Арұба азаттығының күрескері: Бетико Кроес өмірі мен қызметі

Кіріспе

Арубалық саясаткер Гилберто Франсуа "Бетико" Крос (25 қаңтар 1938 - 26 қараша 1986) – Арубаның Нидерланд Антиль аралдарынан бөлінуін қолдаған Арубалық саяси белсенді. Бұл 1986 жылы іске асты, бірақ 31 желтоқсан 1985 жылы (status aparte күні) болған автомобиль апатынан кейін Крос комаға түсіп, өзінің жемісін көре алмай, есіне оянбады. Ол "Либертадор" (азат етуші) және Аруба халқының әкесі ретінде танылды.

Өмірбаян және мансап

Крос 1938 жылдың 25 қаңтарында Санта-Круз қаласында дүниеге келді. Орта мектепті бітіргеннен кейін Нидерландыдағы Хильверсумдағы Мұғалімдер даярлау колледжінде оқыды және 1959 жылы мектеп директорының куәлігін алды. 1970 жылдың шілдесінде АВП-ның UNA-ға орын бермеу туралы шешім қабылдағаннан кейін ол отставкаға кетті. 1971 жылдың ақпан айында Крос «Халықтық сайлау қозғалысы» (Movimiento Electoral di Pueblo) саяси партиясын құрды және арал кеңесіне сайланды. 1973 жылы ол Нидерланд Антиль аралдарындағы Аруба үшін 8 орынның 5-ін жеңіп алды. 1976 жылы Аруба аралының Туы мен Ұлттық әнұранын жасауға жауапты болды. Оны танымал Паду Дель Карибе (Паду Лампе) және әнұранды да жазған Руфо Уивер бірлесіп жазды. Аруба халық саны бойынша екінші орындағы арал, ал Кюрасао – ең үлкен және ең көп халқы бар арал. Арубада Нидерланд Антиль аралдарында 8 орын болды, Кюрасаода 12 орын, Бонайрда бір орын болды, ал Саба, Синт-Евстатиус және Синт-Мартен бір орынды бөлісті. Нидерланд Антиль аралдарының астанасы Виллемстад, Кюрасао қаласы болды. Арубалық патриоттық партиясы (ППА) референдумға бойкот жариялады, ал Нидерланд Антиль аралдарының үкіметі референдумды заңсыз деп жариялады және референдумға дейін оның нәтижелерін қабылдамайтынын мәлімдеді. 1977 жылдың наурыз айында өткен референдумда сайлаушылардың 95 пайызы тәуелсіздікті қолдады. 1977 жылдың маусым айында Нидерланд Антиль аралдарындағы сайлауда Кюрасаоның Демократиялық партиясының Бой Розендалы айқын жеңіске жетті. Жаңа кабинет құруға ешкім тағайындалмады, керісінше, Арубаның автономиясына қарсы болған Розендал кеңеспей-ақ коалициясын құрды. Крос демонстрациялар мен Кюрасао өнімдерін бойкоттауды жариялады. 1981 жылдың ақпан айында Дөңгелек үстел конференциясында Крос Арубаның тәуелсіздігін 1991 жылға ресми түрде белгіледі, бірақ 1983 жылғы Дөңгелек үстел конференциясы Нидерланд Корольдігі үшін жаңа Хартияны ұсынуға әкелді, онда Аруба 1986 жылы Корольдіктің құрамындағы ел ретінде арнайы мәртебеге ие болады және 1996 жылы тәуелсіздік алуы мүмкін. 1983 жылдың 24 сәуірінде полиция офицері Либиер Кросқа қарынға оқ атты. Либиер маусым айында Бонайрге ауыстырылды, ал қарашада прокуратура оған айып тақпауға шешім қабылдады, өйткені оның Кросқа бағыттап оқ атқандығының дәлелі жоқ еді. 1985 жылдың шілдесінде Арубаның Арал кеңесі 1983 жылдың наурызында Арубаның деколонизациясы және тәуелсіздік туралы келісімде келісілген Хартияны бірауыздан мақұлдады, бірақ ППА дауыс беруді бойкоттады. Арнайы мәртебе 1986 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енеді. 1980 жылдары Крос Арубаның экономикасын әртараптандыру үшін туризмге бағытталғандығын ұсынды, өйткені ол негізінен мұнай өңдеу зауытына тәуелді болды. Ол сондай-ақ Аруба халқы үшін FCCA тұрғын үй компаниясы және Arubus көлік компаниясы сияқты ірі жобаларға жауапты болды.

