Кіріспе
Арнольд Спенсер Лиз (16 қараша 1878 – 18 қаңтар 1956) – британдық фашистік саясаткер. Лиз бастапқыда түйелер саласындағы ветеринариялық сарапшы ретінде белгілі болды. Күшті антисемит болған ол өзінің «Императорлық фашистік лига» атты фашистік қозғалысын басқарды және Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін де, соғыстан кейін де көптеген poleмикалық еңбектердің авторы және баспагері болды.
Arnold Spencer Leese (16 November 1878 – 18 January 1956) was a British fascist politician. Leese was initially prominent as a veterinary expert on camels. A virulent anti Semite, he led his own fascist movement, the Imperial Fascist League, and was a prolific author and publisher of polemics both before and after the Second World War.
Ерте өмір және білім
Лиз 1878 жылғы 16 қарашада Англияның Ланкашир графтығындағы Лайтэм-Сент-Эннс қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – өндіруші және суретші Спенсер Лиз. Ол 1-ші баронэт Джозеф Фрэнсис Лиздің (1845–1914) сіңілі баласы және 3-ші баронэт сэр Оливер Лиздің (1894–1978) екінші туысы болды. Лиз Гигглсвик мектебінде оқыды. Жалғыз бала болғандықтан, оның балалық шағы жалғыздықпен сипатталды. 1894 жылы әкесінің қазасы отбасын қаржылық қиындыққа түсірді, бұл Лизді пансиондық мектептен кетуге мәжбүр етті. Дегенмен, ол әдесінің қаржылық көмегінің арқасында Корольдік ветеринариялық хирургтар колледжіне қабылданды.
Ветеринариялық мамандық
1903 жылы бітіргеннен кейін Лиз алдымен Лондонда жылқы емшісі болып жұмыс істеді, содан кейін 1907 жылы Үндістанның азаматтық ветеринариялық бөлімінде қызметке қабылданды, онда ол түйелерді зерттеуде сарапшы атанды. Ол алты жыл бойы Үндістанда, көбінесе Солтүстік-Батыс шекарасында жұмыс істеді, сосын Шығыс Африка үкіметінің ветеринариялық бөлімінде жұмыс істеу үшін Италиялық Сомалиге ауыстырылды, және 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда сол жерде болды. Лиз түйе туралы білікті маман ретінде танылды және осы жануар мен оның аурулары туралы бірнеше мақала жариялады, алғашқысы 1909 жылы «Тропикалық ветеринариялық ғылым журналында» жарық көрді. 1910 жылы Луи Жозеф Алсид Райлие түйе паразиті – Телазия лезеиге оның есімін берді. 1927 жылы ол «Сау түйе және ауру түйе туралы зерттеме» атты еңбегін жариялады, ол Үндістанда елу жыл бойы стандартты оқулық ретінде сақталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лиз Корольдік армиялық ветеринариялық корпусына офицер болып қабылданып, Сомалилендті қайта жарақтандыру комиссиясында түйе сатып алу офицері, ал түйе корпусымен бірге Францияда Батыс майданында аттарды жеткізуші қойманың ветеринариялық офицері болып қызмет етті. Соғыс кезінде ол бұрынғы үй иесінің қызы Мей Винфред Кингке үйленді. Лиз Англияға оралып, Линкольнширдегі Стэмфорд қаласына қоныстанды және 1928 жылдың маусым айында зейнеткерлікке шыққанға дейін ветеринар болып жұмыс істеді.
Фашистік белсенді
1920-шы жылдардың басында Лиз итальян фашизміне қызығушылық танытты және итальян фашистік диктаторы Бенито Муссолиниге әуес болды. 1923 жылғы сәуірде ол «Ескі Англия үшін фашизм» атты қысқаша памфлет жазды, онда Дучені мадақтап, фашизмнің Ұлыбритания үшін қаншалықты маңызды екенін атап өтті. 1923 жылғы мамырда құрылған Британ фашистеріне (БФ) қосылғаннан кейін көп ұзамай, 1924 жылғы наурызда Стэмфордта өзінің бөлімшесін құрды, ол тез арада 80 мүшеден асты. Бірақ Лиз партияға бұрынғы социалистер мен еврейлерді қабылдау саясатына наразылық білдірді, оны коммунистік шпионажбен «толтырылған» деп есептеді. Ол БФ «фашизмді түсінбегенін» де жазды, оның нағыз мәні Лиз үшін «демократияға қарсы бүлік пен мемлекеттік басшылыққа оралу» болды. Жануарларды жақсы көретін ол еврейлердегі сою салтының өзінің антисемитизміне әсер еткенін де айтты. Лиз фашизмді зерттейтін халықаралық «ой-санау орталығы» – Швейцариядағы Centre International