Берт Рутан: Ғарыш әуе жасаушысының өмірі мен жетістіктері

Кіріспе

Американдық аэроғарыш инженеры Элберт Леандер "Бурт" Рутан (туған күні 17 маусым, 1943 жыл) – зейнеткер американдық аэроғарыш инженеры және кәсіпкер. Ол жеңіл, берік, ерекше дизайнымен және энергияны тиімді пайдаланатын әуе және ғарыш кемелерін жобалаудағы өзгешелігімен танымал. 1986 жылы ол тоқтамай және жанармай құймай әлемді айналып ұшқан алғашқы ұшақ – "Вояджерді" жобалады. Сондай-ақ, ол 2006 жылы тарихтағы ең жылдам (сағатына 342 миль/551 км) және ең ұзақ (25 766 миль/41 466 км) жанармай құймай, тоқтамай әлемді айналып ұшу рекордын орнатқан Virgin Atlantic GlobalFlyer ұшағын жасады. 2004 жылы Рутанның орбиталық ғарыш кемесі SpaceShipOne жеке қаржыландырылған алғашқы ғарыш кемесі болып ғарыш кеңістігіне енді және екі апта ішінде екі рет осы жетістікке қол жеткізгені үшін сол жылы Ансари X жүлдесін жеңіп алды. 1975 және 1979 жылдары алғаш рет ұшқан VariEze және Long EZ жобалары арқылы Рутан үйде жасалған ұшақтар индустриясында канар конфигурациясын және қалыпсыз композиттік құрылымды пайдалануды кеңінен таныстырды. Соңғысы келесі онжылдықтарда бірнеше өндірістік және коммерциялық ұшақтарда қолданылды. Рутан Rutan Aircraft Factory, Scaled Composites, Mojave Aerospace Ventures және The Spaceship Company сияқты бірнеше аэроғарыш компанияларын құрды немесе құруға қатысты. Өмірі бойында ол 46 ұшақ жобалады, 2004 жылы Time журналының "Әлемдегі ең ықпалды 100 адам" тізіміне енді, екі рет Коллиер және Ұлттық әуе және ғарыш мұражайының кубоктарын жеңіп алды (1986 жылы Voyager және 2004 жылы SpaceShipOne жетістіктері үшін), алты құрметті докторлық дәрежесін алды және аэроғарыш дизайны мен дамуы саласында 100-ден астам сыйлыққа ие болды. 1995 жылы ол Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді. Рутанның VariEze, Quickie, Voyager, SpaceShipOne және Virgin Atlantic GlobalFlyer ұшақтары Смитсонов институтының Ұлттық әуе және ғарыш мұражайында қойылған. Ол – қаза тапқан сынақ ұшқышы және АҚШ Әскери-әуе күштерінің ұшқышы Дик Рутанның кіші інісі.

American aerospace engineer

Elbert Leander "Burt" Rutan ('/r//uː//t//ən/; born June 17, 1943) is a retired American aerospace engineer and entrepreneur noted for his originality in designing light, strong, unusual looking, and energy efficient air and space craft. He designed the record breaking Voyager, which in 1986 was the first plane to fly around the world without stopping or refueling. He also designed the Virgin Atlantic GlobalFlyer, which in 2006 set the world record for the fastest (342 mph/551 km/h in 67 hours) and longest (25,766 miles/41,466 km) nonstop non refueled circumnavigation flight in history. In 2004, Rutan's sub orbital spaceplane design SpaceShipOne became the first privately funded spacecraft to enter the realm of space, winning the Ansari X Prize that year for achieving the feat twice within a two week period. With his VariEze and Long EZ designs, which first flew in 1975 and 1979 respectively, Rutan is responsible for helping popularize both the canard configuration and the use of moldless composite construction in the homebuilt aircraft industry, the latter a technique that was adopted in several production and commercial aircraft in the following decades as well. He is the founder or co founder of multiple aerospace companies, including the Rutan Aircraft Factory, Scaled Composites, Mojave Aerospace Ventures, and The Spaceship Company. Rutan has designed 46 aircraft throughout his career, been included in the Time 100 Most Influential People in the World list for the year 2004, been the co recipient of both the Collier and National Air and Space Museum trophies on two occasions (each for his accomplishments with Voyager in 1986 and SpaceShipOne in 2004), received six honorary doctoral degrees, and has won over 100 different awards for aerospace design and development. In 1995, he was inducted into the National Aviation Hall of Fame. Rutan has five aircraft on display in the Smithsonian Institution's National Air and Space Museum: the VariEze, Quickie, Voyager, SpaceShipOne, and the Virgin Atlantic GlobalFlyer. He is the younger brother of the late test pilot and United States Air Force fighter pilot Dick Rutan, who piloted many of Burt's earlier original designs on class record breaking flights.

