Кіріспе

Adoxaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдік.

Adoxa moschatellina, moschatel – Adoxaceae тұқымдасына жататын, өте ерекше гүлшоғыры бар гүлді өсімдік. Бұл көпжылдық шөптесін өсімдік көне ормандардағы салыстырмалы түрде күнге толы жерлерде, мысалы, өзендер мен ағындардың жағасында, сондай-ақ ашық ортадағы көлеңкелі жерлерде, әктас тас төсеніштеріндегі тас жарықтарында өседі. Оның тұқымдар арқылы таралу қабілеті шектеулі, бірақ ұзын столондары арқылы вегетативті жолмен көбейеді. Бұл кең тараған, бірақ көбінесе сирек кездесетін өсімдік, ол өзінің табиғи ареалында қорғауға алынбаған.

Сипаттама

Мошатель – 10-15 см (6 дюйм) биіктіктегі, жапсырмалы түрде өсетін көпжылдық өсімдік. Оның жасыл жапырақтары ашық жасыл түсті және нәзік көрінеді. Өсімдіктің ісік тәрізді, ет тәрізді тамырсабақтары мен ұзын, жіңішке тамырлары бар. Ауадағы сабақтары көктемнің басында (әдетте Англияда ақпан айының соңында), орман қапталдары қалыптасқанға дейін пайда болады. Сабақтары жіңішке, тік және бұтақталмаған, әдетте ұзын сабақшалары бар екі түбірлік жапырақтарымен және жоғары жағында негізіне қарай кеңейтілген қысқа сабақшалары бар екі қарама-қарсы жапырақтарымен жабдықталған. Ережелі жапырақшалары жоқ. Бүкіл өсімдік толығымен түксіз (глабрус). Түбірлік жапырақтары жоғары жағынан күңгірт жасыл, төменгі жағынан күміс түсті және шырынды, ал төменгі бетінде ғана кілегейлер орналасқан. Түбірлік жапырақтары үш бөлікті (яғни 3 бөлікке бөлінген) немесе екі рет үш бөлікті, ұзындығы 5 см-ге дейін жетеді, ал сабақ жапырақтары 2 немесе 3 бөлікті, 3 см-ге дейін жететін жапырақшалары бар. Сабақтың жоғарғы жағында, гүлдену кезінде, сабақтың өзінен кем емес тұяғында, осы туысқа тән және өте ерекше гүлшоғыры орналасқан. Ол диаметрі шамамен 0,5 см болатын 5 жасыл гүлдің текшелі топтарынан тұрады, текшенің қабырғаларында 5 күлтелі гүлдер және жоғары жағында 4 күлтелі гүл орналасқан. Олардың иісі, әсіресе "күн батқанда және шық жауғанда" сәл мускус иісімен сезіледі. Бүйірлік гүлдердің әрқайсысында 5 аталық (терең бөлінген, сондықтан 10-ға тең көрінеді) және 2 аналық бар. Соңғы гүлде де сондай бөлінген 4 аталық бар. Гүлдің төменгі жағындағы тостағанша жақтаудағы гүлдерде 3 тісше, ал соңғы гүлде 2 тісше бар. Жемістер Англияда сәуір-мамыр айларында піседі. Әр гүлден 2-5 жеміс дамиды, олар диаметрі 4,5-5,55 мм болатын құрғақ, дәнекті жемістер, кеңейтілген, ет тәрізді тостағаншамен жартылай жабылып тұрады. Осы кезде тұяқша кеңейіп, спираль тәрізді иіліп, жемістерді аналық өсімдікке жақын жерге түсіреді. Жеміс беру сирек кездеседі, өйткені көбею негізінен вегетативтік жолмен, тамырсабақтар мен тамырлар арқылы жүзеге асырылады.

