Кіріспе
Уытты жыланның түрі Vipera berus, сонымен қатар жалпы еуропалық гадюка және жалпы еуропалық жылан деп те аталады, Viperidae тұқымдасына жататын уытты жыланның түрі. Бұл түр өте кең таралған және Еуропаның көп бөлігінде, сондай-ақ Шығыс Азияда кездеседі. Ол аса қауіпті деп саналмайды; berus деген атау нео-латын тілінде және бір кезде жыланды, мүмкін шөп жыланын (Natrix natrix) білдірген. Жалпы гадюка әртүрлі жерлерде кездеседі, оның мінез-құлқының әртүрлі аспектілері үшін тіршілік ортасының күрделілігі маңызды. Ол ұсақ сүтқоректілермен, құстармен, кесірткелермен және қосмекенділермен, ал кейде өрмекшілермен, құрттармен және жәндіктермен қоректенеді. Жалпы гадюка, көптеген басқа гадюкалар сияқты, жұмыртқа туғызғыш. Аналықтары екі-үш жылда бір рет көбейеді, балапандар көбінесе Солтүстік жартышардағы жаздың соңында немесе күздің басында туады. Бір туған балалардың саны үштен жиырмаға дейін жетеді және жас гадюкалар анасымен бірнеше күн болады. Ересектердің жалпы ұзындығы (құйрығын қоса алғанда) және салмағы болады. Үш түрше танылған, оның ішінде осы жерде сипатталған атаулы түрше Vipera berus berus. Жыланның жағдайы қауіпті емес деп есептеледі, бірақ ол кейбір елдерде қорғалады.
Vipera berus, also known as the common European adder and the common European viper, is a species of venomous snake in the family Viperidae. The species is extremely widespread and can be found throughout much of Europe, and as far as East Asia. It is not regarded as especially dangerous; The specific name, berus, is Neo Latin and was at one time used to refer to a snake, possibly the grass snake, Natrix natrix. The common adder is found in different terrains, habitat complexity being essential for different aspects of its behaviour. It feeds on small mammals, birds, lizards, and amphibians, and in some cases on spiders, worms, and insects. The common adder, like most other vipers, is ovoviviparous. Females breed once every two or three years, with litters usually being born in late summer to early autumn in the Northern Hemisphere. Litters range in size from three to 20 with young staying with their mothers for a few days. Adults grow to a total length (including tail) of and a mass of Three subspecies are recognised, including the nominate subspecies, Vipera berus berus described here. The snake is not considered to be threatened, though it is protected in some countries.
Сипаттама
Денесі салыстырмалы түрде қалың, ересектердің жалпы ұзындығы (құйрығын қоса алғанда) орташа есеппен 60-80 см-ге жетеді. Басы үлкен және анық, бүйірлері жапсарлап, тік болып келеді. Мұрын шеті көбінесе төменгі қырқаға көтеріледі. Жоғарыдан қарағанда ростральді қабық көрінбейді немесе тек көрінеді. Ростральді қабықтың артында екі (сирек жағдайда біреу) кішкентай қабық болады. Жоғары жағынан қарағанда, әдетте бес үлкен пластина кездеседі: шаршы тәрізді маңдай (енінен ұзын, кейде тіктөртбұрыш), екі төбелік қабық (кейде маңдай мен төбелік арасында кішкентай қабықпен), және екі ұзын, тар supraocular қабық. Соңғылары үлкен және анық, әрқайсысы маңдайдан бірден төртке дейін кішкентай қабықтармен бөлінеді. Мұрын тесігі үлкен мұрындық қабықтың ішінде, беткей ойыста орналасқан. Көз салыстырмалы түрде үлкен – мұрындық қабықтан тең немесе сәл үлкен, бірақ әйелдерде көбінесе кішкентай болады. Supraocular қабықтарының астында алтыдан 13-ке дейін (әдетте сегізден 10-ға дейін) кішкентай көзшешік қабықтары орналасқан. Жақ қабықтары тегіс (сирек жағдайда әлсіз кедірлі). 10–12 төменгі ерін қабығы және алтыдан 10-ға дейін (әдетте сегіз немесе 9) жоғарғы ерін қабығы бар. Соңғыларының ішінде 3 және 4 қабықтары ең үлкен, ал 4 және 5 (сирек жағдайда 3 және 4) қабықтары көзден кішкентай қабықтардың бір қатарымен (кейде альпілік түрлерінде екі қатар) бөлінеді. Еуропаның бірнеше елінде ол жалғыз уытты жылан ретінде белгілі. Бұл Ұлыбританияда табиғатта өсетін үш жыланның бірі. Қалған екеуі – жолақты және тегіс жыландар – улы емес. Бұл түрдің өмір сүруі үшін жеткілікті түрлі ортаның болуы маңызды, себебі ол оның әртүрлі мінез-құлқына – күнге күюіне, азық іздеуіне және қыстауына қолдау көрсетеді, сондай-ақ жыртқыштар мен адамдардың шабуылынан қорғауға мүмкіндік береді. Оңтүстік Еуропаның көп бөлігінде, мысалы, Францияның оңтүстігінде және Италияның солтүстігінде, ол жазық сулы жерлерде немесе биік тауларда кездеседі. Швейцария Альпісінде ол шамамен 2400 метрге дейін көтеріледі. Венгрия мен Ресейде ол ашық даладан аулақ тұрады; V. ursinii көбірек