Өмір және мансап

Б. Рутан 1943 жылы Портленд маңындағы Орегон штатының Эстакада қаласында дүниеге келді және Калифорнияның Динуба қаласында өсті. Ол Джордж (дәрігер) және Айрин Рутанның үш баласының бірі. Оның әпкесі Нелл Рутан – American Airlines әуе компаниясының бұрынғы бортсервисі. Ол ұшақтарды жобалауға ертеден қызығушылық танытқан. Сегіз жасында Рутан ұшақ үлгілерін жасап шығара бастады. 1959 жылы 16 жасында алғаш рет Aeronca Champ ұшағымен жеке ұшқан. 1965 жылы Калифорния политехникалық мемлекеттік университетін (Cal Poly San Luis Obispo) авиациялық инженер мамандығы бойынша үздік үш студенттің қатарында бітірді. 1965 жылдан 1972 жылға дейін Рутан АҚШ Әуе күштері үшін Эдвардс әуе базасында азаматтық ұшу сынақтарының инженері болып жұмыс істеді, тоғыз жобаға қатысты, соның ішінде LTV XC 142 VSTOL көлігі және McDonnell Douglas F 4 Phantom II истребителінің айналу сынақтары. Кейін ол Бед Aircraft компаниясындағы BD 5 ұшағының даму директоры болды, 1974 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1974 жылдың маусымында Рутан Калифорнияға оралып, Рутан ұшақ фабрикасын құрды. Онда ол негізінен әуесқойларға арналған бірнеше ұшақтардың прототиптерін жобалады және жасады. Оның алғашқы жобасы, ол әлі Бед компаниясында жұмыс істеген кезде жасаған VariViggen – екі орындық, артқы жағынан итермелейтін, бір қозғалтқышты ұшақ. Оның қанат конфигурациясы көптеген Рутанның ұшақтарында, әсіресе өте танымал VariEze және Long EZ ұшақтарында қолданылды. Ол өзінің жобаларында экзотикалық және дәстүрден өзгеше материалдарды қолданғанымен де белгілі. Ол қалыпсыз композитті құрылымды қолданған алғашқы адам болды. Оның айтуынша, ол композиттік жұмысын еуропалық желкенді ұшақтарды жөндеуде қолданылатын тәсілді көшіруден бастаған. Оның инновациясы – бұл әдісті жөндеу үшін емес, қанаттың қызыл сыммен жасалған және фюзеляж қорабы үшін қолмен кесілген көбіктен жасалған ұшақ құру үшін пайдалану болды. Сол жылы Beechcraft компаниясы Рутанның Scaled Composites компаниясымен келісімшарт жасап, дизайнды жетілдіріп, прототиптік Beechcraft Starship ұшағын жасады. 1987 жылы Рутан Америка жетістіктері академиясының Алтын тақтасымен марапатталды. 1988 жылы Сан-Диего әуе және ғарыш мұражайының Халықаралық әуе және ғарыш даңқы залына, ал 1995 жылы Огайо штатының Дейтон қаласындағы АҚШ Әуе күштері ұлттық мұражайының Ұлттық авиация даңқы залына енгізілді. Рутан 1989 жылы "Вояджер" ұшағын қоса алғанда, бірнеше ұшақтарды жасау, жобалау, құрастыру және сынау жұмыстарын басқарғаны үшін Ұлттық инженерлік академиясының мүшесі болып сайланды. 2004 жылы SpaceShipOne ұшқаннан кейін ол Time журналының "Әлемдегі ең ықпалды 100 адамның" бірі және Inc. журналының "Жыл кәсіпкері" ретінде танылды. 2005 жылы Ұлттық ғылым академиясынан Аэронавтикалық инженерлік бойынша NAS сыйлығын алды. Сол жылы ол Роберт Дж. Коллиер сыйлығымен марапатталды, оны 1986 жылы "Вояджер-15" ұшағын жобалау және жасау үшін де алған болатын. 2010 жылы Big Think сұхбатында Рутан SpaceShipOne және SpaceShipTwo компанияларымен суборбитальдық ғарыш ұшуы технологиясын дамытуға ынтасын білдірді. Онда ол "біз кейбір жаңалықтарға қол жеткізе аламыз" деді, бұл ұшуды "әлдеқайда қауіпсіз және әлдеқайда қолжетімді етеді. Мен бұл қадамды адаммен ұшуда бұрын-соңды болмаған нәрсеге қол жеткізу үшін жасап отырмын – үлкен көлемде және көпшілікке қолжетімділік. Мұны жасау және мүмкіндігінше тезірек жасау маңызды деп санаймын". 2011 жылдың сәуір айында Scaled Composites компаниясынан зейнеткерлікке шықты. Сол жылы ол Дэниел Гуггенхайм медалін алды және "Авиацияның тірі аңызы" ретінде танылды, сондай-ақ "Кидди Хоук" әуе академиясынан "Боб Гувер" ұшу бостандығы сыйлығын алды. 2012 жылы Рутан C Span телеарнасында жарық көрген Дүниежүзілік істер кеңесіне "Инновация және ғарыш жарысы" тақырыбында сөз сөйледі. Flying журналы оны 2013 жылы "Авиацияның 51 батыры" тізімінде 18-ші орынға қойды. 2021 жылы ол AOPA-ның R.A. сыйлығымен екінші рет "Боб Гувер" сыйлығын алды, ол "жалпы авиацияның негізгі салаларына үлкен үлес қосқан индустриядағы адамдарға" беріледі. 2022 жылы Мохаве әуе және ғарыш портына Рутан бауырларының әуежайға қосқан үлесі құрметіне "Рутан өрісі" деп ат қойылды. Оның басқармасы Рутанның авиациялық жетістіктері "авиациялық индустрияның дамуында және Мохаве әуе және ғарыш порты ұйымының табысында маңызды рөл атқарды" деп мәлімдеді. Бёрт Тоня Рутанға үйленген және олардың екі баласы бар.

