Торкель Кнутссон: Швецияның билеушісі және Новгородқа жасалған жорықтар

Кіріспе

Торкель (Тиргильс немесе Торгильс) Кнутсон (1306 жылы қайтыс болды) – Швецияның Бас маршалы, Швецияның құпия кеңесінің (Riksråd) мүшесі және король Биргер Магнуссонның (1280–1321) билігінің басында Швецияны іс жүзінде басқарған адам.

Өмірбаян

Торкель батыс геаттық тектің ежелгі ақсүйек отбасынан шыққан және Бжельбо (Фолкунгаттен) әулетімен туыс болған. Ол алғаш рет 1282 жылы тарихқа енген. 1288 жылғы құжаттарда ол рыцарь және құпия кеңес мүшесі (Riksråd) ретінде көрсетілген.

Мансап

Өлімінен бұрын король Магнус Ладулос (шамамен 1240 – 1290 жж.) өзінің туысы, патшалық констебль Торгильс Кнутссонға ұлы Биргердің қамқоршысы болуын тапсырды. Король Магнус Ладулос қайтыс болғаннан кейін Торкель кәмелетке толмаған Биргер Магнуссонның (1280–1321) регенті болды. 1292 жылы Тавастландқа Новгород Республикасы шабуыл жасағанда, Торкель 1293 жылы Новгородқа қарсы үшінші швед крест жорығын басқарды және Карелияның бір бөлігін басып алды, онда Выборг қамалының бекінісін салды. 1299–1300 жылдары ол новгородтықтарға қарсы шабуыл ұйымдастырды және Неваның құйылысындағы Охта өзені бойында Ландскрона бекінісін салды. Любекпен бұрынғы сауда келісімдері қайта жаңартылды, бірақ қала Новгородты қару-жарақпен немесе азық-түлікпен қамтамасыз етуге тиіс болмады. Торкель шведтің ішкі саясатына да осындай көңіл бөлді. Оның регенттігі кезінде Уппланд заңы қабылданды. Шіркеудің салықтан босатылуын жою үшін ол шіркеумен болған қақтығыста Биргер Ярлдың ізін басқандай әрекет етті. Шіркеудің наразылығы 1303 жылы айқын болды. Король Биргер Магнуссон мен оның бауырлары, Свеаланд герцогы Эрик Магнуссон (шамамен 1282 – 1318) және Финляндия герцогы Вальдемар Магнуссон (шамамен 1282 – 1318) арасындағы күресте Торкель патшаның жағында тұрды. 1304 жылы Аранесс қамалында екі герцог Швецияда да, шетелде де патшаға қарсы әрекет етпеу және оған зиян келтірмеу туралы мәлімдемеге қол қоюға мәжбүр болды. Осы мәлімдемеге қарамастан, екі герцог шетелге қашып, Норвегия королі Хакон V-тің қолдауымен Вестергётландқа шабуыл жасады. Торкель патшаға герцог Эрикке тиесілі Нюкопинг қамалын басып алуға көмектесті, ал Колсэтерде (1305) ол екі герцокты Торкельге ешқандай зиян келтірмеу туралы мәлімдемеге қол қоюға мәжбүр етті. Герцогтардың билігі қайта өркендеген кезде Торкель шіркеумен келісуге мәжбүр болды және 1305 жылы шіркеудің ескі құқықтарын жаңарту туралы жарлыққа бұйрық берді. Алайда, Торкель ақыры жауларының кек алуына ұшырады. Герцогтар патшаның сенімін жеңіп, Торкельге қарсы патшаның санасын улады. 1305 жылдың желтоқсанында король Биргер мен герцогтар Вестергётландтағы Ленаға (бұрын Лена шайқасы болған жер) келді және Торкельді тұтқындады, оны тізбекте Стокгольмге алып кетті. 1306 жылдың ақпанында маршалдың басы кесілді. Оның денесі атқылау алаңында жерленді. Кейін ол Стокгольмдегі францискан шіркеуіне көшіріліп, қайта жерленді.

Before his death, King Magnus Ladulås (ca. 1240 1290) ordered his kinsman, Torgils Knutsson, the Constable of the Realm, to be the guardian of his son Birger. When King Magnus Ladulås died, Torkel became regent for the underage Birger Magnusson (1280–1321). When Tavastland had been attacked by the Republic of Novgorod, in 1292, Torkel led the Third Swedish Crusade against Novgorod, in 1293 and conquered parts of Karelia, where he founded the stronghold of Vyborg Castle. In 1299–1300, he led an attack against the Novgorodians, and he founded the Landskrona fortress on Okhta river at the influx of Neva. The old trade treaties with Lübeck were re established, on condition that the town did not provide Novgorod with weapons or provisions. Torkel showed the same concerns about Swedish domestic politics. During his regency, the law of Uppland was established. He acted as Birger Jarl had done in the conflict against the church, in order to abolish the clergy's tax exemption. The clergy's discontent became apparent in 1303. In the struggles between King Birger Magnusson and his brothers, Erik Magnusson, Duke of Svealand (c. 1282 – 1318) and Valdemar Magnusson, Duke of Finland (c. 1282 – 1318), Torkel was faithfully on the king's side. At Torkel's castle Aranäs, in 1304, the two dukes had to sign a declaration that they would neither in Sweden, nor abroad, work against the king nor cause him harm. In spite of this declaration, the two dukes fled abroad and with the support of the Norwegian king Haakon V of Norway, they attacked Västergötland. Torkel helped the king conquer the castle of Nyköping, which belonged to Duke Eric, and in Kolsäter (1305), he forced the two dukes to sign a declaration that they would not cause any harm to Torkel either. When the power of the dukes was on the rise again, Torkel had to reconcile with the church, and he ordered a charter on the renewal of the church's old rights, in 1305. However, Torkel was finally struck by the vengeance of his enemies. The dukes managed to win the trust of the king and poisoned the king's mind against Torkel In December 1305, King Birger and the dukes arrived at Torkel's estate of Lena (where formerly the Battle of Lena had taken place) in Västergötland, and arrested Torkel who was taken to Stockholm in chains. In February 1306, the marshal was decapitated. His body was interred at the place of execution. It was later moved and buried at the Franciscan church in Stockholm.

Отбасы

Торкель екі рет үйленген. Оның алғашқы әйелі, тегі белгісіз, оған Кристина Торгильсдоттер деген қыз берді, ол Торкельдің құдасы және кейіннен жауы болған герцог Вальдемарға тұрмысқа шықты. Әкесі өлімге кесілген соң герцог одан бас тартқан сияқты, себебі Вальдемар Норвегиялық Ингеборг Эриксдоттирге үйленгені хабарланды. Торкельдің екінші әйелі – Равенсберг графинясы Хедвиг.

Есте сақтау

Торкельдің күшті мінезі мен трагикалық соңы поэзияның нысаны болды, мысалы, Б. В. Бесковтың "Торкель Кнутсон" трагедиясында. 1908 жылы Виборг қаласындағы Рёдхусторгет алаңында Виль Валлгреннің жасаған Торкельдің мүсіні орнатылды.

Басқа дереккөздер

Лагерквист, Ларс О. (1982) Швеция және оның 1000 жылдық билеушілері (Стокгольм: Альберт Бонниерс Фёрлаг)