d'Études sur le Fascisme (CINEF) ұйымына қосылды және оның британдық тілшісі болды. Ол сондай-ақ көршісі, «Британдықтар» мүшесі, экономист Артур Китсонмен жақын қарым-қатынаста болды. Олардың достығы Китсонның 1937 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. Китсон Лизді ақшаны бақылау – биліктің кілті екеніне және ақшаның ақыр соңында еврейлердің қолында екеніне көндірді. Китсон оған «Сион ақсақалдарының хаттамалары» кітабын берді, оны Лиз былай деп сипаттады: «Бұл кішкентай кітаптағы әрбір сөз шындыққа сай еді, мен оны бітіргенше қоя алмадым». Лиз сондай-ақ «Британдықтардың» негізін қалаушы Генри Гамильтон Бимишті еврейге қарсы «пионер» деп құрметтеді. 1924 жылы ол фашист Гарри Симпсонмен бірге Стэмфорд қалалық кеңесіне кеңесші болып сайланды, осылайша Ұлыбританиядағы алғашқы сайланған фашист кеңесшілері болды. Британ фашистері әдетте «көре алмаған демократиялық жүйеге» араласпауды жөн көрді, ал Лиздің демократияға деген жек көрушілігі сайлау арқылы парадоксальды түрде күшейді. Ол: «Мен таныған көптеген адамдар маған дауыс берді, өйткені мен олардың шошқаларын немесе үй жануарларын емдедім, мен не үшін тұрғанымды білмейтін» деп жазды. Лиз британдық фашистердің саясатына көңілі толмады, оларды «жақсартылған консерватизм» деп атады. 1925 жылы ол Симпсонмен бірге БФ-тан бөлініп кеткен Ұлттық фашистер (NF) тобына қосылды, ол 1926 жылғы шілдеде Британдық Ұлттық фашистер (BNF) деп қайта аталды. Лиз Стэмфорд БФ бөлімшесін BNF-қа көшірді және 1927 жылғы мамырда BNF құлағаннан кейін Стэмфорд BNF қалдықтарынан «Фашистік лиганы» құрды. 1927 жылғы қазанда ол бір мерзім қызмет еткеннен кейін кеңесші қызметінен кетті және 1928 жылғы маусымда 50 жасында зейнетке шықты, содан кейін Суррейдегі Гилдфордқа көшіп кетті.
Императорлық фашистік лигасы
1929 жылы Лиз жеке ұйымын – Императорлық фашистік лигасын (ИФЛ) құрды. Қозғалыс бастапқыда итальяндық фашизм үлгісінде болды, бірақ Генри Гамильтон Бимиштің ықпалымен антисемитизмге көбірек назар аудара бастады. IFL және оның кең ауқымды баспа саласы Лиздің жеке қаражатынан қаржыландырылды. 1932 жылы Освальд Мосли IFL-ді өзінің Британдық фашистер одағына қосу мақсатымен Лизге ұсыныс жасады. Екеуінің арақатынасы бастапқыда жақсы болғанмен (Лиз 1932 жылғы 27 сәуірде Мосли төрағалық еткен «Британ саясатындағы еврей ақшасының билігінен туындаған соқырлық» тақырыбында Жаңа партияның отырысында сөз сөйлеген еді), Лиз көп ұзамай Мослиді «еврей мәселесін» шешпегені үшін сынады және оның тобын «кошер фашистер» деп атады. Осы кезде Лиздің антисемитизмі оның басты саяси ерекшелігіне айналды және ол конспирациялық және гистериялық сипатқа ие бола бастады. Бұл Германияға сапары мен Джулиус Штрейхермен кездескеннен кейін күшейді, содан кейін Лиз IFL газеті «Фашистті» Der Stürmer үлгісінде қайта құрды. Оның антисемитизмі арий нәсілінің өркениет пен мәдениеттің жасаушысы екендігі және арийлердің еврейлермен үнемі күресте екендігі, оның нәтижесі болашақты толығымен анықтайтыны туралы идеяларды қамтыды. Оның пікірлері, 1935 жылы газ камераларын пайдалану арқылы еврейлерді жаппай өлтіруді ұсынғандығы үшін, 1936 жылы IFL мүшесі, баспагер Уолтер Уайтхедпен бірге алты айыптама алғанда түрме жазасына әкелді. Айыптама «Фашист» журналының шілде айындағы санында жарияланған екі мақалаға қатысты. Ол қоғамдық тәртіпті бұзғаны үшін айыппұл төлеудің орнына алты айға түрмеге қамалды. Түрмеден шыққаннан кейін ол «Маңызды емес қорғанысым» атты тағы бір памфлет шығарды, ол еврей Пасхасы тойлауларында христиан балаларын құрбан ету туралы бұрынғы мәлімдемесін қорғауға арналған ұзақ еңбек болды. Ол сондай-ақ Ульрих Флейшауэр басқарған Welt Dienst жаңалықтар агенттігі таратқан материалдарды пайдаланды және олар үшін жазды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Лиз екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде