Кіріспе

Британдық саясаткер (1869–1951)

Кристофер Аддисон, 1-ші виконт Аддисон, (19 маусым 1869 – 11 желтоқсан 1951), британдық дәрігер және саясаткер болған. Либералдық және Лейбористік партияларының мүшесі ретінде, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оқ-дәрі министрі қызметін атқарды, ал кейін Дэвид Ллойд Джордж басшылығымен денсаулық сақтау министрі және Клемент Атли басшылығымен Лордтар палатасының басшысы болды. Ол көрнекті анатомист және, мүмкін, Парламентке (Commons) енген ең белгілі дәрігер болды. Денсаулық сақтау, соғыс кезеңіндегі қару-жарақ, тұрғын үй және ауыл шаруашылығы мәселелерінде жетекшілік етті. Көзге түспесе де, ол екі дүниежүзілік соғыстан кейінгі үкіметтерде маңызды рөл атқарды. Аддисон 1911 жылы Ұлттық сақтандыру схемасын ілгерілету үшін көп еңбек етті. Ллойд Джордж 1919 жылы министрлік құрылғанда оны денсаулық сақтаудың алғашқы министрі етіп тағайындады, ал Аддисон Ұлы соғыстан кейін кеңес тұрғын үйлерін кеңейтуді қадағалады, жергілікті билік тұрғын үй жобаларына мемлекеттік қаржыландыруды арттырды. Кейін ол Лейбористік партиясына қосылды.

Өмірбаян және білім

Аддисон Линкольнширдегі Хогстхорп ауылдық округінде Роберт Аддисон мен Чарльз Фанторптың қызы Сьюзанның ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасы бірнеше буын бойы ферманы иеленген және басқарған, ал ол өмірі бойы ауыл шаруашылығы мен ауылдық мәселелерге қызығушылық танытты. Ол он үш жасынан бастап Харрогейттегі Тринити колледжіне оқуға түсті. Медициналық білімін Шеффилд медицина мектебінде және Лондондағы Сент-Бартоломей ауруханасында алды. Оның білімі отбасына ауыр тиді, сондықтан ол мансабын бастағаннан кейін ата-анасына қарызын өтеуге талап етті. 1892 жылы Аддисон Лондон университетін медицина және ғылым бакалавры дәрежесімен, сот медицинасы бойынша марапатталды. Бір жылдан кейін ол медицина докторы болып жұмыс істеуге лицензия алды, және екі жылдан соң Корольдік хирургтар колледжінің мүшесі болып сайланды. Ол жеке практиканы академиялық зерттеулермен үйлестірді және Шеффилд медицина мектебінде анатомиядан сабақ берді. 1896 жылы ол жаңадан құрылған Шеффилд университетінің колледжінде анатомия профессоры болды және 1898 жылдан 1901 жылға дейін "Төрт ай сайынғы медициналық журналды" басқарды. 1901 жылы ол қайтадан Лондонға көшіп, Чарринг-Кросс ауруханасында оқытумен айналысты. Ол анатомия саласындағы зерттеулерін жариялады және Корольдік хирургтар колледжінің Хантер профессоры атанды. Қаржы министрі Дэвид Ллойд Джордж Аддисонның медициналық білімін ескеріп, оны 1911 жылғы Ұлттық сақтандыру туралы заң жобасын Парламентте де, Британдық медициналық қауымдастығында да қолдау үшін сөйлеуге шақырды. 1914 жылдың тамызында ол Джек Пиздің басшылығымен Білім беру кеңесінің парламенттік хатшысы болып тағайындалды. Оның бұл қызметі балалардың денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартуға бағытталған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін тоқтатылды.

