Кіріспе
адаммен бірге ғарышқа ұшудың хронологиялық тізімі, оның ішінде экипаждар, күндер және миссияның қорытындылары. Адаммен бірге ғарышқа ұшу бағдарламаларын бірнеше елдер мен компаниялар жүргізді, бастады немесе жоспарлады. 21-ғасырға дейін адаммен бірге ғарышқа ұшу бағдарламаларына тек үкіметтер демеушілік етті, әскери немесе азаматтық ғарыш агенттіктері арқылы. 2004 жылы жеке қаржыландырылған SpaceShipOne ұшырылуымен адаммен бірге ғарышқа ұшу бағдарламаларының жаңа санаты – коммерциялық адаммен бірге ғарышқа ұшу пайда болды. 2022 жылдың соңына қарай үш ел (КСРО/Ресей, АҚШ және Қытай) және бір жеке компания (SpaceX) адамдарды Жер орбитасына сәтті жіберді, ал екі жеке компания (Scaled Composites және Blue Origin) адамдарды суборбитальды траекторияға жіберді. Адамның ғарышқа ұшуының критерийлері әртүрлі. Халықаралық Аэронавтика Федерациясы ғарышқа ұшуды кез келген биіктіктегі ұшу деп анықтайды. АҚШ-та кәсіби, әскери және коммерциялық астронавттар белгілі бір биіктіктен жоғары ұшқандары үшін АҚШ астронавт белгісімен марапатталады. Бұл мақала FAI-дың ғарышқа ұшу туралы анықтамасын қолданады.
a chronological list of human spaceflights, including crews, dates and mission summaries
Human spaceflight programs have been conducted, started, or planned by multiple countries and companies. Until the 21st century, human spaceflight programs were sponsored exclusively by governments, through either the military or civilian space agencies. With the launch of the privately funded SpaceShipOne in 2004, a new category of human spaceflight programs – commercial human spaceflight – arrived. By the end of 2022, three countries (Soviet Union/Russia, United States and China) and one private company (SpaceX) had successfully launched humans to Earth orbit, and two private companies (Scaled Composites and Blue Origin) had launched humans on a suborbital trajectory. The criteria for what constitutes human spaceflight vary. The Fédération Aéronautique Internationale defines spaceflight as any flight over In the United States professional, military, and commercial astronauts who travel above an altitude of are awarded the United States Astronaut Badge. This article follows the FAI definition of spaceflight.
Сәтті бағдарламалар
Бұл бөлімдегі бағдарламалар алғашқы адамды ғарышқа сәтті ұшқан жылдары бойынша реттелген.
Восток бағдарламасы (КСРО, 1956-1964 жж.)
"Восток" бағдарламасы – адамды алғаш рет орбитаға шығарған жоба. Сергей Королев және Константин Феоктистов 1956 жылдың маусым айында пилотирленетін ғарыш кемелерін зерттеуді бастады. Бағдарлама "Зенит" тың спутнигі жобасынан "Восток" ғарыш кемесін жасады және қолданыстағы құрлық аралық баллистикалық зымыран (ҚАБЗ) дизайнынан "Восток" зымыранын бейімдеді. "Восток" атауы баспасөзге ресми түрде жарияланғанға дейін құпия сөз болды. 1958 жылдың тамыз-қыркүйек айларында алғашқы "Восток" кемелерін өндіруге арналған бөлімше құрылды. "Восток" бағдарламасына ресми мақұлдау (қаулы) фотоэлектр барлау бағдарламаларымен бәсекелесуге байланысты 1959 жылдың 22 мамырына дейін кешіктірілді. "Восток-1" – адамның алғашқы ғарышқа ұшуы. "Восток-3КА" ғарыш кемесі 1961 жылдың 12 сәуірінде ұшырылып, Кеңес Одағының ғарышкері Юрий Гагаринды ғарышқа алып шықты. "Восток-1" миссиясы – адамның сыртқы ғарышқа алғашқы сапары және орбитаға алғашқы кіруі болды. Барлығы алты "Восток" ұшуы жасалды, оның ішінде 1963 жылдың маусым айында Валентина Терешкова жасаған "Восток-6" миссиясы – ғарышқа ұшқан алғашқы әйел. Тағы жеті "Восток" ұшуы ("Восток-7" дейін "Восток-13") 1966 жылдың сәуіріне дейін жоспарланған, бірақ олар тоқтатылды және құрамдас бөліктері "Восход" бағдарламасына қайта өңделді, ол кеңістіктегі Кеңес Одағының жаңа жетістіктерін қамтамасыз етуге бағытталған.
Меркурий жобасы (АҚШ, 1959-1963 жж.)
Меркурий жобасы – АҚШ-тың алғашқы адамды ғарышқа ұшқызу бағдарламасы. Ол 1959 жылдан 1963 жылға дейін адамды Жер орбитасына шығару мақсатымен жүргізілді. 1962 жылғы 20 ақпанда Джон Гленннің «Меркурий-Атлас 6» ұшуы осы мақсатқа қол жеткізген алғашқы «Меркурий» ұшуы болды. Оған дейін «Меркурий-Редстоун 3» миссиясы алғашқы американдық Алан Шепардты ғарышқа алып шықты. Ол ғарыш кемесін қолмен басқарудың және пилот ішінде бола тұрып қонудың алғашқы тәжірибесін көрсетті. Бағдарламаны жоспарлау және зерттеу жұмыстарын Аэронавтика жөніндегі Ұлттық Кеңес жүргізді, ал бағдарламаны ресми түрде жаңа құрылған НАСА іске асырды. Кішкентай көлеміне байланысты «Меркурий» ғарыш кемелерінің капсулаларын киюге, отыруға емес, киюге болатындығы айтылды. Капсуланың пайдалы көлемі бір ғарышкерге жеткілікті болды. Оның ішінде 120 басқару құралы: 55 электрлік қосқыш, 30 сақтандырғыш және 35 механикалық бұрыштар болды. Ғарыш кемесін Макс Фагет және НАСА-ның Ғарыш жұмыс тобы жобалады. НАСА Миссури штатының Сент-Луис қаласындағы «Макдоннелл» ұшақ компаниясынан 1-ден 20-ға дейін нөмірленген 20 ғарыш кемесін тапсырыс берді. Жиырма ғарыш кемесінің бесеуі – №10, 12, 15, 17 және 19 – ұшырылмады. №3 және №4 ғарыш кемелері ұшқыштарсыз сынақ ұшулары кезінде жойылды. №11 ғарыш кемесі 38 жылдан кейін Атлант мұхитының түбінен табылған. Кейбір ғарыш кемелері бастапқы өндірістен кейін модификацияланды (ұшырудан кейін жаңартылды, ұзақ миссиялар үшін өзгертілді және т.б.) және олардың нөмірінен кейін әріптік белгі қойылды, мысалы, 2А, 15В. Кейбір ғарыш кемелері екі рет модификацияланды; мысалы, 15-ші ғарыш кемесі 15А, содан кейін 15В болды.
