Кіріспе

Адамның ғарышқа демалыс үшін саяхаттауы – ғарышқа саяхатшыларға ақы төлеу. Ғарыш туризмі орбиталық, суборбиталық және ай туризмі сияқты бірнеше түрге бөлінеді. Туристерді Жерді ғарыштан көру мүмкіндігі, салмақсыздық сезімі, жоғары жылдамдық және ерекше жағдайлар, сондай-ақ ғылымға үлес қосу қызықтырады. Ғарыш туризмінің бастауы 2001 жылдың сәуірінде американдық бизнесмен және инженер Деннис Титоның «Союз ТМ-32» ғарыш кемесімен ғарышқа саяхат жасауымен байланысты. 2001 жылдан 2009 жылға дейін жеті ғарыш турисі «Роскосмос» және «РКК Энергия» компанияларымен бірлесіп, Space Adventures американдық компаниясының ұйымдастыруымен Ресейдің «Союз» ғарыш кемесімен Халықаралық ғарыш станциясына сегіз рет ұшты. 2006 жылдың қыркүйегінде иран-американдық бизнесмен Ануше Ансари ғарышқа ұшқан алғашқы әйел турист атанды. Сапар құны 20-25 миллион АҚШ доллары шамасында бағаланды. Кейбір ғарыш туристері орбитада жүргенде белгілі бір зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін үшінші тараптармен келісімшарт жасасты. 2007 жылы ғарыш туризмі коммерциялық ғарыш қанатына аяқ бойында тұрған алғашқы нарықтардың бірі деп есептелді. Ғарышқа саяхаттау алдында туристердің жақсы физикалық жағдайда болуы қажет. Атап айтқанда, олар центрифугадағы үдеу күшіне және салмақсыздыққа төзімділікке дайын болу үшін жаттығудан өтеді, сондай-ақ параболалық траекториямен жоғары биіктіктегі реактивтік ұшақта ұшу арқылы дайындықтан өтеді. Олар ғарыш кемесінің бөліктерін пайдалану және тіпті жөндеу қабілеттерін меңгеруі мүмкін. Ресей 2010 жылы Халықаралық ғарыш станциясы экипажының көлемі ұлғайғандықтан орбиталық ғарыш туризмін тоқтатты, бұл бұрын саяхатқа қатысушыларға сатылатын орындарды экспедициялық экипажға аударды. Орбиталық туристік рейстер 2015 жылы қайта басталуы жоспарланған, бірақ ұшу мерзімі белгісіз мерзімге шегерілді. Ресейдің орбиталық туризмі 2021 жылы «Союз МС-20» ғарыш кемесінің ұшуымен қайта жанданды. 2019 жылдың 7 маусымында NASA 2020 жылдан бастап жеке ғарышкерлерге SpaceX Crew Dragon және Boeing Starliner ғарыш кемелерін пайдалану арқылы Халықаралық ғарыш станциясына баруға рұқсат беруді жоспарлап отырғанын хабарлады. Бұл бір ғарышкер үшін күніне 35 000 АҚШ долларына, ал бара-келу құны шамамен 50 миллион АҚШ долларына бағаланған. Сонымен қатар, ғарыш туризмі үшін суборбиталық көлік құралдарын әзірлеу жұмыстары да жүргізілуде. Бұл жұмыстар Blue Origin және Virgin Galactic сияқты аэроғарыш компанияларымен жүзеге асырылуда. SpaceX 2018 жылы Юсаку Маэзаваны қоса алғанда, ғарыш туристерін «Starship» ғарыш кемесімен Айдың айналасында еркін траекториямен саяхатқа жіберуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Болашақта ғарыш туризмі ғарыш лифттері арқылы жүзеге асырылуы мүмкін, туристер сәнді ғарыш қонақ үйлерінде тұрып, демалысын ғарыш колониясында (Айда немесе Марста) өткізе алады.

