Кіріспе
"Асқын алау" – американдық жазушы Вернор Виндждің 1992 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Бұл аса күшті интеллектілер, шетелдіктер, өзгермелі физика заңдары, ғарыш шайқастары, махаббат, адалдыққа қиянат, геноцид және Usenet-ке ұқсас байланыс құралын қамтитын ғарыш операсы. "Асқын алау" 1993 жылы Хьюго сыйлығын жеңіп алды, осы сыйлықты Конни Уиллистің "Ақырзаман кітабы" романымен бөлісті. Құрамында дәстүрлі баспа нұсқаларынан өзге, 1993 жылғы Хьюго сыйлығының басқа да үміткерлерімен бірге ClariNet Communications компаниясы сатқан CD-ROM-ға да енді. CD-ROM нұсқасында Виндж кітаптың әртүрлі бөлімдері туралы ойлары мен ниеттеріне қатысты көптеген түсіндірмелер берген, кейіннен бұл материал жеке электрондық кітап ретінде жарық көрді.
A Fire Upon the Deep is a 1992 science fiction novel by American writer Vernor Vinge. It is a space opera involving superhuman intelligences, aliens, variable physics, space battles, love, betrayal, genocide, and a communication medium resembling Usenet. A Fire Upon the Deep won the Hugo Award in 1993, sharing it with Doomsday Book by Connie Willis. Besides the normal print book editions, the novel was also included on a CD ROM sold by ClariNet Communications along with the other nominees for the 1993 Hugo awards. The CD ROM edition included numerous annotations by Vinge on his thoughts and intentions about different parts of the book, and was later released as a standalone e book.
Сюжет
Струмли әлемінен, жоғары Көктеміндегі жас, амбициялық адамзат цивилизациясының экспедициясы бес миллиард жылдық деректер архивін зерттейді. Бұл архив шексіз байлыққа мүмкіндік береді. Экспедицияның High Lab базасы архивтегі ұйықтап жатқан суперақыл – кейін Блайт деп аталатын – жүйемен біртіндеп зардаптанады. Алайда, Блайттың соңғы «гүлденуінен» бұрын, оған ұқсас жаратылған екі өзіне-өзі сезімтал тұлға, Блайт қашпас бұрын адамдарға көмектесуге құпия жоспар құрады. Олар оятқан нәрселердің қауіптілігін сезіне, High Lab зерттеушілері екі кемемен қашуға тырысады: біреуі барлық ересектерді, екіншісі балаларды «суық ұяларда» алып кетеді. Күдікпен, Блайт бірінші кеменің жүк тізімінде деректерді сақтау құрылғысы бар екенін анықтайды; оған зиян келтіретін ақпарат бар деп есептейді де, кемені жояды. Екінші кеме қашып үлгереді. Блайт оны қауіпсіз деп санайды, бірақ кейін оған қарсы «қару» алып бара жатқанын түсінеді. Кеме алыс планетаға қонады, онда иттің ұрпақтарынан тараған «Тиндер» атты ортағасырлық деңгейдегі, топтасып өмір сүретін жаратылыстар бар. Бірақ қону кезінде аман қалған екі ересек Tine фанатиктері – Фленсершілердің шабуылына ұшырайды. Фленсершілер Джефри Олсндот атты жас бала мен оның жараланған қарындасы Йоханнаны тұтқынға алады. Джефри Фленсершілердің аумағына тереңірек апарылса, Йоханнаны шабуылға куә болған Tine саяхатшысы құтқарып, Вудкарвер атты Tine басқаратын көрші патшалыққа жеткізеді. Фленсершілер Джефриге Йоханнаны Вудкарвер өлтіргенін айтып, оны озық технологияны (мысалы, зеңбірек пен радиобайланыс) дамыту үшін пайдаланады, ал Йоханна мен оның «деректер жиынтығындағы» сақталған білім Вудкарверге жылдам дамуға көмектеседі. Ұйықтас кемеден түскен сигнал «Релейге» жетеді – галактикалық байланыс желісінің маңызды торабына. «Ескі» атты игі трансценденттік тұлға Релеймен байланысып, Блайт және оны босатқан адамдар туралы ақпарат сұрайды, содан кейін оның адамы ретінде әрекет ету үшін ескі қираған кемеден Фам Нувенді қайта жасайды. Ол өзінің естеліктеріне күмәндануын Ескінің еркіне бағыну үшін пайдаланады. Равна Бергсндот, Релейдегі жалғыз адам, ұйықтас кеменің сигналын Тиндер әлеміне дейін іздейді және жұмыс берушісін High Lab-тен адам кемесі не алып кеткенін зерттеуге көндіреді. Оларды тасымалдау үшін екі саналы өсімдік – «Скродерлер» Блюшелл мен Гринсталкқа тиесіл Out of Band II сауда кемесімен келісімшарт жасалады. Миссия басталғанға дейін Блайт Релейге шабуыл жасап, сонымен бірге Ескіні өлтіреді. Ескі өлгенде, Блайтты жеңу үшін барлық ақпаратын Фамға жүктейді, ал Фам, Равна және Скродерлерлер Релейдің II топтан тыс жойылғаннан мүжілмей қашып үлгереді. Блайт кеңейіп, расаларды басып алып, оларды өз агенттеріне айналдырып «қайта жазады», бірнеше басқа күштерді өлтіреді және Көктеміндегі басқа архивтерді тартып алады, алынған нәрсені іздейді. Соңында ол қауіптің нақты қайда екенін түсінеді және Out of Band II-ні қуу үшін асығыс құрылған флотты жібереді. Адамдар Тиндердің туған жеріне келіп, Фленсершілерді жеңу үшін Вудкарвермен одақтасады. Фам «Қарсы шараны» іске қосады, ол Баяу аймақты мыңдаған жарық жылдарына кеңейтеді, Блайтты қамтиды, бірақ мыңдаған бейтарап цивилизацияларды қиратып, триллиондаған өлімге себеп болады. Адамдар Тиндер әлемінде, қазір «Баяу аймақтың» тереңдігінде қалып қояды. «Қарсы шараны» іске қосу Фамның өмірін құрбан етеді, бірақ Фам өлгенге дейін оның денесі қайта құрылған болса да, естеліктерінің шын екенін түсінеді. Виндж «Аспанның тереңдігі» атты туындысында Фамның өмірбаянын кеңейтеді.
