе одан да көп біріккен армия мен бірнеше бронетандық корпус жинақтап, Серафимович маңынан оңтүстік және оңтүстік-шығысқа қарсы шабуыл жасау. Бұл Сталиннің Оңтүстік майданын қайта ұйымдастыруының бөлігі болды, Сталинградтағы жоспарланған Кеңес контршабуылына дайындық ретінде "Уран" операциясы деп аталды. Бұл Рокоссовскийдің әскерлерін 6-шы армияның XI, VIII және XIV корпустарына, соның ішінде 16-шы және 14-шы танк дивизияларына тікелей қарсы қойды, олардың барлығы келесі шайқаста жойылды. Неміс күштері Сталинградта ауыр шайқаста болып, Кавказға терең енуіне байланысты сейілтілгендіктен, Вермахт кеңейтілген желісінің қанатын жабу үшін румындық және итальяндық одақтастарына көбірек сүйенді, солтүстікте Дон бойында және оңтүстікте Волга бойында. "Уран" операциясы 17 қарашада басталды, мақсаты – Паулюстың әскерін Сталинградта екі жақтан қоршау үшін жау қанатын бұзу. Генерал Ватутин басқаратын Оңтүстік-Батыс майданы Рокоссовскийдің Дон майданының солтүстігіндегі 3-румын армиясын жеңіп алды, ал Ерёменконың Сталинград майданы Сталинградтың оңтүстігінде шабуылды бастады. Рокоссовскийдің Дон майданы негізгі шабуылда көмекші рөл атқарды, бірақ 65-армия Ватутиннің шабуылын солтүстіктен қолдады, неміс желісінің сол жақ шетін басып өтіп, румындық 3-армиямен кездесті, ал 24-ші және 66-шы армиялар неміс қорғаушыларын қысып, басты шабуылдардың қысқыштарымен қоршап алды. Бір апта ішінде, нашарлаған ауа райы мен қарлы боранына қарамастан, Кеңес әскерлері Сталинград артындағы саңылауды жауып, қала төңірегіндегі қоршауды нығайта бастады, қашып кетуге тырысуға жол бермеу үшін. 6-шы армиядан бұзып шығуға ешқандай әрекет жасалмады, ал желтоқсан ортасында немістердің қоршаудағы армияны құтқаруға жасаған "Қысқы дауыл" операциясы Кеңес қорғанысын бұза алмады. Содан кейін Кеңес әскері "Кіші Сатурн" операциясын бастады және өздерінің позицияларын толық нығайтты.

Сталинград

28 желтоқсанда Сталин Рокоссовскийге Сталинградтағы қалған күштерді тазалауды тапсырды. Оның табельінде шамамен 212 000 адам, 6500 қару, 2500 танк және 300 ұшақ болды, олар азық-түлік, отын және оқ-дәрі жетіспейтін, соның ішінде советтік "хивилер", румындар және немістерден құралған 200 000 қорғаушыға қарсы қолданылды; мысалы, 6-шы армияның 297-ші жаяу әскер дивизиясының жауынгерлік құрамының шамамен жартысы советтік жауынгерлерден тұрды, бірақ оның артиллериялық бөліміне күніне бір жарым снарядтан ғана бөлінді. 1943 жылдың 8 қаңтарында Рокоссовский отты тоқтатуға бұйрық берді және Паулюсқа капитуляциялау шарттарын ұсыну үшін делегация жіберді, бірақ Паулюс жауап бермеді, ал қарсылық айдың көп бөлігінде жалғасты. 10 қаңтарда Дон майданы "Сақина операциясын" бастады, Сталинградты қоршауды тарылту мақсатында 7000 ракеталық ұшқыш, артиллерия және минометтен 55 минуттық оқ жаңбырын жасады. 15 қаңтарда Рокоссовский генерал-полковник шеніне көтерілді. 16 қаңтарда қоршаудағы 6-шы армияны жабдықтау үшін пайдаланылған басты әуежай жауға түсті, содан кейін бірнеше күн үзілістен кейін шабуыл жаңа күшпен жалғасты, соңғы қолданыстағы әуежай басып алынып, 22 қаңтарда немістер қаланың ішіне қайта тығылды. Сол күні генерал Паулюс Гитлерден капитуляцияға рұқсат сұрады, бірақ одан бас тартты. 26 қаңтарда совет әскері қоршаудағы немістерді екі топқа бөлді, ал 31 қаңтарда оңтүстік топ құлап, Паулюс капитуляциялады. Төрт күннен кейін қорғаушылардың соңғы маңызды тобы Рокоссовскийдің басқаруына берілді, осылайша совет-неміс соғысы барысында неміс әскерінің ең жоғары жеткен шегін белгілеген шайқас аяқталды.