Алдын ала өнімдер

Кеңес ғарыш бағдарламасы космонавттар қатарын кеңейтуде табысқа жетті. Кеңес Интеркосмос бағдарламасына Варшава шартының мүше елдерінен (Чехословакия, Польша, Шығыс Германия, Болгария, Венгрия, Румыния) және кейіннен КСРО одақтастарынан (Куба, Моңғолия, Вьетнам) және бейтарап елдерден (Үндістан, Сирия, Ауғанстан) іріктелген космонавттар кірді. Бұл космонавттардың көпшілігі өздерінің миссиялары үшін толық оқудан өтті және тең дәрежеде қарастырылды, бірақ көбінесе кеңес космонавттарына қарағанда қысқа ұшуларға жіберілді. Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) де осы бағдарламаның артықшылықтарын пайдаланды. АҚШ ғарыш шаттл бағдарламасы белгілі бір жүкпен айналысатын компаниялар немесе мекемелердің өкілдерімен толтырылатын жүк маманы лауазымдарын қамтыды. Бұл жүк мамандары NASA-ның кәсіби астронавттары сияқты толық оқудан өткен жоқ және NASA-да жұмыс істемеді. 1983 жылы ESA-дан Ульф Мербольд және MIT-ден Байрон Лихтенберг (инженер және Әскери-әуе күштерінің ұшқышы) STS 9 миссиясында ғарыш шаттлымен ұшуға арналған алғашқы жүк мамандары болды. 1984 жылы Чарльз Д. Уокер өзінің жұмыс берушісі McDonnell Douglas ұшуы үшін 40 000 АҚШ долларын (1984 жылғы 40000 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) төлеген алғашқы үкіметтік емес астронавт болды. 1970 жылдары шаттлдың бас мердігері Rockwell International 200-300 миллион долларлық ауыстырылатын кабинаны зерттеді, ол шаттлдың жүк бөліміне орналасатын еді. Бұл кабина 74 жолаушыны орбитаға шығарып, үш күнге дейін ұшуға мүмкіндік беретін еді. Space Habitation Design Associates 1983 жылы шығанақта 72 жолаушыға арналған кабинаны ұсынды. Жолаушылар алты бөлімге бөлінген, әрқайсысында терезелер мен өз жүк тиеу пандусы болған, ал ұшып көтерілу мен қону үшін әртүрлі конфигурациядағы орындықтар қарастырылған. Тағы бір ұсыныс Spacelab тұрғын модульдеріне негізделген, олар ұшқыш кабинасындағыдан басқа жүк бөлімінде 32 орындықты қамтамасыз етті. 1985 жылы Ұлттық ғарыш қоғамына жасалған презентацияда, кабинадағы туристерді ұшыру үшін мемлекеттік субсидиясыз жолаушыға 1 миллионнан 1,5 миллион долларға дейін шығын кетсе де, 15 жыл ішінде жылына 30 000 адам жаңа ғарыш кемесімен ғарышқа ұшу үшін 25 000 АҚШ долларын (1985 жылғы 25000 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) төлейтіні болжалды. Сондай-ақ, 30 жылдан кейін Ай орбитасына ұшу және 50 жылдан кейін Ай бетіне сапар жасау жоспарланған. Шаттл бағдарламасы 1980-ші жылдардың басында кеңейген кезде, NASA ғарышқа ұшуға қатысушылар бағдарламасын бастады, бұл ғылыми немесе үкіметтік рөлі жоқ азаматтарға ұшуға мүмкіндік берді. 1985 жылы 11 400 үміткердің ішінде Криста МакАулифф алғашқы ғарыш мұғалімі болып таңдалды. «Журналист ғарышқа» бағдарламасына 1700 адам өтініш берді. Арт-интернет-кеңесшілердің ғарышқа ұшуы туралы жоспар қарастырылды, ал NASA МакАулиффтің ұшуынан кейін жыл сайын екі-үш азамат шаттлда ұшады деп күтті. 1986 жылдың қаңтар айында МакАулифф «Челленджер» апатында қаза тапқаннан кейін, бағдарлама тоқтатылды. МакАулиффтің көмекшісі Барбара Морган 1998 жылы кәсіби астронавт ретінде жұмысқа алынып, STS 118 миссиясының маманы ретінде ұшты. 2003 жылы ғарыш кемесінде ұшуға NASA Майлз О'Брайенге жасыл жарық берген ғарыш бағдарламасының екінші журналисі жарияланды. Бұл бағдарлама STS 107 кемесіндегі «Колумбия» апатынан кейін тоқтатылды және одан кейін ғарыш шаттлын зейнеткерлікке шығарар алдында Халықаралық ғарыш станциясын аяқтауға баса назар аударылды. Бастапқыда NASA-дағы жоғары лауазымды тұлғалар қағида бойынша ғарыш туризміне қарсы болды; ISS экспедицияларының басынан бастап NASA төлем жасайтын қонақтарды қабылдауға қызығушылық танытпағанын мәлімдеді. 2001 жылы маусымда Өкілдер палатасының Ғылыми-ғарыш және аэронавтика жөніндегі комитетінің тыңдауындағы мәлімдемесінде NASA-ның ғарыш туристеріне ақы төлеуге деген көзқарасының өзгеруі байқалды: «Кәсіби емес астронавттарды ғарышқа ұшу мәселелері мен мүмкіндіктерін, жаңадан пайда болған ғарыш туристік индустриясын қолдау үшін үкіметтің рөлін, шаттл мен ғарыш стансасын туризм үшін пайдалану, ғарыш туристері үшін қауіпсіздік және оқыту критерийлері және ғарыш туризмінің коммерциялық нарығын қарастыру». Комитет Денис Титоның кең көлемді оқуы мен кәсіби емес астронавт ретінде ғарышқа ұшу тәжірибесін бағалады. Ресейдегі Перестройкадан кейінгі экономиканың қиын жағдайында оның ғарыш өнеркәсібі әсіресе ақша тапшылығына тап болды. Токио радиоарнасы (TBS) өздерінің бір тілшісіне миссияға ұшу үшін төлеуге ұсыныс жасады. 1990 жылы Тоёхиро Акияма «Мир» ғарыш станциясына сегізінші экипажбен ұшырылып, бір аптадан кейін жетінші экипажбен бірге қайтып келді. Құны 10 миллион доллардан 37 миллион долларға дейін жетеді. Акияма орбитадан күнделікті телехабар берді, сондай-ақ ресейлік және жапондық компаниялар үшін ғылыми тәжірибелер жүргізді. 1991 жылы британдық химик Хелен Шарман 13 000 үміткердің ішінде алғашқы британдық астронавт болып таңдалды. Бағдарлама «Жуно» жобасы деп аталды және бұл Кеңес Одағы мен британдық компаниялар тобы арасындағы ынтымақтастық болды. «Жуно» жобасы консорциумы қажетті қаражатты жинауға сәттілікке жете алмады және бағдарламаны жабуға жақын болды. Хабарлама бойынша, Михаил Горбачев халықаралық қатынастарды ескере отырып, бағдарламаны кеңестік қаржы есебінен жалғастыруға бұйрық берді, бірақ батыстың қаржылық қолдауы болмағандықтан, жоспардағыдан арзан тәжірибелерге көшті. Шарман «Союз ТМ 12» кемесімен «Мир» ғарыш станциясына ұшып, «Союз ТМ 11» кемесімен қайтып келді. 1999 жылдың сәуір айында ресейлік ғарыш агенттігі 51 жастағы британдық миллиардер Питер Льюэллин ескірген «Мир» ғарыш станциясына Льюэллиннің 100 миллион доллар төлеуіне байланысты жіберілетінін жариялады. Алайда, Льюэллин бұл соманы төлеуге келіспегенін мәлімдеді, оның төлемеуі бір айдан кейін ұшуын жоюға себеп болды.

