Дэвид Бриннің «Көтеріліс Әлемі» сериясы

Кіріспе

Дэвид Бриннің ғылыми-фантастикалық романдары сериясы. The Uplift Universe – американдық ғылыми-фантастикалық жазушы Дэвид Брин жасаған ойдан шығарылған әлем. Бұл әлемнің басты ерекшелігі – биологиялық даму процесі. Осы әлемде оқиғасы өтетін оның кітаптары:

Күн шашырауы (1980)
Стартид көтерілісі (1983)
Көтерілу соғысы (1987)
Көтерілу дауыл трилогиясы (кейде Көтерілу трилогиясы деп аталады):
Жарқыраған риф (1995)
Шексіз жағалау (1996)
Көктің қолжетімділігі (1998)

Сонымен қатар, 1998 жылы жарық көрген "Афисионадо" (алғашқы атауы "Экстремалды өмір") повесі, бүкіл серияға алғыкөз ретінде қызмет етеді (ол Бриннің басқа жұмысы, "Барлықтың" бір бөлігі ретінде де қызмет етеді), ал 1999 жылы Far Horizons баспасында жарияланған "Temptation" новелласы "Көктің қолжетімділігінен" кейін жазылған. Ол сондай-ақ, серияның тарихы туралы нұсқаулық – "Шет елдіктермен байланыс: Дэвид Бриннің Көтерілу әлеміне иллюстрациялық нұсқаулық" кітабын жазды. Брин 2012 жылы "Temptation" келесі "Көтерілу" романының маңызды бөлігі болатынын және "Көктің қолжетімділігінен" қалған бірнеше шешілмеген жұмбақтарға жауап беретінін мәлімдеді. GURPS Uplift – Көтерілу әлеміне негізделген ғылыми-фантастикалық рөлдік ойынға арналған деректер жинағы. Онда "Көктің қолжетімділігі" аяқталғаннан кейін Джиджода болған бірнеше оқиғалар сипатталған.