Таксономия

Мошатель – гүлдерінің ерекше орналасуымен ерекшеленетін өсімдік. Ұзақ жылдар бойы ол өзінің Adoxaceae тұқымдасының жалғыз түрі саналды. Алайда, цитологиялық және генетикалық зерттеулер осы тұқымдасының құрамына ақсақал және жиделер де кіруі керектігін көрсетті. Оның атын 1753 жылы Линней «Species Plantarum» (367 бет) еңбегінде берген, содан бері Moscatella adoxa (Scop., 1771) және Moschatellina fumariifolia (Bubani, 1899) сияқты бірнеше синонимдер пайда болды, бірақ олар қалыптаспады. Оның хромосомалық саны 2n = 36. Басқа өсімдіктер, әдетте, moschatellina подвиді болып табылады, бірақ бұл атау ресми түрде жарияланбаған. «Adoxa» сөзі ежелгі грек тілінен алынған δόξᾰ (doxa) сөзінен шыққан, ол «даңқ» немесе «кереметтік» деген мағынаны білдіреді, ал латын префиксі «a» – «жоқ» немесе «сіз» дегенді білдіріп, оның кішігірім мөлшері мен қарапайым сыртқы түрін көрсетеді. «Moschatellina» атауы мен «мошатель» деген жалпы атауы латын тіліндегі «мускус» сөзінен шыққан, ол еркек мускус бұғысының иісімен байланысты, себебі гүлдің иісі оған ұқсас. Оны қапшаң тамыр, мускус тамыр, қалалық сағат, түйіршікті қаңғырау табан және Ұлы Жұма гүлі деп те атайды. «Қапшаң тамыр» атауы, болжам бойынша, stolon-дардың (шын мәнінде тамырлар емес) қараңғы өзегінің болуынан туындаған, олар кесілгенде қуыс көрінеді.

Тарату және мәртебесі

Adoxa moschatellina Еуропа, Азия және Солтүстік Америкада, Солтүстік Африкада Мароккоға дейін таралған. Ол Ирландиядан басқа жерлерге енгізілген түр ретінде орнықпаған. Еуропаның көптеген елдері оны "Төменгі деңгейдегі қауіптілік" санатында жіктемелейді. Ол Ұлыбританияның көп бөлігінде кеңінен таралған, бірақ жиі кездеспейді, көбінесе ежелгі ормандардағы шағын алқаптармен шектеледі. Солтүстік және батыста, топырақ тым қышқыл болғандықтан, сондай-ақ Англияның шығыс бөлігінде орман жамылғысы аз болғандықтан сирек кездеседі. Ирландияда кездеспейді, тек бірнеше жерде ғана қасақана немесе кездейсоқ енгізілген болуы мүмкін. Оның өсуі үшін орташадан төмен жарық және қоректік заттар деңгейі, ал ылғалдылық және сілтілік деңгейі орташадан жоғары болуы керек. Ол күл, жалпақ жапырақты емен, қарапайым емен, шаған және шырша ағаштарының астындағы жапырақты ормандарда, әдетте беткейдің төменгі бөлігінде, топырағы ылғалды және негізге бай жерлерде, иттің сынабы мен анемон арасында өседі. Бұл орта Британдық Ұлттық Өсімдік Жіктелімінде жазық далаларда W8, ал таулы жерлерде W9 ретінде қарастырылады. Сондай-ақ, өзен жағалауларындағы еменді бұталарда (W6d) кездеседі. Шотландияның таулы аймақтарында және Сноудонияда жусан бұталарында (W19) және биік таулардағы жартастар мен лавалар арасындағы көлеңкелі жерлерде (Кадейр Идрис) өседі. Гүлдері өте қарапайым, оларды ұшқыштар және түнгі көбелектер тозаңдандырады, олар тозаңдану үшін түске сүйенбейді. Мошательмен жәндіктердің байланысы сирек. Бұл өсімдікпен Британияда екі түрдің дернәсілі қоректенеді: Paracharactus gracilicornis (Zaddach, 1859) және Sciapteryx consobrina (Klug, 1816). Еуропада мошатель көбінесе Puccinia adoxae R. Hedw. саңырауқұлағымен зарарланады, ол сабақтарында және жапырақтарында кішкентай қара түйіршіктер (телиялар) пайда етеді. Puccinia albescens (Grev.) Plowr. және P. argentata (Schultz) G. Winter (syn. P. impatientis) қара түйіршіктермен қатар ақшыл түсті ісіктер де жасайды. Кемрақ жағдайда, Melanotaenium adoxae паразитімен зарарлануы мүмкін, ол сары-ақ түсті ісіктер шығарады.