Солтүстік Америка X-15 (АҚШ, 19541968)
Солтүстік Американың X-15 зымырандық ұшағы, USAF, NASA және USN үшін жасалған және Bell X-1 ұшағымен бастау алған эксперименталды ұшақтардың X сериясының бір бөлігі болды. X-15 1960 жылдардың басында жылдамдық және биіктік бойынша рекордтарды орнатып, ғарыш кеңістігінің шегіне жетіп, ұшақтар мен ғарыш кемелерін жобалауда пайдаланылған құнды деректермен қайтып келді. Қазіргі таңдағыда ол адамдармен ұшқан ұшақтың ең жоғары жылдамдығы бойынша әлемдік рекордты сақтайды. X-15 бағдарламасы аясында сегіз ұшқыш жасаған 13 ұшу, 50 миль (80 км) биіктікке жетіп, АҚШ Әуе күштерінің ғарышқа ұшу критерийлерін орындады, соның нәтижесінде ұшқыштар астронавт мәртебесіне ие болды; ал кейбір ұшқыштар NASA астронавт қанаттарына да лайық деп танылды.
Восход бағдарламасы (КСРО, 1964-1965 жж.)
"Восход" ("көтерілу", "таң") – советтік адамды ғарышқа ұшыру жобасы. "Восход" әзірлемесі "Восток" бағдарламасының алғашқы алты ұшысынан кейін тоқтатылуынан қалған құрамдастарды қайта пайдалануға негіделді. Екі миссияда "Восход" ғарыш кемесі мен зымыраны қолданды. "Восход" ғарыш кемесі негізінен "Восток" ғарыш кемесі болды, төмен түсетін модульдің үстіне қосымша, қатты отынмен жұмыс істейтін резервтік ретроракета орнатылды. Кеменің салмағының артуы R-7 "Семиорка" отынынан алынған күшейткішті жақсарту арқасында мүмкін болды. Катапульталық кресло алынып тасталды, ал экипаж үшін екі-үш орындық диван интерьерге "Восток" экипажының орналасуына 90 градус бұрышпен орналастырылды. Дегенмен, басқару элементтерінің орны өзгермегендіктен, экипаж аспаптарды көру үшін басын 90 градусқа иеге мәжбүр болды. "Восток" бағдарламасы ғарыш саяхатының және микрогравитацияның адам организміне тигізетін әсерін зерттеуге бағытталған болса, "Восходтың" екі миссиясы есімдері қалатын "алғашқы" жетістіктерге ұмтылды. Космонавт Алексей Леонов "Восход-2" барысында алғашқы EVA ("ашық ғарышқа шығу") жасады, бұл бағдарламаның маңызды табысына айналды, ал "Восход-1" миссиясының мақсаты – бірінші көп адамнан тұратын экипажды орбитаға шығару болды, осы мақсат бағдарламаны бастапқыда ынталандырды. Екі мақсатқа да қол жеткізілгеннен кейін бағдарлама тоқтатылды. Бұл совет басшылығының өзгеруіне байланысты болды, жаңа басшылық трюктер мен беделдік ұшуларға бұрынғыдай көңіл бөлмеді, соның нәтижесінде совет конструкторлары "Союз" бағдарламасына күшін салуға мүмкіндік алды.
Gemini жобасы (АҚШ, 19651966)
"Жемині" жобасы – NASA жүргізген екінші адамды ғарышқа ұшқан бағдарламасы. Ол "Меркурий" және "Аполлон" жобалары арасында іске асырылды, 1965 және 1966 жылдары 10 экипажды ұшу орындалды. Оның мақсаты – кеңірек ғарыш саяхаты үшін, әсіресе "Аполлон" жобасына қажетті технологияларды дамыту болды, аталған жобаның мақсаты – адамдарды Айға қондыру. "Жемині" миссияларына алғашқы американдық ғарыш кеңістігіндегі іс-әрекеттері, сондай-ақ кездесу және тұйықталу сияқты жаңа орбиталық маневрлер кірді. Бастапқыда "Жемині" бағдарламасы "Меркурий" бағдарламасының қарапайым жалғасы ретінде қарастырылды, сондықтан ол алғашқыда "Меркурий Марк II" деп аталды. Бірақ шындығында бұл бағдарлама "Меркуриймен" көп ортақ емес, тіпті кейбір жағынан "Аполлоннан" да артық болды. Бұл негізінен бағдарламаның кешіккен басталуына байланысты болды, бұл оған "Аполлон" жобасының алғашқы кезеңдерінде (кейінірек іске қосылғанмен, "Жеминіден" бұрын басталған) алынған көптеген тәжірибелерден пайдалануға мүмкіндік берді.
Союз бағдарламасы (КСРО/Ресей, 1967 ж.
Союз (Союз, "Одақ" деген мағынаны білдіреді) – 1967 жылдың басында Кеңес Одағы бастаған адаммен ғарышқа ұшу бағдарламасы. Бастапқыда бұл бағдарламаның мақсаты – совет космонавтын Айға жіберу еді. Барлық тәжірибелік немесе сәтсіз ұшырылымдар Космос сериясының спутниктері мәртебесін алды, ал Ай орбиталық кемелерінің Ай төңірегіндегі ұшулары Зонд деп аталды. Союз ғарыш кемесі де, Союз зымыраны да осы бағдарламаның бір бөлігі болып табылады, қазір оған Ресей Федералды Ғарыш агенттігі жауапкершілік етеді. Союз ғарыш кемесінің негізгі конструкциясы көптеген жобалардың негізі болды, олардың көпшілігі іске аспады. Оның ең алғашқы нұсқасы Сатурн V немесе советтік N 1 сияқты үлкен күшейткіштерді пайдаланбастан, Союз сияқты зымыранмен орбитаға шығарылған жоғарғы сатылармен бірнеше рет доктандыру арқылы Айға саяхаттауға арналған еді. Бұл және бастапқы азаматтық жобалар советтік бас конструктор Сергей Павлович Королевтің басшылығымен жүзеге асырылды, бірақ ол бұл аппараттың ұшуын көруге үлкермеді. Кеңес Одағындағы конструкциялық процесте бірнеше әскери түрлері басымдыққа ие болды, алайда олар іске аспады. "Союз" зымырандық-ұшыру кешенінде қолданылатын ұшыру құралдары Ресейдің Самара қаласындағы "Прогресс" мемлекеттік зымырандық-зерттеу және өндірістік ғарыш орталығында (ЦСКБ "Прогресс") өндіріледі. "Союз" зымыран тасығышы қазіргі кезде "Союз" бағдарламасында "Союз" ғарыш кемесін ұшыруға қолданылатындықтан бөлек, Халықаралық ғарыш станциясына роботты "Прогресс" жүк кемесін ұшыруға және TsSKB Progress және Starsem компаниялары сататын және басқаратын коммерциялық ұшыруларға да пайдаланылады. 2001 жылы 11 "Союз" ұшырылымы, 2002 жылы 9 ұшырылымы болды. Қазіргі уақытта "Союз" кемелері Қазақстанның Байқоңыр және Ресейдің солтүстік-батысындағы Плесецк ғарыш айлақтарынан ұшырылады. 2009 жылдан бері "Союз" зымыран тасығыштары Француз Гвианасындағы Гвиана ғарыш орталығынан да ұшырылуда.