Орнату

Көтерілу ғаламшарында бес галактика деп аталатын галактикааралық өркениет, көптеген саналы нәсілдерден тұрады, миллиардтаған жылдар бойы өмір сүрді. Бұл өркениет "көтерілу" актісі арқылы жалғасады, онда "қорғаушы" түрлер сауатты болғанға дейін сауатты "клиент" түрлерін генетикалық түрде өзгертеді. Клиенттік түрлер әдетте 100 000 жыл бойы өздерінің қамқоршы түрлеріне міндетті болады. Қорғаушы түрдің мәртебесі айтарлықтай, ал қорғаушылар мен клиенттер жиі күшті кландарға бірігеді. Қорғаушы мәртебесі жойылу немесе галактикалық өркениетке қарсы жасалған ауыр қылмыстар салдарынан жоғалуы мүмкін. Брин "Көтерілу" терминін ғылыми фантастика контекстінде танымал етуге көмектесті, содан бері осы сала бойынша жазатын ғалымдар бұл ұғымды қолданады. Бұл ғаламда көтерілу процесінің екі миллиард жыл бұрын ғана "Бастаушылар" деп белгілі бір түрлер арқылы басталуы жалпыға мәлім. Сондықтан адамзат ерекше – қамқоршы нәсілі жоқ түр. Адамзат шынымен тәуелсіз дамыды ма, әлде ол ерте кезеңде белгісіз қамқоршысымен қылмыстық түрде тасталып кетті ме деген мәселе қызу пікірталас тудырады. Адамзаттың көпшілігі өзін тек табиғи эволюция арқылы, қамқоршы түрдің генетикалық манипуляциясысыз санаға ие болған "жабайы" түр деп санайды. Бұл сенім галактикалық өркениеттің көпшілігі үшін ересін және күлкілі болып саналады, соның салдарынан көптеген галактикалық күштер Жер кланының жауына айналды. Адамзат галактикалық өркениетпен кездескен кезде екі түрді (шимпанзелер мен дельфиндерді) көтеріп, өсіргендігі оған қамқоршы мәртебесін берді, бұл оның галактикалық өркениеттегі шеттенуші ретінде қиын жағдайдағы жалғыз бақыты болды. Бұл адамзатты басқа нәсілдің клиенті болудан сақтап қалды, яғни күштеп асырап алу немесе Жерге және оның туған түрлеріне келтірілген экологиялық зиян үшін жазалау арқылы жойылды. Философиялық тұрғыдан алғанда, Брин төменгі деңгейдегі, көтерілуге әлеуеті бар тіршілік формаларын балалар сияқты көреді, олар есейе келе ғарыш кемесін бірлесіп басқаратын ересектерге айналады. Бес галактиканың өркениетінде түрлердің бір-бірімен қарым-қатынасын және көтерілу процесін анықтайтын бірнеше "Институттар" бар бюрократиялық мекемелер бар. Олардың ең маңыздысы – барлық білімнің сақталымы болып табылатын Кітапхана институты. Адамзат Кітапхананы мүмкіндігінше аз пайдаланумен мақтанады. Мысалы, Кітапханада қол жетімді жоғары деңгейдегі ғарыш кемелерінің жобаларын пайдаланудың орнына, адамзат өз кемелерін (әдетте, өте нашар) әзірлеуге бейім. Адамдар бұл өздерінің тәуелсіздігі мен шығармашылығын жүзеге асырудың жолы деп санайды, және бұл кейде оларға проблемаларды шешудің жолын табуға мүмкіндік береді, бұл шын мәнінде күштірек нәсілдерді таң қалдырады. Көші-қон институты қандай планеталарды отарлауға болатынын және қандай экологиялық шектеулерде болатынын анықтайды, негізінен болашақта дамуға қолайлы нәсілдердің әлі де эволюциялай алуын қамтамасыз ету үшін. Институт сонымен қатар сутегімен және оттегімен тыныс алатын тіршілік формаларын да бөліп қарастырады. Басқа галактикааралық институттар ақылды түрлердің көтерілуін, навигацияны, соғыс жүргізуді және т.б. реттейді. Бюрократтар барлық нәсілдерден тағайындалады, бірақ олар өз бюросының мүддесін өз нәсілінің мүддесінен жоғары қоюы және қатаң бейтараптықты сақтауы күтіледі; алайда бұл әрқашан орындалмайды. Бес галактиканың өркениеті тек оттегімен тыныс алатын түрлерден тұрады. Кейбір тілдер басқаларына қарағанда күрделірек: бір романда Альвин есімді шетелдік, ол "Хун" (шетелдік түрлер) болып табылады, тек кейбір тілдердің жоғары техникалық процестерді сипаттауға жеткілікті екенін және кейбір адамдардың "Гальсевен" немесе "Гальтво" тіліне қалай ауысатынын айтады, ол түсінбейді. Шимпанзелердің дауыстық байланыстары өзгертіліп, адам сөйлеуін білдіруге қабілетті.

