Кіріспе

Әйел жануардың жыныс жолдарына сперма немесе сперматозоид енгізу

Инсеминация – әйелдің репродуктивті жүйесіне сперматозоидты енгізу арқылы оны ұрықтандыру, сондай-ақ көбейту мақсатындағы ұрықтандыру процесі. Сперматозоид сүтқоректілердің жатырына немесе жұмыртқа туатын жануарлардың жұмыртқалық түтігіне енгізіледі. Сүтқоректілерде инсеминация көбінесе жыныстық қатынас немесе жұптасу кезінде жүреді, бірақ жасанды инсеминация сияқты басқа тәсілдермен де жүзеге асырылуы мүмкін. Адамдарда инсеминацияның әрекеті мен формасы заңдық, моральдық және жеке қарым-қатынастар үшін маңызды мәнге ие. Дегенмен, инсеминация табиғи жолмен немесе жасанды түрде болсын, жүктілік және оның дамуы бірдей болады. Инсеминацияны in vivo ұрықтандыру деп атауға болады (in vivo – «тірі организмде» дегенді білдіреді), себебі жұмыртқа дене ішінде ұрықтанады, бұл in vitro ұрықтандырудан (IVF) өзгеше. Өсімдіктерде ұрықтандыру процесі тозаңдану деп аталады. Бұл – бір өсімдіктің тозаңдарының басқа өсімдіктің аналық тозаң қабылдағышына ауысу процесі.

Табиғи ұрықтандыру

Әйелдің жыныстық қатынас арқылы ұрықтандырылуы "табиғи ұрықтандыру" (яғни, табиғи жолмен ұрықтандыру) деп аталады. Табиғи ұрықтандыру – пенис вагинаға енген кезде сперма шығару, пенис вагинаның ішінде болатын кезде. Егер жасанды майлау затты қолдану қажет болса, оның спермаға зиян келтірмейтініне көз жеткізу керек. Сперма шығарылу кезінде еркек жыныс жасушалары – сперматозоидтар, жыныс мүшесі арқылы жыныс жолдарының ылғалды және жылы ортасына түседі. Адамда сперма әдетте жатыр мойнының шырышымен тікелей жанасқан жатырдың артқы бөлігіне түседі, бірақ сперматозоидтар вагинаның немесе кіндіктің басқа аймақтарынан жатыр мойнына жүзіп жете алады. Сперманың орташа көлемі шамамен 2-ден 5 мл (бір шай қасық) құрайды және орташа есеппен 182 миллион сперматозоидты қамтиды. Олар 6 күнге дейін тірі қалуы мүмкін. Бұл термин үшінші тараптан ұрықтандыру контекстінде де қолданылады, онда әйелдің әдеттегі жыныстық серігі емес ер адам (яғни, сперма доноры) жыныстық қатынас арқылы спермасын ұсыну арқылы әйелге бала әке болады, жасанды жолмен жүктілікке қол жеткізу үшін спермасын берудің орнына. Сперма донорының табиғи ұрықтандыруы көбінесе жеке мәселе болып табылады және сперманы зертханада өңдеуге қарағанда денсаулыққа қауіпті болуы мүмкін. Жақтастары табиғи ұрықтандырудың жүктіліктің жоғары деңгейін және үшінші тараптың араласуын қажет етпейтін "табиғи" ұрықтандыруға мүмкіндік беретінін айтады. Дегенмен, табиғи ұрықтандыру жүктілікке әкелу ықтималдығын арттырады дегеніне медициналық дәлелдер жоқ. Сонымен қатар, табиғи ұрықтандыру табиғи процесс саналады, сондықтан әке балаға алимент төлеуге және оның қамқорлығына және басқа да құқықтарына ие болуы мүмкін. Егер әйел немесе оның тұрақты жыныстық серігі қандай да бір себептерге байланысты табиғи жолмен жүкті бола алмаса, жасанды ұрықтандыру қолданылуы мүмкін. Жасанды ұрықтандырудың бірнеше әдістері бар, соның ішінде жатыр мойнына енгізу (ICI) және жатыр ішіне енгізу (IUI). Табиғи ұрықтандырумен салыстырғанда жасанды ұрықтандыру инвазивтірек болуы мүмкін және кәсіби көмек пен медициналық сараптама қажет болуы мүмкін, бұл шығындарды арттырады. ICI жыныстық қатынассыз табиғи ұрықтандыруды имитациялауға тырысады. Бұл процедура ауырсынусыз, ең қарапайым, ең оңай және ең көп таралған әдіс болып табылады және әйел өз бетінше немесе кәсіби емес көмекпен үйде орындай алады. ICI жатыр мойнына кіреберіс жанынан жуылмаған немесе шикі сперманы енгізуді қамтиды, әдетте инесіз шприц арқылы. Ұрықтандыру үшін сперманы әйелдің таңдаған жыныстық серігі немесе сперма доноры ұсынуы мүмкін. Донорлық сперма көбінесе лесбиянка жұптары, жалғыз әйелдер және ер адамның сперматозоидтары жеткіліксіз болған гетеросексуал жұптар қолданады. Кейбір жағдайларда әйелдер соғысқа аттанған немесе қайтыс болған еркек серіктерінен алынған спермамен ұрықтандырылады. Кейбір елдерде сперма доноры бола алатын және жасанды ұрықтандыру ала алатын адамдарды шектеуші заңдар бар, сондай-ақ мұндай ұрықтандырудың салдары да реттеледі. Донорлық сперма алуға қатысты ешқандай шектеу болмаса, ол кез келген себеппен қажет немесе қалаған барлық әйелдерге қол жетімді. Жасанды ұрықтандыруға рұқсат бермейтін елде тұратын әйелдер басқа елге (өнімділік орталығына) баруы мүмкін. (Ел бойынша сперма донорлығы туралы заңдарды қараңыз). Жасанды ұрықтандыру мал шаруашылығында өнімділікті арттырудың тиімді тәсілі ретінде қолданылып келеді.

Тұқым қуалаудың басқа түрлері

Басқа жануарлар түрінде сперматозоидтар әйелдің көбелек мүшелеріне әр түрлі жолмен енгізілуі мүмкін. Мысалы, кейбір гемиптера түрлерінде сперматозоидтар травматикалық ұрықтандыру арқылы, дене қабырғасы арқылы парентеральды инъекция жасау арқылы күшпен енгізіледі. Кейбір жануарлар түрлерінде сперматофор әйелдің терісімен жанасқанда сперматозоид дене қабырғасынан өтіп кетеді, мысалы, онихофораларда (бархат құрттарда) осылай болады.