Кіріспе

Суринамның 8-ші президенті Дезире Делано Бутерсе (; 13 қазан 1945 жылы туған) – Суринамдық әскери шенеунік, саясаткер, сотталған кісі өлтіруші және есірткі тасымалдаушы, 2010 жылдан 2020 жылға дейін Суринам президенті қызметін атқарған. 1980 жылдан 1987 жылға дейін ол әскери төңкеріс жасап, әскери билік орнатып, Суринамның де-факто басшысы болды. 1987 жылы Бутерсе Ұлттық демократиялық партияны (ҰДП) құрды. 2010 жылдың 25 мамырында Бутерсенің саяси альянсы, «Мегакомбинация» (NDP-ны қоса), парламент сайлауында жеңіске жетті, ал 2010 жылдың 19 шілдесінде Бутерсе Суринам президенті болып сайланды, ол 50 депутаттың 36 дауысын алды. Ол 2010 жылдың 12 тамызында қызметке кірісті. Бутерсе – 1980-жылдары әскери билік кезінде көптеген адам құқықтары бұзылғандарына жауапты деп саналатын даулы тұлға. Ең танымал оқиға – 1982 жылғы желтоқсан оқиғасы. Ол кісі өлтіргені үшін сотталды, сот процесі басталды, бірақ 2012 жылы Ұлттық Ассамблея оған кешірім жасады. Сот процесін жалғастыруға мәжбүр болғаннан кейін, ол 2019 жылдың 29 қарашасында 20 жылға бас бостандығынан айырылды. Ол сондай-ақ 1986 жылы Суринам ішкі соғысы кезінде Моивана селосына жасалған Моивана қырғынына басшылық жасады деген күдікке ілінген. Бұл оқиға оның үкіметін оның бұрынғы күзетшісі Ронни Брунсвик басқарған «Джунгли Командосы» партизандық тобына, содан кейін Тукаяна Амазонас тайпасына қарсы шығарды. 1999 жылдың 16 шілдесінде Бутерсе Нидерландыда кокаин тасымалдағаны үшін 11 жылға бас бостандығынан айырылды. Бутерсе әрқашан өзінің кінәсіздігін айтып келді. Ол істегі басты куәгер Патрик ван Лунға Нидерланд үкіметі пара бергенін мәлімдеді. 2011 жылы жарияланған АҚШ дипломатиялық хаттарына сәйкес, Бутерсе 2006 жылға дейін есірткі саудасымен айналысқан. Europol оны тұтқындауға ордер берді. Ол кезде Суринамда тұтқындалмады, себебі ол әлі президент еді. 2010 жылы мемлекет басшысы болып сайланғанға дейін есірткі қылмысы үшін сотталғандықтан, Суринамды тастап кетсе тұтқындалу қаупі бар еді. 2023 жылы ол 1982 жылы он бес саяси оппозиционерді өлтіргені үшін жиырма жылға бас бостандығынан айырылды. 2024 жылдың қаңтар айында Суринам билігі оның түрмеге барудан бас тартқандықтан жоғалып кеткенін хабарлады. Қазіргі уақытта ол іздеуде.