Аполлон бағдарламасы (АҚШ, 1961-1975)
Аполлон бағдарламасы 1961-1975 жылдар аралығында NASA-ның адамды Айға қондыру миссияларын жүзеге асыру мақсатымен іске қосылды. 1961 жылы президент Джон Кеннеди онжылдық аяқталар тұсында адамды Айға қондыруды мақсат ететінін жариялады. Бұл 1969 жылдың 20 шілдесінде Аполлон 11 миссиясы барысында Нил Армстронг пен Базз Олдриннің Айға қонуымен, Майкл Коллинз орбитада қалып, қол жеткізілді. Аполлонның тағы бес миссиясы да ғарышкерлерді Айға қондырды, соңғысы 1972 жылы болды. Осы алты Аполлон ғарыш сапары – адамның басқа аспан денесіне қонған жалғыз жағдайлары. Аполлон – АҚШ ғарыш агенттігі NASA іске қосқан үшінші адамды ғарышқа ұшқан бағдарлама. Онда кейіннен Skylab бағдарламасы мен Америка-Советтік Apollo Soyuz сынақ жобасында қолданылған Аполлон ғарыш кемелері мен Сатурн ұшыру құралдары пайдаланылды. Сондықтан, осы келесі бағдарламалар жалпы Аполлон бағдарламасының бір бөлігі деп есептеледі. Президент Кеннеди белгілеген бағдарламаның мақсаты тек екі ірі сәтсіздікпен орындалды. Бірінші сәтсіздік Аполлон-1 ұшыру платформасындағы өрт салдарынан Гас Грисом, Эд Уайт және Роджер Чаффи атты үш астронавттың қаза болуына әкелді. Екіншісі – Аполлон 13 ғарыш кемесінің ғарышта жарылуы, ол Айға қарай бағытталған сапарында ауыр зақымдарға ұшырады. Ұшақтағы үш астронавт ұшуды басқарушылардың, жоба инженерлерінің, резерв экипаж мүшелерінің және астронавттардың өзінің біліктілігінің арқасында өмірінен аман қалды.
Ғарыш шаттлы (АҚШ, 19722011)
NASA-ның ғарыш айлағы, ресми түрде «Ғарыш көлік жүйесі» (STS) деп аталады, – 2011 жылы қызметтен шығарылған АҚШ үкіметінің экипажбен жүретін ұшыру құралы. Қанатты Space Shuttle орбиталық аппараты тік бағытта ұшырылып, әдетте бес-жеті астронавтты (кейде сегіз астронавтты да) және төменгі Жер орбитасына дейін жүк тиеуге арналған. Миссиясы аяқталған соң, шаттл орбитадан өздігінен шыға алады (180 градусқа бұрылып, негізгі қозғалтқыштарын іске қосып, жылдамдығын төмендету арқылы) және Жер атмосферасына қайта кіре алады. Түсу және қону кезінде орбиталық аппарат планер ретінде жұмыс істейді және қозғалтқышсыз ұшу-қону жолағына қонады. Space Shuttle – орбитаға ұшып, экипажбен қонуға қол жеткізген жалғыз қанатты ғарыш кемесі және орбитаға көп рет ұшуға қабілетті қайта пайдаланылатын ғарыш құралдарының алғашқысы (кейін X-37B, Cargo Dragon және Crew Dragon осы мүмкіндікке ие болды). Оның миссияларына үлкен жүктерді түрлі төменгі Жер орбиталарына тасымалдау (Халықаралық ғарыш станциясына қосылатын бөліктерді қоса), Халықаралық ғарыш станциясы экипажының алмасуын қамтамасыз ету және Хаббл ғарыш телескопына техникалық қызмет көрсету кірді. Орбиталық аппарат сондай-ақ спутниктер мен басқа да жүктерді орбитадан алып, Жерге қайтаруға қабілетті, бірақ мұндай жағдай сирек кездесетін. Дегенмен, Space Shuttle үлкен жүктерді ХҒС-тан Жерге қайтару үшін пайдаланылды, себебі ресейлік «Союз» ғарыш кемесінің оралған жүктерді қайтару мүмкіндігі шектеулі болды. Әрбір аппарат 100 рет ұшырылуға немесе 10 жыл бойы жұмыс істеуге есептелген.
Қытайдың адаммен жүретін ғарыш бағдарламасы (Қытай, 1992 ж.
Қытай – ғарышқа адамды жіберген тұңғыш Азия елі және әлемдегі үшінші мемлекет (КСРО мен АҚШ-тан кейін). Екі үлкен держава арасындағы ғарыш жарысы, «Аполлон-11» айға адамды қондырумен аяқталған кезде, Мао Цзэдун мен Чжоу Энлай 1967 жылдың 14 шілдесінде Қытайдың артта қалуына жол бермеу керек деп шешіп, өздерінің пилотты ғарыш бағдарламасын бастады: аса құпия «714 жобасы», ол 1973 жылға дейін екі адамды ғарышқа жіберуді мақсат еткен. 1971 жылдың наурыз айында осы мақсатқа 19 ПВАҚ (Қытай Халық Авиациясы) ұшқышы іріктелді. CZ 2A зымыранымен ұшырылатын «Shuguang 1» ғарыш кемесі екі адамдық экипажға арналған еді. Бағдарлама экономикалық себептермен 1972 жылдың 13 мамырында ресми түрде тоқтатылды. Екінші, қысқа ғұмырлы пилотты бағдарлама FSW спутниктерінің қону технологиясын сәтті іске асыруға негізделген. Ол 1978 жылы бірнеше рет жарияланды, суреттерді қоса алғанда, кейбір мәліметтер жарияланды, бірақ 1980 жылы күрт тоқтатылды. Екінші пилотты бағдарлама тек үгіт-насихат мақсатында жасалған және нәтиже беруге ешқандай ниеті болмаған деп саналады. 1992 жылы «921 жобасы» деп белгілі Қытайдың пилотты ғарыш бағдарламасы (CMS) аясында үшінші, сәтті пилотты ғарышқа ұшудың бірінші кезеңіне рұқсат берілді және қаржыландыру жүзеге асырылды. Тәуелсіз адамды ғарышқа ұшу қабілетін жетілдіру үшін Қытай келесі бірнеше жылда адамды ғарышқа ұшуға арналған «Shenzhou» ғарыш кемесі мен «Long March 2F» зымыранын жасады, сонымен қатар жаңа ұшыру алаңы мен ұшуды басқару орталығы сияқты маңызды инфрақұрылымдар салынды. 1999 жылдың 20 қарашасында ұшырылған алғашқы пилотсыз ғарыш кемесі «Shenzhou 1» келесі күні сәтті қалпына келді, бұл Қытайдың адамды ғарышқа ұшу қабілетін іске асырудағы алғашқы қадам болды. Негізгі технологияларды тексеру үшін келесі бірнеше жылда тағы үш пилотсыз миссия орындалды. 2003 жылдың 15 қазанында Қытайдың алғашқы пилотты ғарышқа ұшу миссиясы – «Shenzhou 5» Ян Ливэйді 21 сағатқа орбитаға шығарды және Ішкі Моңғолияға аман-есен оралды, осылайша Қытайды өздігінен адамды орбитаға шығарған үшінші ел етті.