кездесетін орта. Алайда Ресейде ол орманды дала аймағында кездеседі. Осы жағдай Норвегияға (1981 жылғы Жабайы Табиғат Заңы) және Данияға (1981 жылғы заң) да қатысты. Жалпы жылан Швейцарияда "қорғауға алынған" деп саналады, сондай-ақ оның таралу аймағындағы басқа елдерде де қорғалады. Сондай-ақ, көптеген қорғалған аумақтарда кездеседі. Халықаралық Табиғатты Қорғау Одағының Қауіп Төнген Түрлердің Қызыл Тізімі оның кең таралуы, болжамды үлкен популяциясы, кең қоныстану орталары және төмендеу қарқынының баяу болуына байланысты консервациялық жағдайын "қауіпсіз" деп сипаттайды, бірақ ол популяцияның азаюын мойындайды. Түрлі себептермен тіршілік ортасының азаюы, Еуропадағы популяциялардың фрагментациясы, қарқынды ауыл шаруашылық тәжірибелері, үй жануарлары саудасы немесе уытты заттарды алу үшін жинау оның құлдырауына ықпал ететін негізгі факторлар ретінде тіркелді. Халықтың қысымы мен бұзылуы, тіршілік ортасының фрагментациясы және нашар ортаны басқару осы құлдыраудың ең ықтимал себептері болып саналады. Жыл сайын 47 миллион жергілікті емес фазан мен 10 миллион бөдене құсын ауылдық жерлерге жіберу Ұлыбританиядағы жылан популяцияларына елеулі әсер етеді деп болжанады, бұл жыртқыштың 2032 жылға қарай жойылуы мүмкін.
The head is fairly large and distinct and its sides are almost flat and vertical. The edge of the snout is usually raised into a low ridge. Seen from above, the rostral scale is not visible, or only just. Immediately behind the rostral, there are two (rarely one) small scales. Dorsally, there are usually five large plates: a squarish frontal (longer than wide, sometimes rectangular), two parietals (sometimes with a tiny scale between the frontal and the parietals), and two long and narrow supraoculars. The latter are large and distinct, each separated from the frontal by one to four small scales. The nostril is situated in a shallow depression within a large nasal scale. The eye is relatively large—equal in size or slightly larger than the nasal scale—but often smaller in females. Below the supraoculars are six to 13 (usually eight to 10) small circumorbital scales. The temporal scales are smooth (rarely weakly keeled). There are 10–12 sublabials and six to 10 (usually eight or 9) supralabials. Of the latter, the numbers 3 and 4 are the largest, while 4 and 5 (rarely 3 and 4) are separated from the eye by a single row of small scales (sometimes two rows in alpine specimens). In several European countries, it is notable as being the only native venomous snake. It is one of only three snake species native to Britain. The other two, the barred grass snake and the smooth snake, are non venomous. Sufficient habitat complexity is a crucial requirement for the presence of this species, in order to support its various behaviours—basking, foraging, and hibernation—as well as to offer some protection from predators and human harassment. In much of southern Europe, such as southern France and northern Italy, it is found in either low lying wetlands or at high altitudes. In the Swiss Alps, it may ascend to about In Hungary and Russia, it avoids open steppeland; a habitat in which V. ursinii is more likely to occur. In Russia, however, it does occur in the forest steppe zone. The same situation applies to Norway under the no (The Wildlife Act 1981) and Denmark (1981). The common viper is categorised as 'endangered' in Switzerland, and is also protected in some other countries in its range. It is also found in many protected areas. The International Union for Conservation of Nature Red List of Threatened Species describes the conservation status as of 'least concern' in view of its wide distribution, presumed large population, broad range of habitats, and likely slow rate of decline though it acknowledges the population to be decreasing. Reduction in habitat for a variety of reasons, fragmentation of populations in Europe due to intense agriculture practices, and collection for the pet trade or for venom extraction have been recorded as major contributing factors for its decline. A combination of public pressure and disturbance, habitat fragmentation and poor habitat management were considered the most likely causes of the decline. The release of 47 million non native pheasants and 10 million partridges each year by countryside estates has also been suggested to have a significant impact on adder populations across the UK, with the possibility the reptile could be extinct by 2032.