Жетісті жобалар

Scaled Composites компаниясы SpaceShipOne көлігімен 2004 жылдың қазан айында 10 миллион долларлық X жүлдесін жеңіп алды. Бұл, екі апта ішінде 62 миль (100 км) биіктікке екі рет жетіп, одан асып түскен алғашқы жеке компания болды. Биіктік – кеңістіктің шартты түрде белгіленген шекарасы – Карман сызығынан жоғары. Алғашқы ұшуды 2004 жылдың маусым айында Майкл Мелвилл жасады, ол 62 миль (100 км) биіктікке көтеріліп, алғашқы коммерциялық астронавт атанды. Жүлделі ұшуды Брайан Бинни жүзеге асырды, ол X 15 рекордты бұзып, 69,6 миль (112 км) биіктікке жетті. Көлікте үш жолаушыға арналған орындықтар болғанымен, ұшуларда ғарыш туристері болған жоқ. Оның орнына жолаушылардың салмағына тең келетін қосымша салмақ салынды. 2005 жылы Virgin Galactic компаниясы Scaled Composites және Ричард Брэнсонның Virgin Group компанияларының бірлескен кәсіпорны ретінде құрылды. Ақырында, Virgin Group жобаның толық иесіне айналды. Virgin Galactic SpaceShipTwo класындағы ғарыш ұшақтарын құрастыруға кірісті. Осы ұшақтардың біріншісі, VSS Enterprise, 2015 жылы алғашқы коммерциялық рейстерін бастауды жоспарлаған, ал билеттердің бағасы 200 000 доллар болды (кейін 250 000 долларға дейін өсті). Дегенмен, 2014 жылдың қазан айында сынақ ұшуы кезінде Мохаве шөлі үстінде Enterprise ұшағы қирап, компания үлкен соққыға ұшырады. Апатқа дейін 700-ден астам билет сатылған еді. Екінші ғарыш ұшағы VSS Unity 2021 жылдың 11 шілдесінде төрт жолаушымен бірге 90 км (56 миль) биіктікке сәтті ұшты. Галактикалық 01 компанияның алғашқы коммерциялық ғарыш рейсі 2023 жылдың 29 маусымында өтті. Blue Origin компаниясы қысқа мерзімді ғарыш туризмін дамыту мақсатында New Shepard қайта пайдаланылатын суборбитальды ұшыру жүйесін жасады. Blue Origin New Shepard көлігімен ғарышқа ең көп дегенде алты адамды қысқа сапарға алып шығуды жоспарлап отыр. Капсула 18 метрлік (59 фут) ракетаның жоғарғы бөлігіне бекітіледі. Ракета 2021 жылдың 20 шілдесінде төрт жолаушымен сәтті ұшырылып, белгілі бір биіктікке жетті.