SpaceShipOne / SpaceShipTwo (АҚШ, 2004 жылы)
Virgin Galactic – сэр Ричард Брэнсонның Virgin Group компаниясының құрамындағы, Scaled Composites компаниясымен бірлесіп, жеке қаржыландырылатын SpaceShipOne және SpaceShipTwo ғарыш кемелерін әзірлеп, төлем жасаған адамдарға суборбитальдық және кейіннен орбитальдық ғарыш ұшуларын ұсынуды көздеген компания. SpaceShipOne 2004 жылы үш сынақ рейсінде ұшқышпен бірге ғарышқа жетті. Tier One – Scaled Composites компаниясының қайта пайдалануға болатын SpaceShipOne ғарыш кемесі мен White Knight ұшырғышын пайдаланатын, адаммен суборбитальдық ғарышқа ұшу бағдарламасы. Кемелерді Бёрт Рутан жобалаған, ал жобаны Пол Аллен 20 миллион АҚШ долларымен қаржыландырды. 2004 жылы ол жеке қаржыландырылған алғашқы адаммен ғарышқа ұшуды жүзеге асырып, алғашқы үкіметтік емес, қайта пайдалануға болатын экипаждық ғарыш кемесі үшін 10 миллион АҚШ доллары тұратын Ansari X сыйлығын жеңіп алды. Жобаның мақсаты – ғарышқа төмен құнмен, жүйелі түрде қол жеткізу технологиясын әзірлеу. Tier One жолаушыларды тасымалдауға арналмаған, бірақ бастапқыда ғарыш туризмі саласында коммерциялық пайда табу мүмкіндігі күтілуде. Технологияны коммерциялық тұрғыдан пайдалануды басқару үшін Mojave Aerospace Ventures компаниясы құрылды. Virgin Galactic компаниясымен жасалған келісім бойынша Tier One технологиясына негізделген ғарыш кемесі арқылы жүйелі ғарыш туризмін ұйымдастыру мүмкін. Нәтижесінде SpaceShipTwo моделі пайда болды, ол Virgin Galactic компаниясының екінші буын суборбитальдық кемесі. 2010 жылдың 10 қазанында VSS Enterprise, алғашқы SpaceShipTwo ғарыш ұшағы, экипажы бар ұшу сынағын жасады. 2014 жылдың қазан айына дейін SpaceShipTwo 54 сынақ ұшуын жүргізді. 2014 жылдың 31 қазанында SpaceShipTwo VSS Enterprise ұшу кезінде бұзылып, апатқа ұшырады, нәтижесінде бір ұшқыш қаза тауып, екіншісі жарақат алды. Екінші SpaceShipTwo, VSS Unity, 2016 жылы алғашқы ұшу сынақтарын өткізді. VSS Unity АҚШ-тың ғарыш туралы анықтамасына сәйкес, алғашқы ғарышқа ұшуын 2018 жылдың 13 желтоқсанында жасады, бұл «ғарышқа қаңтардың» аяқталуын білдірді. VSS Unity екінші ғарышқа ұшуын 2019 жылдың 22 ақпанында жасады.
Аждаһа 2 (АҚШ, 2010 жылы)
SpaceX Dragon 2 – 2010 жылдан бері Халықаралық ғарыш станциясын жабдықтаумен айналысып келе жатқан роботтық Dragon жүк ғарыш кемесінің жетілдірілген нұсқасы. Бұл ғарыш кемесі Халықаралық ғарыш станциясына төрт астронавттан тұратын экипажды жеткізе алады, ал жоспарланған максималды сыйымдылығы жеті адамға дейін. Оның құрамына екі SuperDraco қозғалтқышынан тұратын төрт жақтан орналасқан қозғалтқыш блоктары кіреді, олар Ұшудан қашу жүйесі (Launch Abort System - LAS) ретінде қызмет етеді. Dragon 2-ні әзірлеу үшін SpaceX 2015 жылдың мамыр айында "алаңнан қашу" (pad abort) сынағын жүргізді. 2019 жылдың наурыз айында МКС-ке бір апталық экипажсыз орбиталық ұшу орындалды, ал 2020 жылдың 19 қаңтарында ұшу кезінде қашу сынағы сәтті аяқталды. 2020 жылдың 30 мамырында МКС-ке экипаждық демонстрациялық миссия ұшырылды. Алғашқы операциялық экипаждық миссия, Crew 1, 2020 жылдың қараша айында МКС-ке алты айлық қалу үшін ұшты. Dragon 2, Жер орбитасына жіберілген алғашқы толығымен жеке миссия – Inspiration4 ұшуын жүзеге асырды.
New Shepard (АҚШ, 2006 жалғасуда)
New Shepard – Amazon компаниясына тиесілі Blue Origin компаниясының тік ұшып, тік қонуға қабілетті (VTVL), суборбитальдық, экипаждық ғарыш кемесі. Amazon.com компаниясының негізін қалаушы және бизнесмен Джефф Безосқа тиесілі компания, 2021 жылдан бері адамдарды ғарышқа ұшыруда. Бұл суборбитальдық ғарыш туризмі үшін арналған коммерциялық жүйе. New Shepard деген ат, ғарышқа ұшқан алғашқы американдық астронавт Алан Шепардтың құрметіне берілген. New Shepard ұшағының алғашқы ұшуы 2015 жылдың 29 сәуірінде жасалды, оның барысында белгілі бір биіктікке көтерілді. Сынақ сәтті деп танылды және капсула парашютпен қауіпсіз қондырылды, бірақ түсірілу кезінде гидравликалық қысым жоғалғандықтан бустерлік сатының қонуы сәтсіз аяқталды. 2019 жылдың қаңтарына дейін, оның ішінде екі ұшудан бас тарту сынақтары бар, жалпы 12 ұшу жасалды, нәтижесінде капсула мен бустер екі қосымша көлікпен қауіпсіз қонды. New Shepard алғаш рет 2021 жылдың 20 шілдесінде NS 16 миссиясымен адамдарды ғарышқа жеткізді.
Ғарыш станциясының табысты бағдарламалары
(Күн-көрсеткіштер станцияларда экипаждар болған кезеңдерді көрсетеді.)
Skylab (АҚШ, 1973-1974)
Skylab NASA ұшырып, басқарды және АҚШ-тың алғашқы ғарыш станциясы болды. Скайлаб 1973 жылдан 1979 жылға дейін Жер төңірегінде айналып, құрамында шеберхана, күн обсерваториясы және басқа да жүйелер болды. Ол өзгертілген Сатурн V зымыранымен экипажсыз ұшырылды, салмағы [салмағы көрсетілмеген]. 1973 және 1974 жылдары Аполлон командалық және қызметтік модулімен (CSM) және кіші Сатурн IB зымырасымен жүзеге асырылған үш экипаждық миссия, әрқайсысы үш астронавттан тұратын экипажды станцияға жеткізді. Соңғы екі экипаждық миссия кезінде, орбитада экипажға көмек көрсетуге дайын қосымша Аполлон / Сатурн IB күшінде болды.