Дүниежүзілік соғыс

Аддисон 1915 жылғы мамыр айында Оқ-дәрі министрлігінің Парламенттік хатшысы болды. Аддисон қару-жарақ өндірісін жеделдету үшін «Соғыс социализмі» деп аталған еркін нарыққа араласуды енгізді. Кілтті секторлардағы жеке кәсіпкерлік мемлекеттік бақылауға алынды, мемлекет өзінің зауыттарын салды және қару-жарақ жұмысшыларының – ерлердің де, әйелдердің де – әл-ауқатын жақсартуға ерекше көңіл бөлінді. Оқ-дәрімен жабдықтау желілері соғыстың қарқынын анықтады, әсіресе соғыстың алғашқы жылында, сондықтан осы саланың тұрақтылығы мен өнімділігі ең маңызды мәселе болды. Үкімет Уолни аралындағы (қазір Камбрия облысы) Викерстаун сияқты тұрғын үйлерді діни, әлеуметтік және ойын-сауық құрылыстарымен жабдықтады, бұл қару-жарақ жұмысшылары мен олардың отбасыларына кеңейтілген қару-жарақ зауыттарының жанында тұруға мүмкіндік берді. Сол кездегі беделді мемлекеттік қызметкер Реймонд Унвин, 1905 жылы бастау алған арзан коттедждер қозғалысының идеалдарымен қатар, кеш Виктория дәуірінің/утопиялық/Фабиандық философиясының кейбір элементтерін бақшалы қалашықтар тұжырымына енгізді. Кері перспективада қарағанда, мұны соғыстан кейінгі кезеңдегі муниципалды тұрғын үйлердің прототипі және мемлекет тарапынан мойындалған қала құрылысының бастауы деп қарастыруға болады. Отан қорғауды басты міндет деп есептеген идеалисттер, жылдам құрылыстың талабына байланысты дизайн, жоспарлау және ландшафттық безендірудегі компромистерге көңіл бөлгені мүмкін. Жұмысшы табының үйлеріндегі асүйлердің, жуынатын бөлмелердің және бақшалардың жақсартылған өлшемдері әйелдерді құзырлы өнеркәсіптік жұмысшылар және саяси күш ретінде бағалауға жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Оқ-дәрі министрлігі – Дэвид Ллойд Джордж құрған және басқарған, қару-жарақ өндірісін жеделдету және арттыру мақсатындағы жаңа министрлік. Жаңа, мемлекеттік меншіктегі индустрияда еңбек жағдайлары жақсартылды, ал Аддисон өндіріс тиімділігін күрт арттыратын схемаларды жасады және іске асырды. Ол құпия кеңесші болды және 1916 жылғы шілдеде Ллойд Джордж соғыс министрі болған кезде Оқ-дәрі министрі қызметіне тағайындалды. 1916 жылдың соңында ол Ллойд Джорджты премьер-министр Х.Х. Асквитке қарсы қолдады және жаңа коалициялық кабинетте жұмысын жалғастырды.

Соғыстан кейінгі жоспарлау

1917 жылы шілдеде ол портфелі жоқ министр болып тағайындалды, соғыстан кейін Ұлыбритания қарсыласатын мәселелерді талдау және қайта құру жоспарларын дайындаумен айналысты. Ол Артур Гринвудпен бірлесіп, кең ауқымды әлеуметтік реформалар бағдарламасын жасау үшін жұмыс істеді. Эддисонның ең үлкен жетістігі, соғыс аяқталған кезде шамамен 440 миллион фунт стерлинг үнемдеген есептеу жүйесін құру болды. Аддисонның Хокстон сайлау округі 1918 жылғы жалпы сайлауда таратылып, ол жаңа Шордич сайлау округінен сайланды. Ллойд Джорджтың коалициялық үкіметінде консерваторлардың ықпалы артқанмен, Аддисонның жоспарлары соғыстан кейінгі көптеген заңдардың негізі болды. 1919 жылғы қаңтарда Аддисон Жергілікті басқару кеңесінің төрағасы болды, оның мақсаты оны Денсаулық сақтау министрлігіне айналдыру еді. 1919 жылғы Денсаулық сақтау министрлігі туралы заң қабылданғаннан кейін маусым айында ол алғашқы Денсаулық сақтау министрі атанды. Ол халық денсаулығын жақсарту және әлеуметтік заңнаманы қабылдауға үлкен үлес қосты.

1922-1937 жылдар

Аддисон 1922 жылғы жалпы сайлауда өзінің мандатын жоғалтты. Соғыс аяқталғаннан бері ол Либералдық партияның екі таласқан фракциясынан да алыстап қалған еді. Оның әлеуметтік реформаларға және прогрессивті саясатқа сенімі оны Лейбористтік партияның социализміне жақындатты, және ол 1923 жылғы жалпы сайлауда Лейбористтік кандидаттарды қолдап үгіт жүргізді. Осы кезеңде ол отбасылық шаруашылығына оралып, бірнеше кітап жариялады, оның ішінде "Баспанасыздықпен сатқандық", "Жақсы тұрғын үй мен денсаулықтың нашарлауы арасындағы байланыс" және "Практикалық социализм" кітаптары бар. Ол 1924 жылғы жалпы сайлауда Хаммерсмит Оңтүстік сайлау округінде Лейбористтік партиядан кандидат ретінде сәтсіздікке ұшырады, бірақ 1929 жылғы жалпы сайлауда Уилтширдегі Суиндон сайлау округінде жеңіске жетті. Рамсей Макдональд 1929 жылы Аддисонды Ауыл шаруашылығы министрлігінің парламенттік хатшысы етіп тағайындады. Ол Ноэль Бакстонның басшылығымен жұмыс істеді және 1930 жылдың маусымында Ауыл шаруашылығы министрі болды. Ол Лейбористтік партияның болашақ лидері Клемент Аттлимен тығыз қарым-қатынас орнатты, және Социалистік медициналық қауымдастықтың белсенді мүшесі болды. 1931 жылы экономикалық дағдарысқа тап болғанда, Қаржы министрі Филип Сноуден мемлекеттік шығыстарды, әсіресе жұмыссыздық жәрдемақысын қысқартуды ұсынды. Аддисон кабинетте осы қысқартуларға қарсы дауыс берді және Макдональд консерваторлар мен либералдармен Ұлттық үкімет құрғанда оппозицияға өтті. Аддисон 1931 жылғы жалпы сайлауда өзінің мандатын жоғалтты. 1934 жылы ол қосымша сайлауда Суиндон мандатын қайта жеңіп алды, бірақ 1935 жылғы жалпы сайлауда оны екінші рет жоғалтты.