Жобалардың тоқтатылуы

Armadillo Aerospace компаниясы Hyperion деп аталатын екі орындық тік ұшып-қону (VTOL) зымыранын әзірлеп жатты, оны Space Adventures компаниясы сатуға тиіс болған. Гиперионның пішіні "Gemini" капсуласына ұқсас. 2012 жылдың ақпан айындағы Next Generation Suborbital Researchers Conference конференциясында Armadillo Aerospace өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, аппарат қону үшін парашют пайдаланады, бірақ соңғы қону үшін ретро-ракеталар қолданылуы мүмкін. Armadillo Aerospace активтері Exos Aerospace компаниясына сатылды, ал SARGE-ді әзірлеу жалғасып жатқандықтан, Hyperion әлі де әзірленуде ме, әзір емес пе, белгісіз. XCOR Aerospace компаниясы 2016 жылдың мамырында даму тоқтатылғанға дейін Lynx деп аталатын суборбитальды аппаратты әзірлеп жатты. Lynx зымырандық қуатпен ұшу жолағынан ұшып шығады. SpaceShipOne және SpaceShipTwo-дан айырмашылығы, Lynx-ке аналық кеме қажет болмады. Lynx жылдам қайта жабдықтау үшін жобаланған, бұл оған күніне төрт ретке дейін ұшуға мүмкіндік беретін еді. Осы жылдамдық деңгейінің арқасында Lynx-те SpaceShipTwo-ға қарағанда орын аз болды, әр рейсте тек бір ұшқыш және бір ғарышқа қатысушы болып табылатын. XCOR 2015 жылы алғашқы Lynx прототипін жасап, ұшу сынақтарын бастауды жоспарлаған, бірақ 2017 жылдың соңына қарай XCOR прототипті әзірлеуді аяқтай алмады және банкроттыққа өтініш берді. Citizens in Space, бұрынғы Teacher in Space Project жобасы, АҚШ-тың зымыран академиясының жобасы болып табылады. Citizens in Space азаматтық ғылымды және азаматтық ғарыш зерттеуін біріктіреді. Мақсаты – суборбитальдық ғарыш миссияларында пайдалы жүк операторлары ретінде әрекет ететін азаматтық ғылыми эксперименттер мен азаматтық зерттеушілерді (тегін саяхаттайтындар) ұшу. 2012 жылға қарай Citizens in Space XCOR Aerospace компаниясымен 10 суборбитальдық рейс бойынша келісімшарт жасады және болашақта XCOR және басқа суборбитальдық ғарыш рейсі ұсынатын компаниялардан қосымша рейстер алуды күтті. 2012 жылы Citizens in Space үш азаматтық астронавт кандидатын даярлай бастағанын және келесі 12-14 айда тағы жеті кандидатын іріктеуді жоспарлағанын хабарлады. Space Expedition Corporation Lynx-ті "Space Expedition Curaçao" үшін пайдалануға дайындалып жатты, ол Кюрасаодағы Хато әуежайынан коммерциялық рейс ашуды және 2014 жылы коммерциялық рейстерді бастауды жоспарлады. Рейс құны әрқайсысы 95 000 долларға бағаланған. Unilever компаниясының Axe Apollo Space Academy акциясы 23 адамға Lynx бортында суборбитальдық ғарышқа ұшу мүмкіндігін ұсынды. Еуропалық аэроғарыш гиганты EADS-тің еншілес компаниясы EADS Astrium 2007 жылдың маусым айында өзінің ғарыш туризмі жобасын жариялады.

Орбиталық ғарыш туризмі

2021 жылға қарай Space Adventures және SpaceX – Жер орбитасына туристік рейстерді ұйымдастырған жалғыз компаниялар. Вирджиния штатында орналасқан Space Adventures компаниясы Ресеймен ынтымақтаса, "Союз" ғарыш кемесі арқылы өте бай адамдарды Халықаралық ғарыш станциясына жеткізді. Туристердің қатарында кәсіпкер және ғарышқа инвестиция салатын Ануше Ансари және Cirque du Soleil компаниясының негізін қалаушы Гай Лалиберте болды. Мұндай миссиялардың құны шамамен 20 миллион долларға бағаланды. SpaceX және Boeing компаниялары туристерді орбитаға апару жоспарларын іске асырса, ғарыш индустриясы жақын арада туризмде революцияға ұшырауы мүмкін.