Мир (КСРО/Ресей, 1986-2001)
"Мир" 1986-1996 жылдары орбитада құрастырылған алғашқы модульдік ғарыш станциясы болды. Оның массасы барлық алдыңғы ғарыш кемелерінен артық еді. 2001 жылдың 21 наурызына дейін ол орбитадағы ең ірі жасанды спутник болып саналды, содан кейін орбитасы төмендегеннен кейін Халықаралық ғарыш станциясы оны басып озды. Станция микрогравитациялық зерттеулер жүргізілетін зертхана ретінде қызмет етті, онда экипаждар биология, адам биологиясы, физика, астрономия, метеорология және ғарыш кемелері жүйелері салаларында тәжірибелер жасады, мақсаты – ғарыштың тұрақты түрде игерілуіне қажетті технологияларды әзірлеу еді. "Мир" орбитадағы тұңғыш, үздіксіз мекенделген, ұзақ мерзімді зерттеу станциясы болды және 2010 жылдың 23 қазанында Халықаралық ғарыш станциясы одан басып өткенше, ғарышта адамның үздіксіз болған ең ұзақ уақыты – 3644 күннің рекордын орнатты. Ол ең ұзақ жеке адаммен жасалған ғарышқа сапар рекордын ұстап тұр, Валери Поляков 1994 және 1995 жылдар аралығында станцияда 437 күн мен 18 сағат өткізді. "Мир" өмірінің он бес жылы ішінде он екі жарым жыл бойы қызмет етті, үш адамнан тұратын экипажға немесе қысқа мерзімді сапарлар үшін үлкен экипажға арналған жағдай жасады. "Мир" 28 ұзақ мерзімді экипажға қызмет етті.
Халықаралық ғарыш станциясы (АҚШ, Ресей, Жапония, Еуропа, Канада, 1998 жалғасуда)
Халықаралық ғарыш станциясы (ХҒС) – Жердің төменгі орбитасындағы ғарыш станциясы. Оның алғашқы құрауы 1998 жылы орбитаға жіберілді, және қазір ХҒС – орбитадағы ең ірі жасанды дене, оны Жерден қанағаттандыра көзбен көруге болады. ХҒС қысыммен сақталатын модульдерден, сыртқы фермалардан, күн панельдерінен және басқа да құраушылардан тұрады. ХҒС құрамына кіретін бөліктер Ресейдің "Протон" және "Союз" ракеталарымен, сондай-ақ американдық ғарыш кемелері арқылы орбитаға шығарылды. ХҒС бағдарламасы бес қатысушы ғарыш агенттігінің бірлескен жобасы: NASA, Roscosmos, JAXA, ESA және CSA. Ғарыш станциясына меншік құқығы және оны пайдалану туралы шарттар үкіметаралық келісімдермен реттеледі. Станция екі бөлімге бөлінген: Ресейлік орбиталық сегмент (ROS) және көптеген елдердің арасында бөлісетін АҚШ орбиталық сегменті (USOS). АҚШ-тың ХҒС бөлігіне 2024 жылға дейін қаржыландыру қарастырылған. Roscosmos та 2024 жылға дейін ХҒС жұмысын жалғастыруды қолдады, бірақ кейін Ресейлік орбиталық сегмент элементтерін ОПСЕК деп аталатын жаңа ресейлік ғарыш станциясын құру үшін пайдалануды ұсынды. 2022 жылдың мамыр айына дейін 66 ұзақ мерзімді экипаж жұмыс істеді.
Тяньгун бағдарламасы (Қытай, 2010 жылы)
2011 жылы Қытай Tiangong 1 мақсатты ғарыш кемесі мен Шэньчжоу 8 экипажы жоқ ғарыш кемесін ұшырды. Екі ғарыш кемесі Қытайдың алғашқы автоматты кездесуін және докоуын 2011 жылдың 3 қарашасында аяқтады. Шамамен 9 айдан кейін "Тяньгун-1" Қытайдың алғашқы әйел ғарышкері Лю Яньді алып барған "Шэньчжоу-9" кемесімен алғашқы рет қолмен кездесуді және докоуды аяқтады. 2016 жылдың қыркүйегінде Tiangong 2 орбитаға шығарылды. Бұл ғарыш зертханасы, Tiangong 1-ден гөрі жетілдірілген функциялары мен жабдықтары бар. Бір айдан кейін "Шэньчжоу-11" ұшырылып, Tiangong 2-ге докоу жасады. Екі ғарышкер Tiangong 2-ге кірді және шамамен 30 күн бойы орналасып, ғарышкерлердің орта мерзімді ғарышта қалу мүмкіндігін тексерді. 2017 жылдың сәуірінде Қытайдың алғашқы жүк ғарыш кемесі Тяньчжоу 1 Tiangong 2-ге докоу жасады және орбитадағы жанармай құюды бірнеше рет сынады. Tiangong-тың алғашқы модулі, Tianhe негізгі модулі, 29 сәуірде Қытайдың ең қуатты Long March 5B зымыранымен орбитаға шығарылды. Кейіннен оған бірнеше жүк және экипажды ғарыш кемелері келіп, Қытайдың ғарышкерлерінің ұзақ мерзімді ғарышта қалу қабілетін көрсетті. CMS мәлімдемесіне сәйкес, Тяньгун ғарыш станциясының барлық миссиялары 2022 жылдың соңына дейін жүзеге асырылуы жоспарланған. Құрылыс аяқталғаннан кейін Tiangong 10 жылдан кем емес уақытқа созылатын қолдану және дамыту кезеңіне кіреді. Бұл жоспар орындалмады. 2015 жылдың 3 ақпанында Германиядағы Sierra Nevada Corporation (SNC) Space Systems және OHB System AG (OHB) Еуропалық пайдалану үшін Dream Chaser (DC4EU) алғашқы зерттеуінің аяқталғанын жариялады.
Үндістанның адаммен бірге ғарышқа ұшу бағдарламасы (Үндістан, 2007 ж.
Үндістанның ғарыш зерттеулер ұйымының (ISRO) Индиялық адамды ғарышқа ұшу бағдарламасы (HSP) 2025 жылдан бұрын Гаганян деп аталатын адамдар бар ғарыш кемесін Жердің төменгі орбитасына ұшыруды жоспарлап отыр.
SPICA (Дания, 2008ж. жалғасуда)
Копенгаген Суборбиталдары – көпшілік қаржыландыратын әуесқой ғарыш бағдарламасы. 2008 жылы басталып, Копенгаген Суборбиталдары өздері жасаған бес зымыран және екі макеттік ғарыш капсуласын ұшырды. Олардың мақсаты – мүшелерінің біреуі Spica зымыранындағы ғарыш капсуласында суборбитальдық ғарыш сапары арқылы ғарышқа ұшу (100 км-ден жоғары). HEAT 1X Tycho Brahe – Копенгаген Суборбиталдарының, Дания ұйымының жасаған алғашқы зымыран және ғарыш кемесінің комбинациясы, ол алғашқы әуесқой суборбитальдық ұшқышсыз ғарыш сапарын жүзеге асыруға тырысуда. Көлік HEAT 1X деп аталатын қозғалтқыштан және Tycho Brahe ғарыш кемесінен тұрды. 2014 жылы Копенгаген Суборбиталдары алғашқы экипажды тасымалдайтын зымыран мен ғарыш капсуласының негізгі дизайнына келісім берді. Зымыран Spica деп аталады, оның биіктігі 12–14 метр, диаметрі 950 мм. Ол сұйық оттегіні тотықтырғыш ретінде және этанолды отын ретінде пайдаланатын BPM 100 қозғалтқыш класына ие және 100 килоневтон итеру күшіне қол жеткізеді.