Апраханти
Көбелек сияқты түрлі-түсті қанаттары бар, адам тектес жандар, "Жабайы Жұқпа" салдарынан туған хаосты өздерінің әлсіреп бара жатқан билігін қайта орнату үшін пайдалануға тырысады. Апрахантилердің сыртқы түрі тартымды әрі нәзік болғанымен, олар өте қауіпті және жартас түр.
Жаңбыр
Ежелгі, қастық ниетті, аса дамыған интеллектіге ие, үнемі кеңеюге тырысатын, электрониканы және тіпті ағзаларды оңай манипуляциялай алатын бірлік.
Дирокимдер
Адамзат келгенге дейін Сандра Кейде қоныстанған көне тайпа.
Адамдар
Романдағы барлық адамдар (Фамнан басқа) Ньйордан тегінен шыққан. Олардың ата-бабалары Ескі Жердің Күн жүйесінен келген "Туво Норск" астероид кеншілері болған, ол галактиканың екінші жағындағы Баяу Аймақта орналасқандығы айтылады. (Ньйора жаңа норвег тіліндегі "Жаңа Жер" деген сөзбен ұқсас дыбыстайды.) Адамдардың ірі елді мекендерінің бірі – Шандра-Кей, ол шамамен 28 миллиард адамды қамтитын үш жүйеден тұрады. Олардың негізгі тілі – Самнорск, норвег тіліндегі бокмол және нюнорск тілдерінің гипотетикалық бірігуін білдіретін термин. (Винге кітапқа арналған алғы сөздерінде оның бірнеше маңызды идеялары Норвегияның Тромсё қаласында өткен конференция кезінде келгенін жазады.)
Скродерлер/айтқыштар/скродерлер
Өсімдік сияқты жаратылыстардың бір түрі, олардың эмоцияларын білдіру үшін жапырақшалары қолданылады. Бұл жандарда туа біткен қысқа мерзімді есте сақтау қабілеті жоқ. Бес миллиард жыл бұрын біреу осы түрге қозғалу үшін және қысқа мерзімді есте сақтауды қамтамасыз ету үшін дөңгелекті механикалық құрылғылар ("скроды") сыйлады. Кейіннен олардың "қамқоршысы" Блейт екені анықталды, ол "скроды" арқылы жандарды бұзып, қашықтан басқара алады.
Қалдық
Топтық саналар: әр адам 4–8 ит тәрізді мүшелерден тұратын "топ", олар "тимпана" деп аталатын барабан тәрізді мүшелерден шығатын өте қысқа қашықтықтағы ультрадыбыстық толқындар арқылы топ ішінде байланыс жасайды. Әр "жан" мүшелерді өлгендердің орнына қосып, тірі қалып, жүзделген жылдар бойы дамуға қабілетті, мысалы, Ағаш кескіші сияқты.
Калл
Вриними ұйымының "басты халықтарының" бірі болып табылатын, дернәсілге ұқсас жәндік тектес, авторитарлық және соғысқұмар нәсіл.
Атау
Винджтің романға алғашқы берген атауы "Among the Tines" болған; соңғы атауын оның редакторлары ұсынған.
Марапаттар мен ұсыныстар
"Теңіздің түбіндегі от" 1993 жылы "Соңғы күннің кітабы" романымен бірге "Хьюго" сыйлығының "Үздік роман" аталымын бөлісті. Сондай-ақ, 1993 жылы "Жон У. Кэмпбелл" естелік сыйлығымен "Үздік ғылыми-фантастикалық роман" номинациясында марапатталды.