Жетісті жобалар

1990 жылдардың соңында, ғарыш станциясын басқаратын жекеменшік "MirCorp" компаниясы, оның техникалық қызмет көрсету шығындарын өтеу мақсатында, "Мир" ғарыш станциясына сапар жасауға ниеттенген ғарыш туристерін іздеуді бастады. Американдық бизнесмен және бұрынғы JPL ғалымы Денис Тито олардың алғашқы үміткері атанды. "Мир" орбитадан шығарылатын болғандықтан, Тито "МирКорп" пен АҚШ-тағы "Space Adventures, Ltd." арасындағы келісім арқылы сапарын Ресейдің "Союз" ғарыш кемесімен Халықаралық ғарыш станциясына (ХҒС) ауыстыруға қол жеткізді. Денис Тито 2001 жылдың сәуір-май айларында ХҒС-қа жеті күндік сапар жасап, әлемдегі алғашқы "ақы төлейтін" ғарыш турисі болды. Оның сапары үшін 20 миллион доллар төленгені хабарланды. 2002 жылдың сәуірінде Оңтүстік Африкалық Марк Шаттлворт (Союз ТМ 34) Титодан кейін сапар жасады. 2003 жылдың ақпанында "Колумбия" ғарыш кемесі Жер атмосферасына қайта кіргенде жанып кетті, оның барлық жеті экипаж мүшесі қаза тапты. Осы апаттан кейін Ресейдің "Союз" бағдарламасындағы ғарыш туризмі уақытша тоқтатылды, себебі "Союз" кемелері ХҒС-қа барудың жалғыз құралы болды. 2005 жылдың шілдесінде "Шаттл" қызметке оралғаннан кейін ғарыш туризмі қайта жанданды. Үшінші турист Грегори Олсен 2005 жылдың қазан айында (Союз ТМА 7) болды. 2006 жылдың қыркүйегінде иран-американдық бизнесмен Ануше Ансари төртінші ғарыш турисі атанды (Союз ТМА 9). 2007 жылдың сәуірінде венгр тегі бар американдық бизнесмен Чарльз Симони олардың қатарына қосылды (Союз ТМА 10). Симони 2009 жылдың наурыз айында "Союз ТМА-14" кемесімен қайтадан ғарышқа ұшып, "Союз" бағдарламасында екінші рет сапар шеккен алғашқы турист болды. Британ-американдық Ричард Гарриот 2008 жылдың қазан айында "Союз ТМА-13" кемесімен келесі ғарыш турисі болды. Канадтық Гай Лалиберте 2009 жылдың қыркүйегінде "Союз ТМА-16" кемесімен ХҒС-қа сапар жасады. 2021 жылдың желтоқсанында жапондық Юсаку Маэзава мен Йозо Хирано "Союз МС-20" кемесімен келгенге дейін ол соңғы турист болды. Бастапқыда "Союз ТМА-18М" кемесіндегі үшінші мүше британдық әнші Сара Брайтман болуы жоспарланған, бірақ 2015 жылдың 13 мамырында ол оқудан бас тартқанын мәлімдеді. 2011 жылы ғарыш шаттлдары қызметтен шығарылғаннан кейін "Союз" тағы да ХҒС-қа барудың жалғыз құралы болды, сондықтан туризм қайтадан тоқтатылды. 2019 жылдың 7 маусымында NASA ХҒС-ты ғарыш туризмі үшін қайта ашу жоспарын жариялады. 2021 жылдың 16 қыркүйегінде "Inspiration4" миссиясы Кеннеди ғарыш орталығынан SpaceX Falcon 9 зымыратымен ұшырылып, "Crew Dragon Resilience" кемесімен орбитада үш күнге жуық уақыт өткізді, бұл орбиталық ғарыш миссиясын орындаған алғашқы азаматтық экипаж болды.