қорғаныс ережелерінің 18B тармағы бойынша Ұлыбританияда тұтқындалған фашистік қозғалыстың соңғы көшбасшыларының бірі болды. Өзінің басты адалдығы Ұлыбританияға екенін айтқан Лиз соғыстың басынан бастап Адольф Гитлерді сынға алды және 1940 жылдың маусым айында оған қатысты тұтқындау бұйрығы шығарылғанда қатты ашуланды. Ол соғысты сынаған бірнеше үнқағаздарды жариялаған бірнеше жасырын орналасқан жерлер құрды және 1940 жылдың 9 қарашасына дейін ұстаудан қашып жүрді. Өзінің патриотизміне жасалған қарапайым қорлық деп санайтын Лиз әлі де ашуланып, қамауға қарсылық көрсетіп, ұстау камерасын қиратты. Лиз соғысты "жұдай соғысы" деп қарады, бірақ Гитлер-Сталин келісімін қатаң түрде жоққа шығарды және нацистерді Норвегияға басып кіргені үшін айыптады. (Лиз өзінің саяси сенімдерін "Расалық фашизм" деп атады, себебі ол нацистер қолданған "Ұлттық социализм" терминін ұнатпады, бірақ ол және IFL мүшелері нацистік антисемитизмді қолдады). 1944 жылы денсаулығына байланысты үлкен операциядан кейін босатылды. Соғыс аяқталғаннан кейін, ол Уильям Джойстың ісінде куәлік беруге дайын екенін білдірді. Бимишпен бірге ол Нюрнбергте нацистерді қорғау үшін "жұдай мәселесі" бойынша куәлік беруге дайын болды. Лиз Нюрнберг процесін "осы елдегі 18B ережесі сияқты жұдай және масондық іс" деп сипаттады. Бұл – кек алу әрекеті".
Соғыстан кейінгі іс-әрекет
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Лиз өзінің "Жеудейлік ақпарат бюросын" құрып, өз журналын шығара бастады. Ол сол кезде Британияда 2,5 млн. яһуди бар екеніне сенді, бұл нақты санынан жеті есе көп. Журналдың қара нәсілге қарсы бағыты да бар, "Nigger Notes" атты тұрақты бағаны пайда болды. Готик Рипплз Холокостты жоққа шығару деп аталатынның алғашқы қолдаушысы болды, ол 1953 жылы "Гитлер алты миллион еврейді өлтірген туралы аңыз Готик Рипплз ешқашан шешпеген, өйткені біз бұл сан үлкен болса, Гитлер бізге одан да жақсы болар еді деген пікірдеміз; біз антисемитизмге "ойымыз жеткен" және егер жойылу адамгершілікпен жасалса, ол шындық болса, бәрі үшін пайдалы деп санаймыз. Алайда, олай болған жоқ". 1946 жылы Лиз тағы алты адаммен бірге, Эммануэль Джон Уильям Альфорд, Лесли Реймонд Альфорд, Альфред Маккарти, Альфред Джон Роберт Маккарти, Фредерик Том Эдмундс және Энтони Уильям Гиттенс, Ваффен СС-тің мүшелері болған екі қашқан голландтық тұтқындарға көмектескені үшін тұтқындалды. Сотта Эдмунд өзінің фашист екенін ашық мойындады. Гиттенс 1924 жылы британиялықтарға қосылды және 1950 жылдан бастап 1973 жылы қайтыс болғанға дейін оның хатшысы болды. Ол 1930 жылдары Императорлық фашистік лигаға қосылып, олардың Кентиш Таун қаласында бөлімшесін құрды. 1960 жылдардың аяғында ол Ұлттық майданға қосылып, оның негізін қалаушы А. К. Честертонмен тығыз жұмыс істеді. Екі голландық Аргентинаға қашуды жоспарлап отырды. Кейін олар тұтқындалып, Лиз және оның алты серіктесі қашуға әрекеттенгендері үшін бір-бір жыл түрмеге қамалды. 1947 жылдың қарашасында Лиз түрмеден босатылды. 1948 жылы Лиз Лондонда Ұлттық жұмысшылар қозғалысын құрды. 1950 жылдың желтоқсан айында ол Гарольд Скоттке, Метрополитен полициясының комиссарына, қылмыстық жала жабу үшін сотталды, бірақ ақталды. 1951 жылы ол өзінің автобиографиясын шығарды Қадамнан тыс: Анти-иудейлік түйе дәрігерінің екі өміріндегі оқиғалар. Лиз Колин Джордан мен Джон Тинделлдің "60-шы жылдардан бері экстремалды оң жақтағы ең маңызды тұлғалары" ретінде қызмет етті. Ол қайтыс болғаннан кейін жесірі Мей Винфред Лиз (1974 жылы қайтыс болды) оңшыл топтарды қаржыландыруға көмектесті. Оның Лондондағы 74 Princedale Road, Holland Park үйі Иорданияға қалдырылды және 'Арнольд Лиз үйі' деп аталды. Бұл нысан Иорданияның операциялық базасына айналды, онда Ақ қорғаныс лигасы, Ұлттық социалистік қозғалыс және басқа да оңшыл операциялар болды. Лиз 1956 жылы 18 қаңтарда 77 жасында қайтыс болды.