1943 ж. Курск қаласы

Сталинградтағы жеңістен кейін орыс әскері Курск қаласының маңында, неміс шебіне 150 шақырым тереңдікке және 250 шақырым еніне дейін енген позицияға жетті. Бұл кейіннен Курск шығанағы деп аталды. Рокоссовскийдің басқаруы шығанақтың солтүстігіне көшірілді және оңтүстікке қарай ұстап тұрған Воронеж майданымен біріктірілген жаңа майдан ретінде қайта ұйымдастырылды. 1943 жылдың ақпан айында Рокоссовский күнделігіне былай деп жазды: "Мен Орталық майданның қолбасшысы болып тағайындалдым. Бұл Сталин маған жазғы Курск операциясындағы басты рөлді тапсырды деген сөз." Қызыл Армия да, Вермахт та 1943 жылдың жазында Курскіде шешуші шабуылға дайындалды. Немістер шығанақтың екі жағынан екі бағытта шабуыл жасап, Курскіде бірігіп, кеңес әскерлерінің ірі бөлігін қоршауды, Сталинградтағы стратегиялық жеңілістің орнын толтыруды және орыс әскерінің одан әрі ілгерілеуін тоқтатуды жоспарлады. Орыстар шабуылға дайын екенін сезіп, өздерінің шабуыл жоспарларын тоқтатты және дайындалған позицияларда, көптеген танкке қарсы құрылымдармен терең қорғанысқа дайындалды. Маусымның соңында түнгі шабуыл кезінде бір неміс бомбасы Рокоссовскийдің штабына тиді, бірақ ол, кездейсоқ, офицерлер клубында байланыс тобын орналастыруға шешім қабылдағандықтан құтылды. Осыдан кейін Орталық майдан штабы бұрынғы монастырь бағындағы бомбалау орынындағы жер астына көшті. Неміс шабуылы, "Цитадель операциясы" деп аталды, бастапқыда мамыр айында басталған жоқ, бірақ Tiger I және Panther танктерімен және жаңа шабуылдық зеңбіректермен жабдықталған жаңа бронетанкілік бөлімдерді жеткізу үшін бірнеше рет кейінге жылдырылды. Бұл кешігу кеңес әскерінің дайындығын одан да арттырды. Вермахт Курск шығанағындағы операциясын шілде айының басында ғана бастады. Нәтижесіндегі шайқас Екінші дүниежүзілік соғыстағы ең ірі танк шайқастарының бірі болды, екі тараптан да көптеген адам мен техника шығындары болды. Орталық майданның қолбасшысы ретінде Рокоссовскийдің әскері Вальтер Модель басқаратын Армиялар тобы Орталығының 9-армиясының қаһарлы шабуылына тап болды, оның құрамында батальон күшіндегі жаңа Tiger I танктерімен күшейтілген бірнеше танк бригадалары болды. Рокоссовский өз қорғанысын үш қорғаныс шеңберіне ұйымдастырды. Немістердің алғашқы шабуылынан кейін Рокоссовский қарсы шабуылға бұйрық берді, бірақ кеңес бронетанкілері жаңа неміс Tiger танкілеріне қарсы ауыр қатысуларға ұшырады, сондықтан ол қорғанысқа қайта оралды. Осыған қарамастан, немістер көп ұзамай миналанған жер және танкке қарсы қорғанысқа батып, Рокоссовский күштерді күшейтуге мүмкіндік алды. Орталық майдан кейін 1-Белорусь майданы болып қайта аталды, және Рокоссовский Белоруссия (Беларусь) арқылы Польшаға кеңес әскерінің ілгерілеуіне басшылық етті.