In the Uplift universe an intergalactic civilization called the Five Galaxies, comprising a multitude of sapient races, has existed for billions of years. This civilization is perpetuated by the act of "uplift", in which a "patron" species genetically modifies a pre sapient "client" species until it is sapient. The client species is typically indentured to its patron species for 100,000 years. A patron species gains considerable status, and patrons and clients often unite into powerful clans. Patron status can be lost due to extermination, or gross crimes against the galactic civilization. Brin helped popularise the term 'Uplift' within the context of science fiction which has since been used by academics writing in the field generally for the concept. It is generally accepted in this universe that the process of uplift was initiated over two billion years ago by a species known only as the Progenitors. Humanity is therefore an anomaly – a species with no apparent patron race. Whether humanity truly evolved independently, or whether it was criminally abandoned by an unknown patron early in its uplift, is a topic of fierce debate. Most of humanity believes itself to be a "wolfling" species that emerged into sapience solely through natural evolution, without genetic manipulation by a patron species. This belief is considered heresy and ridiculous by most of the galactic civilization and has made most of the galactic powers enemies of EarthClan. The fact that humanity had already uplifted two species (chimpanzees and bottlenose dolphins) when it encountered the galactic civilization gave humanity patron status, which is one of the few lucky turns it has had in its difficult position as pariah in the galactic civilization. This saved humanity from the likely fate of becoming client to another race through forced adoption or being punitively exterminated for the environmental damage done to the Earth and its native species. Philosophically, it has been noted Brin sees lower life forms with potential for uplift like children, that will grow into adults. to the point in that they cooperatively crew spaceships. The civilization of the Five Galaxies has several "Institutes", which are bureaucracies that specify how species deal with each other and the uplift process. One of the most significant of these is the Library Institute, the repository of all knowledge. Humanity prides itself on using the Library as little as possible. For instance, instead of drawing upon the highly refined starship designs available in the Library, humanity tends to develop its own (generally vastly inferior) vessels. Humans feel that this is a way to exercise their own independence and creativity, and it occasionally allows them to find solutions to problems which have in fact surprised more powerful races. The Institute of Migration determines what planets can be colonized and under what environmental restrictions, primarily to ensure that suitable races can still evolve for later uplift. The institute also ensures the separation of the hydrogen breathing and oxygen breathing orders of sapient life. Other intergalactic institutes regulate the uplift of sapient species, navigation, warfare, etc. Bureaucrats are recruited from all races but are expected to put the interests of their bureau before that of their race and maintain strict neutrality; however, this does not always happen. The civilization of the Five Galaxies is made up solely of oxygen breathing species. Some languages are more sophisticated than others: in one novel, an alien called Alvin, who is a “Hoon” (alien species), notes that only some languages are good enough to describe highly technical processes, and notes how some people switch to "Galseven" or "Galtwo", which he doesn't understand. Chimps' vocal chords have been modified so that they can articulate human speech.

Нео-шимпанздер

Шымпанзелер адамдардың алғашқы клиенттері болды және толыққанды санаға жақындықтары себепті ең "толық" саналады. Бастапқыда шимпанзелер отбасыларынан алынып, адамдардың ортасында тәрбиеленеді, олардың санасы дамытылады және тілдік қабілеттері беріледі. Олар 2-ші сатыдағы клиенттер, бірақ Габрулар Гартқа басып кірген кезде 3-ші сатыға жақындап кетті. Жаңа шимпанзелер музыканы, әсіресе соқпалы аспаптарды ұнатады. Олар "ақылды жануарлар" ретіндегі бұрынғы статустарын еске түсіретін жағдайлардан ұялады, әсіресе жалаңаш болу, ағашқа шығу және ең бастысы, стресс кезінде сөйлей алмау жайттарынан. Бринге дейін басқа авторлар да осы ұғымды қарастырған, мысалы, Х.Г. Уэллс "Доктор Моро аралында", бірақ осы терминді Брин ойлап тапты, және содан бері осы саладағы ғалымдар оны қолданып келеді. Басқа авторлар Бриннің осы ерекшелігіне назар аударды, оны басқа жазушылардан ажыратады, осы тұрғыдан басқа көркем әдебиеттерден өзгешелік байқалады. Көптеген авторлар жасалған жануарларды әртүрлі сценарийлерде жаман қылыққа салыстырады. Олар құрал немесе құл ретінде пайдаланылады, ал "Маймылдар планетасы" мысалында – жау ретінде бейнеленеді. Осы әлемде әртүрлі шетелдік нәсілдер экологияны қорғауға үлкен мән береді, ал экологиялық зиян келтіретін нәсілдер кітаптардағы басқа нәсілдер үшін қылмыскер саналады және жасаған қылмыстары үшін жазаланады.

Дін

Діни ортодоксалдық және тұрақсыз қоғамдардың мінез-құлқы да тақырыптардың бірі болып табылады. Жер кланына қарсы тұрып, Стрейкерді қуатын нәсілдердің көпшілігі діни фанаттар ретінде сипатталады және Жер кланының қарапайым ғана болса да, Текбастардың тағдырын ашқан болуы мүмкін деген ойға ашуланып, бірнеше галактикалық діндердің негізгі сенімдеріне тікелей қайшы келеді. Жер кланы көбінесе осы діндерді ұстанбайды, оның орнына, жартылай әзілдеп, өз тағдырын Ифниге, сәттілік және кездейсоқтық құдайына сеніп тапсырады, алайда Даниктер деп аталатын Жер кланының бір бөлігі галактикалық алаяқтар – Ротендердің адамзаттың жоғалған қамқоршылары екеніне сенеді.