Ағымдағы жобалар

Axiom Space, SpaceX-пен жасалған келісімшарт бойынша Crew Dragon рейстерін пайдаланып, экипаждарды Халықаралық ғарыш станциясына жібереді. Бірінші миссия 2022 жылдың сәуір айында, екінші миссия 2023 жылдың мамырында және үшінші миссия 2024 жылдың қаңтарында орындалды. Төртінші миссия 2024 жылдың қазан айына жоспарланған. Осы миссиялар арқылы NASA болашақ коммерциялық ғарыш станцияларында шығындарды бөлісуді қамтамасыз ету үшін NASA-ға тәуелсіз ғарышқа ұшу нарығын құруға үміттенеді. Boeing Starliner капсуласы NASA-ның Коммерциялық Экипаж бағдарламасының аясында әзірленуде. NASA-мен жасалған келісім Boeing компаниясына ғарыш туристеріне орын сатуға мүмкіндік береді. Boeing, ғарышқа қатысушылар үшін әр рейске бір орын қосуды ұсынды, бұл бағасы Roscosmos туристерден алатын бағамен бәсекелес болар еді. Polaris бағдарламасы: Inspiration4 миссиясының командирі және демеушісі Джаред Исаакман 2022 жылдың ақпан айында Polaris деп аталатын үш миссиялық бағдарлама жоспарларын жариялады. Бірінші миссия – Polaris Dawn төрт жеке ғарышкерді Crew Dragon ғарыш кемесімен Жер орбитасына жібереді. Polaris Dawn – бұл еркін ұшу миссиясы, онда ғарыш кемесі кездесу маневрлерін орындамайды, керісінше, Gemini XI бағдарламасымен орнатылған 1373 километрлік Жер орбитасының биіктік рекордын жаңаруға тырысады. Polaris Dawn сондай-ақ алғашқы жеке Extravehicular іс-қимылын (EVA) жүргізуді көздейді. Polaris бағдарламасының соңғы миссиясы – әзірленіп жатқан Starship ұшыру жүйесінің алғашқы экипаждық рейсі болуы жоспарлануда.

Ағымдағы жобалар

2017 жылдың ақпан айында Илон Маск екі адамның айға еркін оралу траекториясын пайдалана отырып, айға айналма жолмен ұшу үшін SpaceX-ке едәуір көлемде ақша төлегенін және бұл 2018 жылдың соңында мүмкін екенін хабарлады. Маск миссияның құны Халықаралық ғарыш станциясына астронавтты жіберу құнымен "салыстырылатын" болады деді, бұл 2017 жылы шамамен 70 миллион АҚШ долларына бағаланған. 2018 жылдың ақпан айында Маск Falcon Heavy зымыраны экипаждық миссиялар үшін пайдаланбайтынын мәлімдеді. 2018 жылы ұсыныс өзгертіліп, оның орнына Starship ұшыру жүйесін қолдану көзделді. Ұшу профилі ұқсас екінші миссия да жоспарлануда, онда Дэннис Тито мен оның әйелі Акико Тито жолаушылардың қатарында болады. Space Adventures Ltd. компаниясы Айдың айналасын айналатын DSE Alpha миссиясы бойынша жұмыс істеп жатқанын хабарлады, әр жолаушыға бағасы 100 миллион АҚШ доллары.

Жобалардың тоқтатылуы

Excalibur Almaz модификацияланған Almaz ғарыш станциясы модульдерін пайдаланып, Айдың төңірегін айналып ұшуға үш туристі алып жүруді ұсынды, төмен энергиялы траектория бойынша. Саяхат шамамен 6 айға созылуы тиіс болған. Дегенмен, олардың жабдықтары ешқашан ұшырылмады және қазір білім беру көрмесіне айналдырылуда. Golden Spike компаниясы – 2010 жылдан 2013 жылға дейін жұмыс істеген американдық ғарыш көлігінің стартапы. Компанияның мақсаты – Ай бетіне жеке коммерциялық ғарыш тасымалдау қызметтерін ұсыну болды. Компанияның веб-сайты 2015 жылдың қыркүйек айында жабық тұр. Inspiration Mars Foundation – Денис Тито құрған американдық коммерциялық емес ұйым, ол 2018 жылдың қаңтарында немесе бірінші мерзімді өткізіп алса, 2021 жылы Марстың төңірегін айналып ұшуға экипажды жіберуді ұсынды. Олардың веб-сайты 2015 жылдың соңында қолданысқа жарамсыз болды, бірақ ол Интернет архивінде сақталған. Қордың болашақ жоспарлары белгісіз. Bigelow Aerospace компаниясы Genesis модульдерімен қол жеткізген табыстарын B330 модулін ұшыру арқылы кеңейтуді жоспарлады, ол 330 куб метрлік ішкі кеңістігі бар кеңейтілетін тұрғын модуль және Vulcan зымыранында ұшырылуы тиіс. Vulcan 2022 жылдың соңына дейін BA 330 модулін Айдың төмен орбитасына шығаруға келісімшарт жасасқан.