1944 ж.: Багратион операциясы және Варшава көтерілісі

1944 жылы Кеңес Одағының «Багратион» операциясын жоспарлаған кезде, түрлі дереккөздер әртүрлі нұсқада баяндайтын белгілі бір оқиға болды. Рокоссовский Сталинмен келіспеді, ол кеңестік соғыс тәжірибесіне сәйкес, неміс майданының бір тұсынан тесіп өтуді талап етті. Рокоссовский екі бағытта тесіп өтудің дұрыс екенін қатысты түрде жеткізді. Сталин Рокоссовскийге үш рет «барып, ойланып кел» деп бұйырды, бірақ ол әр жолы қайта оралып, «екі бағыт, жолдас Сталин, екі бағыт» деп жауап берді. Үшінші рет айтқаннан кейін Сталин үндемеді, бірақ Рокоссовскийге жақындап, иығына қолын қойды. Бөлмедегілердің бәрі Сталиннің Рокоссовскийдің иығынан погонын жұлып алуын күтіп, ширығулы жағдай туды. Бірақ Сталин «Сенімділігіңіздің дұрыс шешімдер қабылдауыңызды көрсетеді» деді және Рокоссовскийдің жоспарына сәйкес шабуылды бастауға бұйырды. Бұл шайқас сәтті аяқталды және Рокоссовскийдің беделі нығайды. Беларусьтегі неміс армиялар тобының орталық бөлігін талқандағаннан кейін, Рокоссовскийдің әскерлері 1944 жылдың ортасында Варшаваға қарсы Висланың шығыс жағалауына жетті. Осы жеңістері үшін ол Кеңес Одағының маршалы атағына ие болды. Сталин бірде: «Менде Суворов жоқ, бірақ Рокоссовский – менің Багратионым» деген еді. Рокоссовский Вислаға жақындаған кезде, қалада тамыз-қазан айларында Польшаның Үкіметі Лондоннан берген бұйрық бойынша Польша Армиясының (AK) басшылығымен Варшава көтерілісі басталды. Рокоссовский көтерілісшілерге күш түсуге бұйрық бермеді. Бұл шешімге қатысты Рокоссовскийдің жеке пікірлері туралы көптеген болжамдар айтылды. Ол әрқашан байланыс желілерінің нашар болуы және солтүстік жақтан жаудың күшті қысымы салдарынан Варшаваға күш жіберудің апатқа ұшырауы мүмкін екенін айтатын. 1944 жылдың қарашасында Рокоссовский 2-ші Белоруссия майданына ауыстырылды, ол Шығыс Пруссияға, содан кейін солтүстік Польша арқылы Одер өзенінің сағасына, Штеттинге (қазіргі Щецин) жетті. 1945 жылдың 3 мамырында ол Германиядағы Висмар қаласында британдық фельдмаршал Бернард Монтгомеридің 2-ші армиясымен кездесті, ал Жуков пен Иван Коневтің әскерлері Берлинді басып алып, соғысты аяқтады. 1945 жылдың шілдесінде ол, Жуков және тағы бірнеше кеңес офицерлері Берлиндегі Бранденбург қақпасында өткен салтанатта «Баня» орденімен марапатталды.