Ерте өмір

Бутерсе 1945 жылғы 13 қазанда Суринамның Ваника округінде орналасқан Домбург қаласында дүниеге келген. Ол америкалық, африкалық, голланд, француз және қытай тегінен тараған көп ұлттық отбасында өскен. Жастығында Домбургтен астана Парамарибоға көшіп, онда оны әпкесі тәрбиеледі. Ол St. Jozefschool (интернат) және кейіннен Middelbare Handelsschool (жалпы орта білім беру мектебіне жуық) бітірген жоқ. 1968 жылы Бутерсе Нидерландыға көшіп, Нидерланд қарулы күштеріне (Nederlandse Krijgsmacht) әскерге шақырылды. Әскери қызметін аяқтағаннан кейін, ол Верттегі Корольдік әскери мектепте офицерлік даярлыққа түсті. Осы кезеңде Бутерсе спортшы ретінде танылып, баскетбол командасының капитаны болды. 1970 жылы Бутерсе Суринамде жас кезінде танысқан Ингрид Фигейраға үйленді. Олардың Пегги және Дино есімді екі баласы болды. Отау құрғаннан кейін көп ұзамай Бутерсе Германияның Сейдорф қаласындағы голланд әскери базасына тағайындалды. Төңкеріс күні Бутерсенің әскерлері Суринамның Орталық полиция бөлімін атқылап, өртеп жіберді. Бұл ғимараттың қалдықтары қазір "Революция ескерткіші" болып саналады. Жыл сайын 25 ақпанда төңкеріс тойланады. Әскери диктатура кешкі комендант сағатын енгізіп, баспасөз бостандығын шектеді (тек бір газет, de Ware Tijd, жариялауды жалғастыруға рұқсат алды, бірақ ауыр цензураға ұшырады). 1985 жылы саяси партияларға тыйым салып, жиналыстар өткізу бостандығын шектеді. Ол үкіметтік жемқорлықтың жоғары деңгейімен және саяси қарсыластарды жазалап өлімге кесумен ерекшеленді. 1982 жылы желтоқсанда он бес қарсыласты өлтіргеннен кейін Бутерсе Суринам университетін жапты. Ол Кеңес Одағы, Куба және Солтүстік Кореямен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, бірақ оның режимі коммунистік идеологияны ұстанбады. Нидерланды бұрынғы колониясына дамуға көмектесуді тоқтатты, бұл Суринам экономикасын тұрақсыздандырды. Сонымен қатар, Суринамның негізгі экспорт тауары болып табылатын боксит бағасының төмендеуі экономикалық дағдарысты ушықтырды. Режим бірнеше рет көтеріліске ұшырады, кейде оны әскердің бір бөлігі, ал кейде азаматтар бастады. 1983 жылы АҚШ Гренадаға басып кіргеннен кейін Суринам Вашингтонға жақындап, Куба дипломаттарын елден қуды, мүмкін АҚШ-тың агрессиясынан қорқып. Кейін Бутерсе ол кісі өлтіру кезінде болмағанын айтты. 2000 жылы ол бұл кісі өлтіру туралы шешімді батальон командирі Пол Бхагвандас қабылдағанын мәлімдеді, ол 1996 жылы қайтыс болды. Бутерсе басшы ретінде саяси жауапкершілікті мойнына алды, бірақ тікелей қатысы бар екенін жоққа шығарды. Желтоқсан айындағы кісі өлтірулер бойынша сот процесі Суринамде 2007 жылдың 30 қарашасына дейін басталған жоқ. 25 айыпталушының арасында Бутерсе басты күдікті болып саналады. Сот басталғаннан бері Бутерсе сотқа ешқашан бармады. 2009 жылы Al Jazeera телеарнасына берген сұхбатында Бутерсе сот процесін оның саяси қарсыластары оны тағы да сайлауға қатысудан және өздерінің саяси пайдасын алудан тоқтату үшін пайдаланатынын айтты. 2012 жылдың сәуір айында, сот үкімі күтілгенге дейін екі ай қалғанда, Бутерсенің партияласы Андре Мисиекаба Суринам парламентіндегі дебаттарда: "Желтоқсан айындағы кісі өлтірулер соты - Бутерсені саяси аренадан жою мақсатын көздейтін саяси сот, сондықтан рақымшылық туралы заң қажет" деді.