Мінез-құлық
Бұл түр негізінен күндіз белсенді, әсіресе ареалының солтүстік бөлігінде. Оңтүстікке қарай кешкі уақытта белсенді болатыны айтылады, ал жаз айларында тіпті түнде де активті болуы мүмкін. Көбінесе құрлықта тіршілік етеді, бірақ күнге қыздыру үшін немесе жем іздеу үшін жартастарға және төменгі бұталарға көтеріледі. Олар негізінен ұядағы қозылармен және тіпті жұмыртқалармен қоректенеді, оларды табу үшін бұталар мен жапырақтардың арасына жетеді. Жалпы, диетасы жергілікті жағдайларға байланысты өзгереді. Екі түрдің де биік тауларда тіршілік етуіне байланысты, S. atra жыландар үшін маңызды тамақ көзі болуы мүмкін, себебі басқа жануарлар аз болуы мүмкін. Осы кезде шабуылдар кезінде ешкім тістелгені туралы мәлімет жоқ. Малоу және авторлар тобы (2003) осы түрдің уының басқа жылан түрлерімен салыстырғанда салыстырмалы түрде аз улы екенін көрсетеді. Олар Минтонның (1974) зерттеуіне сілтеме жасайды, онда егешқұйрықтар үшін удың дозасы 0,55 мг/кг (IV), 0,80 мг/кг (IP) және 6,45 мг/кг (SC) құрады. Салыстыру үшін, бір тәжірибеде теңіз шошқасы үшін удың ең төменгі өлімдік дозасы 40-67 мг болды, ал Daboia russelii уын қолданғанда тек 1,7 мг қажет болды. 2014 жылы Йоркширдегі Далби орман паркіндегі жылан шаққаннан кейін 44 жастағы британдық ер адам ауыр халде ауруханаға түсті. Дегенмен, кез келген шаққаннан кейін мүмкіндігінше тез медициналық көмек алу қажет. Шаққандар кейде өмірге қауіпті болуы мүмкін, әсіресе кішкентай балаларда, ал ересектерде шаққаннан кейін ұзақ уақыт бойы дискомфорт пен денсаулыққа кесел келтіруі мүмкін. Жергілікті симптомдарға бірден күшті ауырсыну, содан кейін бірнеше минуттан (бірақ кейде 30 минутқа дейін) ісіну және қышыну сезімі кіреді. Қанды көпіршіктер сирек кездеседі. Ауырсыну бірнеше сағат ішінде таралуы мүмкін, сонымен қатар сезімталдық пен қабыну да пайда болады. Қызыл лимфангит сызықтары мен көк дөңгелектер пайда болуы мүмкін, ал 24 сағат ішінде бүкіл аяқ-қол ісініп, көкшіл түске енуі мүмкін. Ісіну денеге, ал балаларда бүкіл денеге таралуы мүмкін. Некроз және компартмент синдромы өте сирек кездеседі. Жылан шаққан жерді емдеу үшін, жыланды өлтіріп, оның денесін немесе майын жараға сүрту, сондай-ақ, шаққан жерге қабақ немесе тауықты ұстап тұру немесе судан секіру сияқты амалдар қолданылған. Жыландардың қауғалы ағаштарға тартылатыны және күл ағаштарынан қашатыны айтылады. Друидтер көктемде жыландардың үлкен жиылыстары болатынына сенген, олардың ортасында жылтыр тас – жылан тасы немесе валли тілінде Glain Neidr орналасқан. Осы тастарда үстімізден тыс күштер бар деп есептелген.