Орел (Ресей, 2009 жалғасуда)
Бұрын PPTS (Проспективті пилоттық көлік жүйесі) және Федерация (Федерация) деп аталатын Орел – Жер орбитасының төменгі бөлігінде (LEO), Халықаралық ғарыш станциясы (ISS) және Айға бағытталған миссиялар үшін арналған жаңа көп мақсатты ресейлік ғарыш кемесі. 2015 жылы таныстырылған бұл ғарыш кемесі НАСА-ның Орион капсуласына ұқсас және сол кездегі Dragon 2 жобасындағыдай жұмсақ қонуға арналған тіреу аяқтарымен жабдықталған. 2024 жылы адамсыз сынақ ұшуы жоспарлануда.
Коммерциялық экипаж бағдарламасы (АҚШ, 2011 жалғасуда)
Коммерциялық экипаж бағдарламасы – жеке компаниялардың адамды ғарышқа ұшу технологияларын дамытуға қаржылай көмек көрсететін экономикалық ынталандыру бағдарламасы. 2014 жылдың қыркүйегінде NASA, SpaceX және Boeing компанияларына Жердің төменгі орбитасында жұмыс істеу үшін экипаждық ғарыш кемесін құруға келісімшарттар берді. SpaceX әзірлеген Dragon 2 капсуласы, 2020 жылдың мамыр айында алғаш рет адамдарды ғарышқа сәтті ұшқандықтан, "жетістікке жеткен бағдарламалар" тізіміне енгізілген.
Starliner (АҚШ, 2010 жылы)
Boeing Starliner – Boeing компаниясы құрастырып жатқан ғарыш капсулаларының бір түрі. Ол экипажды Халықаралық ғарыш станциясына және Bigelow Aerospace Commercial Space Station сияқты жеке ғарыш станцияларына жеткізуге арналған. Starliner жеті адамға дейін экипаж тасымалдауға мүмкіндік береді. Starliner орбитада жеті айға дейін қалуға және он миссияға дейін қайта пайдалануға арналған. Starliner 2019 жылдың желтоқсан айында ұшқышсыз сынақ ұшуын жасады, бірақ ХҒС-қа жетпеді. 2022 жылдың мамырында тағы бір ұшқышсыз ұшу жоспарлануда, одан кейін 2022 жылдың соңында экипажды ұшу көрсетіледі.
New Glenn (АҚШ, 2012 жалғасуда)
New Glenn – Blue Origin компаниясы дамытып жатқан орбиталық ұшыру құралы. Компания алғашқы ұшыруды 2023 жылдан ертерек деп күтеді. New Shepard сияқты, бірінші саты вертикальды қону үшін жасалған, оны қайта пайдалануға болады. Ол жүк немесе экипаж капсуласын ғарышқа жібере алады.
Starship (АҚШ, 2012 жылдан бері)
SpaceX Starship – SpaceX компаниясы 2012 жылдан бері жеке қаржыландырылатын ғарыш ұшу жобасы ретінде әзірлеп келе жатқан, толыққанды қайта пайдалануға болатын, аса ауыр жүк көтеруге арналған ұшыру құралы. Starship екінші сатысы ұзақ мерзімді жүк пен жолаушыларды тасымалдауға арналған ғарыш кемесі ретінде жобаланған. 2020 және 2021 жылдары ол, ұшыру және қону жүйесін жұмыс істеуге жеткізу және көліктің атмосфераға қайта кіруіне қатысты дизайнның әртүрлі аспектілерін жетілдіру мақсатындағы даму бағдарламасының аясында, күшейткіш сатысыз сынақтан өтті.
Иранның экипажмен жүретін ғарыш кемесі жобасы (Иран, 2015 жалғасуда)
Иранның экипажды ғарыш кемесі – Иран Ғарыш зерттеу орталығының Иран Аэроғарыш зерттеу институтының (ISRC) ғарышкерді ғарышқа жіберу жөніндегі ұсынысы. Жобаның толыққанды мәліметтері институт 2015 жылдың ақпан айында "Астронавт" басылымында жарияланды. 2015 жылдың 17 ақпанында Иранның Ұлттық ғарыш күніне арналған салтанатты шарада ғарыш кемесінің макеті көрсетілді. Институт басшысы ғарыш кемесінің шамамен бір жыл ішінде ғарышқа ұшырылатынын хабарлады. Ғарыш кемесінің бір ғарышкерді 175 км биіктікке жеткізіп, оны Жерге қайтаруға қабілетті болуы күтілуде. Кеме "E класты Кавошгар" жобасы аясында жобаланған. 2022 жылдың желтоқсанына дейін қосымша мәліметтер жарияланбады және экипажды ұшырулар өткізілген жоқ.
Артемида бағдарламасы (АҚШ, 2017 жалғасуда)
Артемида бағдарламасы – NASA, АҚШ коммерциялық ғарыш компаниялары және ESA сияқты халықаралық серіктестер жүзеге асырып жатқан, 2025 жылға қарай Айдың оңтүстік полюсі аймағына «бірінші әйелді және келесі адамды» қондыруды мақсат ететін, экипажды ғарышқа ұшу бағдарламасы. Артемида – Айда тұрақты қалыптасуды құру, жеке компаниялардың ай экономикасын дамытуына негіз салу және соңында Марсқа адамдарды жіберудің ұзақ мерзімді мақсатына жасалған алғашқы қадам. Артемида 1 – Артемида бағдарламасының алғашқы миссиясы және Ғарышқа ұшыру жүйесі мен «Орион» (ғарыш кемесі) ғарыш аппаратының алғашқы біріктірілген ұшуы. Миссия барысында экипажы жоқ «Орион» капсуласы Жерге оралғанға дейін Айдың шалқая орбитасында 10 күн өткізді. Артемида 2 – бағдарламаның алғашқы экипажды миссиясы, 2024 жылдың мамыр айында төрт астронавтты Айдың айналасынан еркін ұшып өтуге жіберу жоспарлануда. Артемида 2 аясында Ай қақпасының қуат және итергіш элементтері мен айға қону аппаратының үш құрауы коммерциялық ұшыру қызметтерін ұсынатын компаниялардың бірнеше ұшыруымен жеткізіледі. Артемида 3 – SLS Block 1B-нің алғашқы ұшуы болып жоспарлануда және бағдарламаның алғашқы айға қонуын жүзеге асыру үшін минималистік «Gateway» және бір рет қолданылатын қону аппаратын пайдаланады. Ұшу Айдың оңтүстік полюсі аймағына қонуды көздеп отыр, онда екі астронавт шамамен бір апта болады.
After Artemis 2, the Power and Propulsion Element of the Lunar Gateway and three components of an expendable lunar lander are planned to be delivered on multiple launches from commercial launch service providers. Artemis 3 is planned to be the maiden flight of the SLS Block 1B and will use the minimalist Gateway and expendable lander to achieve the first crewed lunar landing of the program. The flight is planned to touch down on the lunar south pole region, with two astronauts staying there for about one week.