Кешірім

2012 жылдың 1 ақпанында әскери күдіктілердің бірі Рубен Розендаал жергілікті БАҚ-та желтоқсан айындағы кісі өлтірулер туралы шындықты айту уақыты келді деп мәлімдеді, себебі ол өлер алдында өзін ақтағысы келді: ол ауыр бүйрек ауруынан зардап шегіп, дәрігерлер оған көп уақыт қалмағанын айтқан еді. Әділетсерікпен кеңескеннен кейін, Розендаал 2010 жылы берген куәлігін қайтарып алуға шешім қабылдады. Желтоқсан айындағы кісі өлтірулер ісі бойынша соңғы күдіктілер мен куәгерлер тыңдалғаннан кейін, әскери сот Розендаалды қайтадан тыңдауды шешті, ал тыңдау 2012 жылдың 23 наурызына белгіленді. 19 наурызда Ботерсенің «Megacombinatie» саяси партиясының бес мүшесі және Пол Сомохарджоның «Pertjajah Luhur» партиясының бір мүшесі парламентке заң жобасын ұсынды, ол желтоқсан айындағы кісі өлтірулердегі күдіктілерге, соның ішінде Деси Ботерсеге рақымшылық беруге мүмкіндік беретін еді. Бұл заң сот процесін дереу тоқтатуға да әкелуі мүмкін еді. Парламенттегі дауыс беру 23 наурызда, Рубен Розендаал сотта Ботерсенің жеке өзі он бес адамның екеуін – кәсіподақ жетекшісі Сирилл Даал мен әскери қызметкер Сориндер Рэмбокусты өлтіргенін айтқан күні өтуі тиіс еді. Алайда, сол күні парламентте қажетті кворум болмағандықтан, дауыс беру өтпеді. 2012 жылдың 4 сәуірінде үш күндік пікірсайысқаннан кейін, Ассамблея заңды 28 дауыспен мақұлдады, 12 дауыс қарсы болды. Ботерсенің коалициясына кіретін «Nieuw Suriname» және «BEP» партиялары дауыс беру басталғанда залдан шығып кетті, себебі олар «суринамдық қоғамның көп бөлігі қарсылық білдіріп отырған заңды қолдауға тиіс емеспіз» деп ойлады. Суринам парламентінің төрағасы Дженнифер Симонс, сонымен қатар Ботерсенің партиясының мүшесі, заңға дауыс берді. Осы даулы заң Ботерс пен тағы 24 күдіктіге рақымшылық берді. Бұл желтоқсан айындағы кісі өлтірулер ісі бойынша сот процесінің дереу тоқтатылуына әкелуі мүмкін. 2012 жылдың 13 сәуірінде желтоқсан айындағы кісі өлтірулер ісі бойынша прокурор бес күдіктіге, соның ішінде басты күдікті Ботерске қатысты талап етілген жазаны жариялады. Оның адвокаты Ирвин Канхай рақымшылық заңына байланысты сот процесін тоқтату туралы өтініш білдірді. 2012 жылдың 11 мамырында сот іс жүргізуді жалғастыруға немесе тоқтатуға шешім қабылдады. 25 күдіктінің бірі Эдгар Ритфелд өзінің кінәсіз екенін білгендіктен, рақымшылықты қаламайтынын мәлімдеді. Ол өзінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін сот процесінің жалғасуын қалады. Рубен Розендаал мен Вим Карбиер, екеуі де күдіктілер, сот процесін жалғастыруды сұрады. Осы даулы заңға қарсы ұлттық және халықаралық деңгейде наразылықтар өтті. Біріккен Ұлттар Ұйымы, Human Rights Watch, Amnesty International, Reporters Without Borders және Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссиясы заңды айыптады және Суринам судьяларын және прокуратураны сот процесін жалғастыруға шақырды. 2012 жылдың 19 сәуірінде Human Rights Watch заңның дереу қайтарылып алынуын талап етті. Президент Ботерсе бұл шешімге бейжай қарады, «Мен сізден 20 миллион евро сұрамадым. Бізде шамамен 800 миллион долларлық экономикалық резерв бар» деді. Голландияның Еңбек партиясы және сол кездегі биліктегі «Азаттық пен демократия үшін халықтық партия» (VVD) бұл санкция жеткіліксіз деп санайды. Олар экономикалық санкциялар, Суринам елшісінің (заңға дауыс берген 28 депутаттың бірі, депутат Рашид Доехидің қызы) қуғынға салынуы және амнистия заңына дауыс берген Суринам парламент мүшелерінің Еуропаға баруына тыйым салу сияқты жазаларды күшейтуді талап етті. Голландияның сыртқы істер министрі Ури Розентал бұл өтініштермен келіспеді. 2012 жылдың 8 сәуірінде Голландия премьер-министрі Марк Рютте күдіктілерге сот процесінің осы кезеңінде рақымшылық беру «қабылдауға келмейтін» жағдай екенін мәлімдеді (рақымшылық туралы заң сот үкімі шығарылғанға дейін екі ай бұрын қабылданды).