1937-1951 жылдар

1937 жылы мамыр айында Эддисон Лордтар палатасындағы Лейбористік партияның шағын фракциясына қосылды. Ол Линкольн округіне қарасты Сталлингбороның бароны Эддисон титулын алып, пэр ретінде көтерілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Букингемшир соғыс шаруашылық комитетінің төрағасы болды, бұл округтегі ауыл шаруашылығы өндірісі мен жабдықтауын үйлестірді. Лорд Снелл денсаулығына байланысты қызметтен бас тартқаннан кейін 1940 жылы Атли Эддисонды Лордтар палатасындағы Лейбористердің жетекшісі етіп тағайындады. Эддисон бұл лауазымды өмірінің соңына дейін сақтап, 1945 жылғы жалпы сайлауда Лейбористер жеңіске жеткеннен кейін Лордтар палатасының басшысы қызметін атқарды. 1945 жылдың шілдесінде ол Линкольн округіне қарасты Сталлингбороның виконты Эддисон титулын алды. Лордтар палатасының басшысы ретінде Эддисонның басты міндеті – жоғары палата арқылы үкімет заңдарын өткізуді бақылау болды. Ол Лордтар палатасындағы консервативті оппозицияның жетекшісі Солсбери маркизімен жақсы қарым-қатынас орнатты. Жалпы кеңесулер арқылы Эддисон пэрлер үшін, әсіресе мүдделерді жариялауға қатысты жаңа ережелерді әзірледі. Ол сондай-ақ Атлидің бірінші кабинетінде Доминион істері жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды, Доминион істері кеңсесін Ұлыбритания Достастығы қатынастары кеңсесіне айналдырып, Лейбористік партияның ерте империализмге қарсы саясатында және Британ Достастығын нығайтуда маңызды рөл атқарды. 1946 жылы ол "Жартер" орденінің рыцары атағын алған алғашқы Лейборист саясаткері болды. Денсаулығы нашарлағандықтан, ол 1947 жылы шетелдік істерден қол үзді, содан кейін Лордтарға жетекшілік етіп, бірнеше пайдасыз лауазымдарды атқарды, 1951 жылдың қазан айында Лейбористер үкіметтен кетуіне дейін. Эддисонның Лордтар палатасы арқылы заңдарды өткізудегі табысының нәтижесінде, Атли үкіметі билікте болған кезеңде институтқа көптеген маңызды реформалар жасаған жоқ, тек оның кешіктіру құқығын бір жылға дейін шектеумен ғана айналысты.

Отбасы

Лорд Аддисон 1902 жылы Арчибальд Грейдің қызы Изобельге алғаш рет үйленді. Олардың екі қызы мен үш ұлы болды. Бай шотланд кәсіпкері және кеме агенті Изобель күйеуі саяси мансапқа қадам басқанда оны моральдық және қаржылық тұрғыдан қолдады. 1934 жылы қайтыс болғаннан кейін, Эддисон 1937 жылы Фредерик Перси Лоудың қызы Доротиге екінші рет үйленді. Лорд Аддисон 1951 жылдың желтоқсан айында 82 жасында, саяси мансабы аяқталғаннан кейін екі ай өткен соң дүние салды. Оның титулдары ең үлкен ұлы Кристоферге өтті. Леди Аддисон 1982 жылдың қыркүйек айында қайтыс болды.

Еске алу

Аддисон 1919 жылғы 4 маусымда Бристоль қалалық кеңесінің жаңа Sea Mills ауданының негізін қалады. Сол шара аясында қала әкімі әйелі емен ағашын отырғызды, ол бүгінге дейін сақталған және «Аддисон ағашы» деп аталады. Ұлыбритания бойынша 90-нан астам көше Аддисонның есімімен аталып, барлығы әлеуметтік тұрғын үйлер салынған аймақтарда орналасқан.