Burt Rutan was born in 1943 in Estacada, Oregon, near Portland, and raised in Dinuba, California. He was one of three children born to George (a dentist) and Irene Rutan. His sister, Nell Rutan, is a former flight attendant for American Airlines. He displayed an early interest in aircraft design. By the time he was eight years old, Rutan was designing and building model aircraft. His first solo flight piloting an airplane was in an Aeronca Champ in 1959, at age 16. In 1965, he graduated third in his class from the California Polytechnic State University (Cal Poly San Luis Obispo) with a BS degree in aeronautical engineering. From 1965 to 1972, Rutan was a civilian flight test project engineer for the U. S. Air Force at Edwards Air Force Base, working on nine projects including the LTV XC 142 VSTOL transport and spin tests of the McDonnell Douglas F 4 Phantom II fighter. He left to become Director of Development of the BD 5 aircraft for Bede Aircraft in Newton, Kansas, a position he held until 1974. In June 1974, Rutan returned to California to establish the Rutan Aircraft Factory. In this business he designed and developed prototypes for several aircraft, mostly intended for amateur builders. His first design, executed while he was still at Bede, was the VariViggen, a two seat pusher single engine craft of canard configuration. The canard would become a feature of many Rutan designs, notably the very popular VariEze and Long EZ. He is also known for using exotic and unconventional materials in his designs. He was the first to use moldless composite construction. According to him, he started his composite work by copying the concept used in the repair of molded European sailplanes. His innovation was the adoption of the method not for repair but to build an aircraft with hotwire wing cores and hand carved foam for the fuselage box. That same year, Beechcraft contracted Rutan's Scaled Composites to refine the design and build the prototype Beechcraft Starship. In 1987, Rutan received the Golden Plate Award of the American Academy of Achievement. In 1988, he was inducted into the International Air & Space Hall of Fame at the San Diego Air & Space Museum and in 1995, the National Aviation Hall of Fame at the National Museum of the United States Air Force in Dayton, Ohio. Rutan was elected a member of the National Academy of Engineering in 1989 for leading the engineering, design, construction, and testing of a series of aircraft, including Voyager. In 2004, after SpaceShipOne flew, he was listed as one of Time magazine's "100 Most Influential People in the World" and as Inc. magazine's "Entrepreneur of the Year". In 2005, he received the NAS Award in Aeronautical Engineering from the National Academy of Sciences. In the same year, he was awarded the Robert J. Collier Trophy, which he also obtained in 1986 for his design and development of the Voyager 15. In a 2010 Big Think interview, Rutan articulated his motivation for developing suborbital spaceflight technology projects with SpaceShipOne and SpaceShipTwo. In it he said, "we can achieve some breakthroughs", making such flight "orders of magnitude safer and orders of magnitude more affordable. I'm taking this step because I think achieving something that has never existed in manned spaceflight – and that is high volume and public access – I think it is important to do that and to do it as soon as possible." He retired from Scaled Composites in April 2011. That same year, he received the Daniel Guggenheim Medal and became recognized as a Living Legend of Aviation, receiving the Bob Hoover Freedom of Flight Award from the Kiddie Hawk Air Academy. In 2012, Rutan spoke on "Innovation and the Space Race" to the World Affairs Council, as recorded on C Span. Flying magazine ranked him at number 18 on their 2013 list, "51 Heroes of Aviation". In 2021, he received his second eponymous Bob Hoover award with the AOPA's R. A. "Bob" Hoover Trophy, given to "people in the industry who have made major contributions over the course of their careers to key areas within general aviation." In 2022, the Mojave Air and Space Port was given the name "Rutan Field" in honor of the Rutan brothers' contributions to the airport, its board stating that the Rutans' aviation achievements "have played a key role in the evolution of the aerospace industry and the success of the Mojave Air & Space Port organization." Burt is married to Tonya Rutan and together they have two children.