2019 жылы әскери соттың үкімін шығарған

Амнистия заңы кейіннен сот шешімімен күштен шығарылды, ал 2019 жылдың қарашасында әскери сот Боутерсені желтоқсан айындағы өлтірулер үшін 20 жылға бас бостандығынан айыруға үкім шығарды. 2020 жылдың 22 қаңтарында Боутерсе осы шешімге шағымдану үшін әскери формада сотқа келді. 2023 жылдың 20 желтоқсанында Суринамның Жоғарғы соты Боутерсенің үкімін күшінде қалдырды. Ол әлі де Суринам президенті Чан Сантохиден кешірім сұрауға құқылы, ол бұрын полиция комиссары болып желтоқсан айындағы өлтірулерді тергеген, кейін әділет министрі ретінде тергеу жалғастырылуын қолдаған еді. 2024 жылдың 8 қаңтарында Боутерсе өзінің үкіміне қарсы тағы бір шағым түсірді, ол келесі күні Бас прокурор тарапынан қабылданбады. 12 қаңтарда Боутерсе түрмеге өзінен-өзі бармағандықтан оған қатысты жедел іздестіру жұмыстары басталды.

Моивана қырғыны

Моивана – Маруин ауданында орналасқан марун ауылы. Суринам партизан соғысы (1986–1990), сондай-ақ азаматтық соғыс ретінде белгілі, Деси Бутерсе басқарған Суринам әскери режимі мен Ронни Брунсвик басқарған Суринам Азаттық Армиясы арасында болды. Бұл әскерлік топ «Джунгли Командосы» деп кеңінен танымал болды, және Бутерсенің бұрынғы қауіпсіздік күзетшісі болған Брунсвик басқарды. 1986 жылдың 29 қарашасында ұлттық әскерилер Моивана ауылының кем дегенде 39 тұрғынын қырғынға ұшыратты, олардың көпшілігі әйелдер мен балалар еді. Сол күні олар Брунсвиктің үйін қоса, ауылдағы тұрғын үйлерді де өртеп жіберді. Апаттан құтылғандар жүздеген басқа ішкі аудан тұрғындарымен бірге Маруинье өзенінен өтіп, көршілес Француз Гвианасына қашқан. «Moiwana '86» атты адам құқықтары ұйымы осы оқиғаға қатысты әділдік орнатуға міндеттенді. Олар әскери шенеуніктер мен үкіметті осы қырғынға жауапты деп тануға тырысуда. 1990 жылдың тамызында полицияның бас инспекторы Герман Гудинг осы қырғын бойынша жүргізілген тергеу кезінде қаза тапты. Ол Форт Зеландия маңында көлігінен күштеп шығарылып, басына оқ атып өлтірілді. Оның денесі Деси Бутерсенің кеңсесінің алдында табылған. Басқа полиция тергеушілері қауіпсіздік үшін елден қашып кеткеніне байланысты тергеу тоқтап қалды. Үкімет бұл оқиға бойынша тергеу әлі де жалғасуда деп мәлімдеді. Олар куәгерлердің басқа жерге көшіп кеткенін, қайтыс болғанын немесе жақындық танытпағанын айтты. Сондай-ақ, Герман Гудингтің өлімі бойынша тергеу де жалғасуда екенін мәлімдеді. 2005 жылдың тамызында Американдық Адам құқықтары соты Суринамды қырғыннан аман қалған 130 адамға 3 миллион АҚШ доллары көлемінде өтемақы төлеуге және Моивананы дамыту үшін 1,2 миллион АҚШ долларынан тұратын қор құруға міндеттеді. Американдық Адам құқықтары соты жауапты тұлғалар сотталғанын және жазаланғанын қажет деп шешті, бірақ бұрынғы үкіметтер, оның ішінде Бутерсе үкіметі, бұл талапты орындамады.