Экипаж ұшырылмас бұрын тоқтатылған бағдарламалар
Бұл бөлімдегі бағдарламалар жасалуы басталған жылдар бойынша реттелген.
Адам кеңістікте (АҚШ, 19571958)
Man In Space Soonest – Америка Құрама Штаттары Әуе күштерінің американдық астронавтты орбитаға шығару мақсатындағы бағдарламасы. 1958 жылдың тамызында НАСА құрылған соң ол тоқтатылды.
Dyna-Soar (АҚШ, 1957-1963 жж.)
X 20 Dyna Soar (Динамикалық сойер) – АҚШ Әскери-әуе күштерінің түрлі әскери миссияларды, соның ішінде барлау, бомбалау, ғарыштан құтқару, спутниктік техникаға қызмет көрсету және жау спутниктерін жою мақсатында пайдаланылатын экипаждық ғарыш ұшағын әзірлеу бағдарламасы. Бағдарлама 1957 жылдың 24 қазанынан 1963 жылдың 10 желтоқсанына дейін жүргізілді және ғарыш кемесінің құрылысы басталғаннан кейін тоқтатылды.
Адамды орбиталық дамыту жүйесі (АҚШ, 1962-1963 жж.)
Адамды орбиталық дамыту жүйесі – Әуе күштері ғарыш жүйесі бөлімінің (SSD) жобасы болды. Ол, «Жетілік» құралдарын жаңа АҚШ Әуе күштерінің ғарышқа адамды жіберу бағдарламасының – «MODS» (Manned Orbital Development System) жүйесінің алғашқы қадамы ретінде пайдалану жоспарларын әзірлеуге кірісуі тиіс еді. «MODS» – «Жетілік» ғарыш кемелерін көліктік құрал ретінде пайдаланатын әскери ғарыш станциясының бір түрі еді. 1963 жылғы желтоқсанда адаммен жүретін орбиталық зертхана жарияланғаннан кейін «MODS» толығымен қолданыстан шығарылды.
1-ші совет орбиталық станциясы (КСРО 1962-1965 жж.)
Батыстың "Батлстар Хрущев" деген лақап атымен танымал болған, ядролық қарумен жабдықталған монолиттік станция, "Салют-1"-ден шамамен 5 есе көлемді және "Skylab"-тан ауыр болған. Станция 6 адамдық экипажға есептелген, бірақ жоба тоқтатылғаннан кейін макеттік жұмыстар ғана жүргізілді.
Адамды орбиталық зертхана (АҚШ, 19631969)
Manned Orbiting Laboratory (MOL) – Америка Құрама Штаттары Әуе күштерінің адамдарды ғарышқа ұшу бағдарламасының бір бөлігі, X 20 Dyna Soar жобасының ізбасары. Бұл бағдарлама, Dyna Soar бағдарламасы тоқтатылған күні, 1963 жылдың 10 желтоқсанында жұртшылыққа жарияланды. 1960 жылдардың ортасында бағдарлама қайта бағытталды және барлау мақсатында пайдаланылатын ғарыш станциясы ретінде дамытылды. Ғарыш станциясы NASA-ның "Gemini" бағдарламасынан алынған ғарыш кемесін пайдаланды. Жоба 1969 жылдың 10 маусымында, ешқандай адамдар ғарышқа ұшпастан тоқтатылды.
Спиральді бағдарлама (КСРО, 1965 1970-жылдардың соңы)
Кеңес Әуе күштерінің бесжылдық жоспарына сәйкес, 1965 жылы екі сатылы ұшақ-тасымалдағышты құруға арналған "Спираль" бағдарламасы басталды және ол ОКБ-155 А. И. Микоянға тапсырылды, оның бас инженерлік-конструкторлық бөлімінің меңгерушісі Лозино Лозинский (55 жас) болды. Жоба "Спираль" деп аталды және Совет Одағын ғарыштағы соғысқа дайындау мақсатында жүзеге асырылды.
ТКС (КСРО, 1970-1991)
ТКС (Russian: Транспортный корабль снабжения, Transportnyi Korabl Snabzheniia, Transport Supply Spacecraft, GRAU index 11F72) ғарыш кемесі – 1960 жылдардың аяғында әскери "Алмаз" ғарыш станциясына жабдықтау рейстері үшін жобаланған советтік ғарыш кемесі. Ғарыш кемесі экипажбен және автономды, экипажсыз жүкпен жабдықтау үшін жасалған, бірақ мақсаты бойынша пайдаланылмады – бағдарлама барысында тек төрт сынақ миссиясы (соның ішінде "Салют" ғарыш станцияларына қонған үш миссия) жүзеге асырылды. ТКС ғарыш кемесінің функционалдық жүк блогы (ФЖБ) кейіннен бірнеше ғарыш станциясы модульдерінің, соның ішінде Халықаралық ғарыш станциясындағы Zarya ФЖБ модулінің негізін құрады.
Буран бағдарламасы (КСРО, 1976-1993)
Советтік "Буран" бағдарламасы – 1976 жылы ЦАГИ-де АҚШ-тың "Space Shuttle" бағдарламасына жауап ретінде басталган қайта пайдалануға арналған ғарыш ұшағы жобасы. Ол бір ғана орбиталық ұшу жасады, ол да адамсыз сынақ болды, содан кейін бағдарлама тоқтатылды. Осы процесте ол автономды түрде қонуды жүзеге асырған әлемдегі алғашқы ғарыш ұшағы атанды.
Шугуанг (Қытай, 1968-1972)
"Шугуанг" бағдарламасы – Қытайдың екі ғарышкерді 1973 жылға дейін ұшыру жоспары болған алғашқы пилотты ғарыш бағдарламасы.
Пилоттық FSW бағдарламасы (Қытай, 1978-1980 жж.)
"Құрылыссыз ұшқыш" бағдарламасы – Қытайдың адамдарды ғарышқа ұшқышпен жіберуге арналған екінші бағдарламасы болып табылады, ол "Құрылыссыз ұшқыш" спутниктерінің сәтті қондыру технологиясын (КСРО және АҚШ-тан кейін әлемде үшінші) игеруіне негізделген.
Саенгер (Германия, 1985)
Саенгер – екі сатылы орбитаға шығаруға арналған аппарат. Бірінші сатысы ауамен тыныстайтын гипердыбыстық, екінші сатысы дельта қанатты. Неміс гипердыбыстық бағдарламасы және оның Saenger II эталондық үлгісі 1980-жылдардың соңы мен 1990-жылдардың басында ғарыш ұшақтарын дамытуға бағытталған ішкі қаржыландырудың басым бөлігін алды. 1995 жылы жоба, негізінен, даму құнының жоғары болуы және Ariane 5 зымыраны сияқты қолданыстағы ғарышқа ұшыру жүйелерімен салыстырғанда баға мен тиімділік жағынан шектеулі үлкен жетістіктерге қол жеткізе алмауына байланысты тоқтатылды.