Соғыстан кейінгі өмір

Екінші дүниежүзілік соғыстың ең көрнекті кеңес әскери қолбасшыларының бірі ретінде Рокоссовский 1945 жылы Мәскеудегі Қызыл алаңда өткен Жеңіс парадында парадты басқарушы офицер ретінде болды, ол маршал Георгий Жуковтың, парад инспекторының, «Идол» атты әйгілі атымен қатар, түсті қоңыр түсті «Поле» атты биесінде отырды. Соғыс аяқталғаннан кейін Рокоссовский Польшадағы Кеңес күштеріне (Солтүстік күштер тобы) басшылық етті. Толық төрт жыл өткен соң, 1949 жылдың қазан айында Польшада Болеслав Бирут басқаратын үкімет құрылғаннан кейін, Сталиннің бұйрығымен Рокоссовский Польшаның ұлттық қорғаныс министрі болды, сонымен қатар Польша маршалы атағы да берілді. Рокоссовский Польша маршалы атағын алған екі шетелдік маршалдың бірі, екіншісі – Франция маршалы Фердинанд Фош. Рокоссовскиймен бірге бірнеше мың совет офицерлері польшалық әскери бөлімдердің көпшілігіне командирлер немесе кеңесшілер ретінде басшылық етті. 1952 жылы ол Польша Халық Республикасы Министрлер Кеңесі төрағасының орынбасары болды. Рокоссовский поляк болғанымен, ол 35 жылдан бері Польшада тұрмаған және көптеген поляктар оны елдегі ресейлік және советтік өкіл деп есептеді. Рокоссовский өзінің аянышты сөзінде былай деді: «Ресейде мені поляк дейді, ал Польшада – орыс». Польша армиясының де-факто бас қолбасшысы ретінде ол советтік қарсылық қозғалысын, нақты немесе ойдан шығарылған, басу үшін әртүрлі әдістерді енгізді. Ең танымалдары – әскердің еңбек батальондары, онда әлеуметтік немесе саяси тұрғыдан тұрақсыз деп танылған немесе отбасылары шетелде болған барлық еңбекке қабілетті ер адамдар жиналды. Бұл репрессивті шараларға соғысқа дейінгі Польша армиясының бұрынғы сарбаздары, сондай-ақ соғыс кезіндегі астыртын әрекеттерді жүзеге асырған «Үй армиясы» да кірді. 1956 жылдың маусым айында Познаньдегі жергілікті жұмыс жағдайлары мен тұрмыс деңгейіне, сондай-ақ Польшаға кеңестік ықпалына қарсы наразылық акциялары кезінде Рокоссовский әскери бөлімдерді кіргізу туралы бұйрыққа қол қойды, нәтижесінде кем дегенде 74 бейбіт тұрғын қаза тапты. 1956 жылы Познаньдегі тәртіпсіздіктер мен бұрын түрмеге қамалған коммунистік реформатор Владислав Гомулканың «ақталуынан» кейін Рокоссовский Никита Хрущевті Польша мемлекетіне қарсы күш қолдануға көндіру үшін Мәскеуге барды. Алайда Гомулка кеңестік тараппен келіссөздер жүргізе алды, ал жаңа поляк бірінші хатшысының талабы бойынша Рокоссовский Польшаны тастап кетуге мәжбүр болды. Ол Кеңес Одағына оралды, онда оның советтік шендері мен наградалары қайта жаңартылды; 1957 жылдың шілдесінде қорғаныс министрі Жуковты қызметтен шеттетуден кейін Никита Хрущев оны қорғаныс министрінің орынбасары және Кавказ әскери округінің қолбасшысы етіп тағайындады. 1958 жылы ол Қорғаныс министрлігінің бас инспекторы болды, бұл лауазымды 1962 жылдың сәуір айында зейнетке шыққанға дейін атқарды. Рокоссовский 1968 жылдың 3 тамызында Мәскеуде 71 жасында простата рагынан қайтыс болды. Оның күлі Қызыл алаңдағы Кремль қабырғасының некрополіне жерленді.

Отбасы

Рокоссовский мен оның әйелі Юлияның Ариадна (1925–1978) есімді қызы болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол әскери дәрігер Галина Талановамен танысты, одан Надежда (1945 жылы туған) есімді қызы дүниеге келді. Рокоссовскийдің шөбересі Ариадна Рокоссовская (1980 жылы туған) Ресейдің "Российская газета" газетінде журналист болып жұмыс істейді.