Заңдық

1967 жылы қол қойылған Ғарыш кеңістігі туралы шарт бойынша, ұшыру операторының ұлты және ұшыру алаңының орналасқан жері, ұшырудан туындаған кез келген зиян үшін қай елдің жауапты екенін анықтайды. Айда құнды ресурстар табылга́ннан кейін, жеке компаниялар осы ресурстарды өндіру жолдарын әзірлеуге кірісті. Ғарыш кеңістігі туралы шарттың II-бабында «ғарыш кеңістігі, оның ішінде Ай және басқа да аспан денелері, егемендік туралы мәлімдеме жасау, пайдалану немесе иелену арқылы, сондай-ақ кез келген басқа тәсілмен ұлттық меншікке алынбауы тиіс» делінген. Дегенмен, елдер Айды еркін зерттеуге құқылы, ал алынған кез келген ресурстар елге оралған кезде сол елдің меншігіне өтеді.

Америка Құрама Штаттары

2005 жылдың желтоқсан айында АҚШ үкіметі ғарыш туризміне қатысты ұсынылған ережелерді жариялады. Оларға тексеру рәсімдері және төтенше жағдайларға дайындық оқытулары кірді, бірақ денсаулық талаптары қарастырылмады. 1984 жылы АҚШ Конгресі Коммерциялық ғарышқа ұшыру туралы заңды қабылдады, ол басқалармен қатар ғарыш коммерцияландыруды қолдауға бағытталған (51 U.S.C. § 20102(c)). Қазіргі АҚШ заңнамасына сәйкес, американдық аумақтан төлем төлеп ұшатын жолаушыларды суборбитальды ракетамен ұшыруды жоспарлаған кез келген компания Федералдық авиация басқармасының Коммерциялық ғарыш тасымалы кеңсесінен (FAA/AST) лицензия алуы тиіс. Лицензиялау процесі халықтың және мүліктің қауіпсіздігіне бағытталған, ал толық мәліметтерді Федералдық ережелер жинағының 14-тарауы, III бөлімінен табуға болады. Бұл 2004 жылы Конгресс қабылдаған Коммерциялық ғарышқа ұшыру туралы заңға сәйкес келеді, ол NASA мен Федералдық авиация басқармасына жолаушыларды өз қауіптерінен жауапкершіліксіз суборбитальды ұшыру құралдарында ұшуға рұқсат беруді талап етті. 2010 жылдың наурыз айында Нью-Мексико заң шығарушы органы Ғарыш ұшуына қатысу туралы хабарламалық келісім туралы заңды қабылдады. SICA жеке ғарыш рейсін ұйымдастыратын компанияларға, егер адамдарға кездейсоқ зиян келсе немесе олар қайтыс болса, заңдық қорғауды қамтамасыз етеді. Қатысушылар хабарламалық келісімге қол қояды, онда ғарыш рейсі операторлары "ғарыш рейсі қызметінің ішкі қауіптерінен туындаған қатысушының өлімі үшін" жауапты емес екені көрсетіледі. Дегенмен, операторлар өрескел немқұрайлылық немесе қасақана бұзушылық жасаған жағдайда жауапкершіліктен босатылмайды. 2021 жылдың желтоқсан айында FAA 2022 жылдан бастап өзінің ресми веб-сайтында ғарышқа сапар шеккендерді тіркейтінін хабарлады. "FAA лицензиясы немесе рұқсаты бар ұшыруға қатысып, Жер бетінен 50 статуттық миль биіктікке жеткен кез келген адам сайтта тіркеледі".

Құқықтық мәселелер мен қиындықтар

Суборбитальді ұшулардың көбейіп келуімен қатар, қазіргі халықаралық құрылым ғарыш туризмі тудыратын маңызды мәселелерді шешуге жеткіліксіз деген алаңдаушылық артып отыр. Бұл алаңдаушылықтар коммерциялық жауапкершілік, сақтандыру, тұтынушылардың құқықтарын қорғау, жолаушылар қауіпсіздігі, қоршаған ортаға тигізетін әсер және төтенше жағдайларға жауап беру сияқты мәселелерге қатысты.