Демократияға көшу

1985 жылы үкімет оппозициялық партияларға қойылған тыйымды алып тастап, азаматтық үкіметке өтуді бастады. 1987 жылдың 30 қыркүйегінде өткен референдумда жаңа Конституция көп дауыспен мақұлданды. Екі айдан кейін сайлау өтті, және Бутерсенің қарсыласы Рамсевак Шанкар 1988 жылдың қаңтарында президент болып сайланды. Бір жыл өткен соң, елде тағы да сайлау өтіп, азаматтық үкімет қайта орнатылды. Бутерсе әрқашан өзінің кінәсіз екенін мәлімдеді. Ол өз ісіндегі басты куәгер Патрик ван Лунға голланд үкіметінің пара бергенін айтты. 1980 және 90-шы жылдары Суринам мен Бразилиядан Еуропаға (әсіресе Нидерландыға) үлкен көлемде кокаин тасымалдауға жауапты деп саналатын «Сури картелінің» басшысы – Бутерсе болды деп есептеледі. 1999 жылдан бері Европол оны ұстау үшін халықаралық ордер шығарған. Біріккен Ұлттар Ұйымының есірткі және психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы конвенциясына сәйкес, Бутерсе 2010 жылы мемлекет басшысы болып сайланудан бұрын сотталғандықтан, халықаралық құқық бойынша иммунитетке ие емес. Бұл туралы халықаралық құқық мамандары да растады. 2012 жылдың сәуір айында Бутерсенің бұрынғы әріптесі, сонымен қатар 1982 жылғы желтоқсан айындағы кісі өлтірулерде күдікталған Рубен Розендаал, 1980-ші жылдардың соңы мен 1990-шы жылдардың басында Бутерсенің Колумбияның FARC тобына кокаинге айырбас ретінде қару-жарақ бергенін мәлімдеді. 2006 жылғы американ елшілігінің құжатында Бутерсе мен FARC арасындағы байланыс мүмкіндігі туралы хабарлама бар. Бутерсенің ұлы Дино Бутерсе 2005 жылы Суринам сотында есірткі және қару-жарақ саудасы, сондай-ақ сәнді көліктерді ұрлағаны үшін сегіз жылға бас бостандығынан айырылды. Жақсы мінез-құлқы үшін ол мерзімінен бұрын босатылды. Үкіметтің терроризмге қарсы күрес департаменті оны жоғары лауазымға тағайындады. 2013 жылдың 29 тамызында Дино Панамада дипломатиялық паспортымен саяхаттап бара жатқанда АҚШ-тың Есірткіге қарсы күрес басқармасы (DEA) ұстады. Ол АҚШ-қа экстрадицияланып, Нью-Йоркке жеткізілді. 2015 жылдың наурыз айында ол есірткі контрабандасы және Суринамда «Хезболла» базасын құруға көмектесуі үшін 16 жылға бас бостандығынан айырылды. Жазылған хатында Дино Бутерсе өзінің террористік көзқарастары жоқ екенін және тек пайда табуға ұмтылғанын мәлімдеді. Бутерсе Грекия мен Панамада DEA агенттерімен кездескенін көрсететін халықаралық операциядан кейін ұсталды, олар «Хезболла» және мексикалық есірткі сатушылары ретінде таныстырылған.

Төңкерістің атағын құрметтеу

Президенттікке иеленгеннен кейін Бутерс бірден 1980 жылы Суринамды күшпен басып алған тоғыз тірі қалған қатысушыны құрметтеді; ол оларға Сары Жұлдыз орденінің Үлкен Кордонымен марапаттады, Суринамның ең жоғары наградасы. Бұл әрекет халықаралық ашу-ызаны тудырды, өйткені тоғыз адамның (және Бутерсенің) бәрі желтоқсан айындағы кісі өлтірулерге қатысқан болатын. Президент болғаннан кейін Бутерс 25 ақпанды, төңкеріс күнін, ұлттық мереке деп жариялады. Мериба 2012 жылдың 23 наурызында Парамарибо қаласында түнгі клубта азамат пен полиция қызметкеріне шабуыл жасады деген айыппен қайтадан тұтқындалды. Шағым ертесіне алынып тасталғандықтан, ол ұзақ уақыт полиция күзетінен алынбады.