HOTOL (Ұлыбритания, 1986-1988 жылдар)
HOTOL, көлденең қону және ұшу (Horizontal Take Off and Landing) үшін жасалған, 1980-ші жылдарғы британдық бір сатылы (SSTO) ғарыш ұшағының жобасы болатын. Ол ауадан оттекті пайдаланатын реактивтік қозғалтқышпен жұмыс істеуі тиіс еді. Жобаны Rolls Royce және British Aerospace (BAe) компаниялары жетекшілік ететін консорциум жүзеге асырып жатқан.
Заря (Ресей, 1986-1989 жылдар)
"Заря" ғарыш кемесі – 1980 жылдардың соңындағы құпия советтік жоба. Оның мақсаты – үлкен, экипажды, тік ұшып, тік қону (VTVL) мүмкіндігі бар, қайта пайдалануға болатын ғарыш капсуласын жобалау және құру, "Союз" ғарыш кемесінен әлдеқайда ірі ауыстырушы. Жоба 1989 жылы, Кеңес Одағының ыдырауына аз ғана уақыт қалғанда тоқтатылды.
Rockwell X-30 (АҚШ, 1986-1993)
Rockwell X-30 – Ұлттық аэроғарыш ұшағы (NASP) бағдарламасы бойынша дамыған технологиялық үлгі, АҚШ-тың орбитаға бір сатылы (SSTO) ғарыш кемесі және жолаушыларға арналған ғарыш лайнерін жасау жобасының бөлігі. Сондай-ақ, X ұшақтар тізіміне қараңыз.
Гермес (ЕSA, 1987-1993)
Гермес – 1975 жылы Францияның Ұлттық ғарыш зерттеулер орталығы (CNES) және кейіннен Еуропалық ғарыш агенттігі (ESA) жобалаған ғарыш ұшағы болды. Ол сыртқы түрінен американдық Boeing X-20 Dyna Soar және ірі Space Shuttle ұшақтарына едәуір ұқсас еді.
МАКС (Ресей, 1988-1991)
МАКС (Многоцелевая авиационно космическая система) – орбиталық аппаратпен жабдықталған, кең мақсатты әуе-ғарыш жүйесінің советтік қайта пайдаланылатын ұшыру жобасы. Бұл жоба 1988 жылы ұсынылған, бірақ 1991 жылы тоқтатылған.
HOPE-X (Жапония, 1980 жылдар 2003)
HOPE X – 1980 жылдары NASDA және NAL (қазір екеуі де JAXA құрамында) серіктестігімен жасалған жапондық эксперименталды ғарыш ұшағы жобасы. Өмірінің көп бөлігінде ол Халықаралық ғарыш станциясына Жапонияның басты үлесі ретінде қарастырылды, ал екіншісі – Жапондық эксперименттік модулі. Жоба 2003 жылы тоқтатылды, оған дейін кішігірім сынақ ұшағының сынақ ұшулары сәтті аяқталған болатын. NASA.
РАКС (Ресей, 1993?)
Ресейдің ғарыш-авиациялық кешені (РАКС) 1993 жылдан бері Ресейдің ғарыш агенттігі тапсырысымен жүзеге асырылып жатқан "Орел" ғылыми-зерттеу жұмысы (ҒЗЖ) шеңберінде жасалып жатыр.
Канко-мару (Жапония, 1995)
Канкох мару (観光丸? Kankōmaru) – тік ұшып-қону (VTVL), бір сатылы орбитаға шығу (SSTO), қайта пайдаланылатын ұшыру жүйесі (ракеталық ғарыш кемесі) ұсынылып отырған жоба.
Ансари X сыйлығы (Әлем, 1996-2004)
Ансари X жүлдесі – X Prize Foundation ұйымы екі апта ішінде екі рет қайта пайдалануға болатын, экипажы бар ғарыш аппаратын ғарышқа ұшырған алғашқы үкіметтік емес ұйымға 10 000 000 АҚШ доллары сыйлық берген ғарыш бәйгесі. Әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған 26 команда қатысты, олардың арасында әуесқойлар мен ірі корпорациялардың қолдауымен жұмыс істейтін ұйымдар болды. Бұл жүлдені Scaled Composites компаниясының Tier One жобасы жеңіп алды. Басқа компаниялар жұмысты тоқтатты, ал ARCA Space Corporation басқа, шұғыл мақсаттарға көшті.
Венчурстар (АҚШ, 1996-2001)
VentureStar – Lockheed Martin компаниясы ұсынған және АҚШ үкіметі қаржылаған, орбитаға бір реттік ұшыруға арналған, қайта пайдалануға болатын жүйе. Мақсаты – ғарыш шаттлын ауыстырып, жер серіктерін осыған дейінгіге қарағанда әлдеқайда арзанға орбитаға шығаратын қайта пайдалануға болатын ғарыш ұшағын жасау еді.
Фудзи (Жапония, 2001)
Фудзи (ふじ) – 2001 жылдың желтоқсанында Жапонияның Ұлттық ғарыш даму агенттігінің (NASDA) Жоғары миссиялық зерттеу орталығы ұсынған адамдармен басқарылатын ғарыш капсуласы. Фудзи жобасы аяқ астында іске аспады.
Хоппер (ЕКА, 2000)
Хоппер – Еуропалық ғарыш агенттігі ұсынған орбиталық және қайта пайдалануға болатын ұшыру құралы болды. Шаттл прототипі – 2015 жылға дейін спутниктерді орбитаға арзан бағамен жеткізуді көздеген Еуропаның қайта пайдалануға болатын ұшыру көлігі (RLV) жобаларының бірі еді. Ешқандай ұшырылым жүзеге аспады.
Клипер (Ресей, 2004-2007)
Клипер (орыс. Клипер) – 2000-жылдардың басында «РКК Энергия» ұсынған, ішінара қайта пайдаланылатын, экипаждық ғарыш кемесінің жобасы. Еуропа Ғарыш агенттігі (ESA) мен Ресей Ғарыш агенттігінен (RSA) қаржыландыру жетіспеуіне байланысты жоба 2006 жылға дейін мерзімсіз тоқтатылды.
Constellation жобасы (АҚШ, 2004-2010 жж.)
NASA-ның Space Shuttle-дың ізбасары болжанып отырған Constellation жобасы – ғарыштағы жұмысты кеңейту үшін жаңа ғарыш кемелерін және оларға қатысты жеткізу жүйелерін жасау бағдарламасы. Ол негізінен Халықаралық ғарыш станциясын қамтамасыз ету, Айға қону сияқты миссияларды жеңілдетуге бағытталған. Constellation бағдарламасы 2010 жылы жойылды және оның орнына Space Launch System негізіндегі Артемида бағдарламасы енгізілді.
ОПСЕК (Ресей, 2009-2017 жж.)
Орбиталық пилоттық құрастыру және эксперимент кешені (қысқаша OPSEK) – Жердің төменгі орбитасындағы үшінші буын модульдік ғарыш станциясы болған жоба. OPSEK 2024 жылдан бастап Халықаралық ғарыш станциясының (ХҒС) ресейлік орбиталық сегментінен модульдермен құрылатын болып жоспарланған. Кейін оған жаңа модульдер қосылуы тиіс еді. Алайда, 2017 жылы жоба тоқтатылды.