Ғарыш турисі терминінің сын-пікірлері

Көптеген жеке ғарыш саяхатшылары "ғарыш туристі" терминіне қарсылық білдірді, көбінесе олардың міндеті жай ғана бақылаудан асып түсетінін айтты, себебі саяхаттары барысында ғылыми тәжірибелер жүргізді. Ричард Гарриоттың айтуынша, оның дайындығы ресейлік емес "Союз" экипажы мүшелерінің талаптарымен толық сәйкес келеді, ал NASA-мен ғарышқа ұшуға таңдалған мұғалімдер мен басқа да кәсіби емес астронавттар астронавттар деп аталады. Егер ерекшелік жасалса, ол өзін "турист" емес, "жеке ғарышкер" деп атауды қалайды. Марк Шаттлворт өзін "коммерциялық ғарыш саяхатының пионері" деп сипаттады. Грегори Олсен "жеке зерттеуші" терминін қалайды, ал Ануше Ансари – "жеке ғарыш зерттеушісі" терминін ұсынады. Жеке ғарышқа ұшуды қолдаушылардың көпшілігі осы терминге ұқсас себептермен қарсы. Мысалы, Space Frontier Foundation-ның Рик Тумлинсон: "Мен 'турист' деген сөзді жек көремін және одан әрқашан да жиренемін. 'Турист' – мойнында үш камера ілген гүлді көйлек киген адам", – деді. Ресейлік космонавт Максим Сураев 2009 жылы баспасөзге Гай Лалибертені турист деп атамауға шақырды: "Ғарыш туристері туралы әңгімелеу сәнге айналды. Ол турист емес, миссияға қатысушы". "Ғарышқа қатысушы" – NASA және Ресей Федералды Ғарыш агенттігі жеке ғарыш саяхатшылары мен кәсіби астронавттарды ажырату үшін қолданатын ресми термин. Тито, Шаттлворт, Олсен, Ансари және Симони сәйкес ғарыш сапарларында осылай аталды. NASA Криста МакАулиффті де ғарышқа қатысушы ретінде тізімдеген (бірақ ол ақы төлемеген), бұл оның STS 51 L рейсіндегі техникалық емес міндеттерімен байланысты. АҚШ Федералды авиация басқармасы жеке қаржыландырылатын ғарыш кемелерінің оқытылған экипажына "коммерциялық астронавт" атағын тағайындайды.

Қоршаған ортаға әсері

[[Файл:Ракетаның ұшырылуы мен қайта кіруінің бір онжылдықтағы жылу шығаруының стратосфералық химиялық құрамына әсері.jpg|thumb|Ракетаның қазіргі заманғы ұшырылуы мен қайта кіруінің бір онжылдықтағы жылу шығаруының стратосфералық химиялық құрамына тигізетін әсері. Бұл тепе-теңсіздік тропиктер мен субтропиктерде температураның шамамен төмендеуіне, ал полюстерде температураның аралығында көтерілуіне алып келеді. Озон қабатына да әсер етеді, тропиктер озон қабатының 1,7%-ға дейін жоғалтады, ал полярлық аймақтар 5–6% ұлғайтады. Зерттеушілер бұл нәтижелерді "нақты ракета түрінің нақты ұшыру қарқынына климаттың жауабының нақты болжамы" ретінде емес, коммерциялық ғарыш туризмінің тудыруы мүмкін кең ауқымды өзгерістерге атмосфераның сезімталдығын көрсету ретінде қарастыру керек екенін атап өтті.

Білім беру және үгіт-насихат

Ғарыш туризмін дамыту мақсатында бірнеше ұйым құрылды, оның ішінде Ғарыш туризмі қоғамы, Space Future және HobbySpace. UniGalactic Space Travel Magazine – ғарыш туризмі мен ғарыш зерттеулерінің жаңалықтарын, SpaceX, Orbital Sciences, Virgin Galactic және NASA сияқты компаниялардың жетістіктерін жариялайтын екі айда шығатын білім беру басылымы. Қазіргі таңда ғарыш туризмі бойынша сабақтар Нью-Йорктегі Рочестер технологиялық институтында және Жапониядағы Кейо университетінде оқытылады. Флоридадағы Embry Riddle Aeronautical University 2017 жылы бүкіл әлемдік ғарыш туризмі курсын іске қосты.

Экономикалық әлеует

2010 жылы Федералды авиация басқармасының «2009 жылы коммерциялық ғарыш тасымалының АҚШ экономикасына тигізген экономикалық әсері» атты баяндамасында, аэроғарыш және технология саласында кеңес берумен айналысатын Futron фирмасы жүргізген зерттеулерге сілтеме жасалды. Зерттеулерде 20 жыл ішінде ғарыш туризмінің миллиард долларлық нарыққа айналуы мүмкін екені болжалды. 2001-2009 жылдар аралығында орбитаға сегіз турист аттанды. 2011 жылы Space Adventures компаниясы 2020 жылға қарай бұл көрсеткіш 140-қа жете алатынын айтты, бірақ коммерциялық экипажды зымырандар енді ғана пайдалануға берілгендіктен, мұндай нәтижеге қол жеткізілген жоқ. Research and Markets компаниясының 2022 жылғы «Жаһандық ғарыш туризмі нарығы» есебінде 2030 жылға қарай жаһандық ғарыш туризмі индустриясының 8,67 миллиард АҚШ долларын құрайтыны, ал 2022 мен 2030 жылдар аралығындағы күрделі жылдық өсім көрсеткіші (CAGR) 37,1% болатыны күтілуде.