Croes was born on 25 January 1938, in Santa Cruz. After finishing high school, he studied in the Netherlands at the Teacher's Training College in Hilversum and received his headmaster's certificate in 1959. He resigned on July 1970 after the AVP had decided not to give a seat to the UNA. In February 1971, Croes founded the political party People's Electoral Movement (Movimiento Electoral di Pueblo), and was elected to the island council. In 1973, the MEP won 5 of the 8 seats for Aruba in the Estates of the Netherlands Antilles. In 1976 he was the person responsible for the Seal Flag and National Anthem of the island of Aruba. It was co written by renowned Padu Del Caribe (Padu Lampe), and Rufo Wever, who also composed the anthem. Aruba is the second most populous island, however, Curaçao is the largest and most populous island. Aruba had 8 seats in the Estates of the Netherlands Antilles, Curaçao had 12 seats, Bonaire had one seat, and Saba, Sint Eustatius, and Sint Maarten shared a single seat. The Capital of the Netherlands Antilles was Willemstad, Curaçao. The Aruban Patriotic Party (PPA) announced a boycott of the referendum, and the Government of the Netherlands Antilles declared the referendum illegal, and announced, prior to the referendum, that it was not willing to accept the results. In the March 1977 referendum, 95% of the voters were in favor of independence. In June 1977, Boy Rozendal of the Democratic Party of Curaçao won a clear victory in the elections in the Netherlands Antilles. No former was assigned to create a new cabinet instead Rozendal, who was an opponent of Aruban autonomy, installed his coalition without consulting the MEP. Croes announced demonstrations and a boycott of Curaçaoan products. In February 1981, at the Round Table Conference, Croes formally set Aruba's Independence for 1991, however the Round Table Conference of 1983, resulted in a proposed new Charter for the Kingdom of the Netherlands in which Aruba would have a Status Aparte making it a constituent country within the Kingdom in 1986, and possible independence in 1996. On 24 April 1983, Croes was shot in the stomach by police officer Libier. Libier was transferred to Bonaire in June, In November, the Public Prosecution Service decided not to charge him, because there was no proof that he had aimed at Croes. In July 1985 the charter, as agreed in March 1983, in Aruba's Decolonization and Independence Agreement, was unanimously approved by the island council of Aruba, however, the PPA boycotted the vote. The Status Aparte would take effect on 1 January 1986. In the 1980s Croes recommended that Aruba should target tourism in order to diversify the economy since it depended mainly on the refinery. He was also responsible for major projects for the people of Aruba, like the housing company FCCA, and the transportation company Arubus,

1985 жылғы сайлау және қайтыс болуы

1985 жылдың қарашасында ЕОП сайлауда жеңіліп, Аруба Халық партиясының (АВП) Хенни Эман Арубаның алғашқы премьер-министрі болды. 1985 жылдың 31 желтоқсанында Крос жол апатына ұшырап, комаға түсті. Оның қосылу рәсіміне шамамен 40 000 адам қатысты (Арубада 1985 жылы шамамен 65 000 адам тұрды). Оның атақты сөзі: "Si mi cai na caminda, gara e bandera y sigui cu e lucha" ("Егер мен жолда құлап қалсам, туды ұстап, күресті жалғастырыңдар"). Кростың екі ұлы да министр қызметін атқарды, ал 2021 жылдан бастап Гленберт Еңбек, интеграция және энергетика министрі болып табылады.

Мұра

Бетико Крос күні оның туған күні 25 қаңтарда ұлттық мереке ретінде тойланады. Оранжестадтағы 18 наурыз алаңы Плаза Бетико Крос деп қайта аталды. Кая Г. Ф. Бетико Крос оның құрметіне аталған және Аруба астанасы Оранжестадтың басты сауда көшесі болып табылады.