Кіріспе

Александр Скрябиннің "Прометей: От поэмасы", Op. 60 (1910) – орыс композиторы Александр Скрябиннің фортепиано, оркестр, қатысуға болатын хор және clavier à lumières немесе "Chromola" (Престон Миллар ойлап тапқан түсті аспап, бұл шығарманың өнерде көрсетілуінде, тіпті Скрябиннің өмірінде де сирек қолданылады) үшін жазылған симфониялық поэма. "Прометей" Прометей туралы мифке шартты түрде ғана байланысты. Алғашқы көрсетілімі 1911 жылдың 2 наурызында Мәскеуде болды. Әдеттегі орындалуы шамамен 20 минутқа созылады.

Құрылымы

Музыка күрделі және үш дыбыстық емес, тек ерекше мағынада ғана, ол Скриабиннің матрицалық дыбысының әртүрлі инверсиялары мен транспозицияларына негізделген: А, D, G, C, F, B. Сабанеев бұл хордты, шығарманы ерегіс статикалық түрде ашатын, "Прометейдің хорды" деп атады. Кейіннен ол "мистикалық хорд" деп белгілі болды. Бірақ, үздірілмейтін диссонанстан кейін, симфониялық поэма бүкіл шығармадағы жалғыз дәстүрлі консонантты дыбыс болып табылатын жарқын F-диез мажор үш дыбысымен аяқталады.

Түс органы

Түсті органға арналған бөлім өз жеке тасмасында, жоғарыдағы скрипкалық кілтте жазылған, және екі бөлімнен тұрады: бірі гармониямен өзгереді және әрқашан басым гармонияның тамыр нотасына қарай бағады, осылайша Скрибиннің әр түрлі тонаға байланысты түсін шығарады; екіншісі көп такттар бойы сақталатын ұзақ ноталардан тұрады және гармониямен (немесе демек, бірінші бөліммен) байланысты емес сияқты көрінеді, бірақ көбінесе бір толық тонмен баяу түрде жоғарылайды, өзгерістер бірнеше беттік ноталармен немесе бір-екі минуттық аралықпен болады. Бұл бөлімнің бірінші бөліммен немесе музыканың барлығымен қандай қатысы бар екені белгісіз. Нотада екі түрлі түс бір уақытта қалай көрсетілуі керек екені түсіндірілмейді. Бұл түсті орган бөлімі сонымен қатар нотаның бір жерінде қысқаша үш бөлімді қамтиды (305-308 такттар, 30-шы репетициядан бұрын). Алайда, көздер Скрибиннің түсті орган бөлімін жүзеге асыру ниеті туралы келіспейді: көптегендер түстердің тыңдаушылардың алдындағы экранда көрсетілуі керек деп мәлімдейді; бірақ басқалары түстердің бүкіл концерт залын толтыруы жоспарланғанын және экранға көрсету концерт залын су басу мүмкін болмағандықтан немесе орындалуы қиын болғандықтан қабылданған шара екенін айтады. Нотаның өзінде бұл қалай жасалуы керек екені туралы ешқандай нұсқау жоқ.

Ерекше орындары

Премьера 1911 жылғы 2 наурызда Серж Кусевицкийдің Мәскеуде өткізгенімен, 1915 жылғы 21 наурызда алғаш рет түрлі-түсті жарықпен Карнеги залында Модест Альтшулер жетекшілік еткен Ресей симфониялық оркестрі, Маргарита Волавидің фортепианода сүйемелдеуімен орындады. Альтшулер мен Скрябин 1890 жылдардың басында Мәскеу консерваториясында бірге оқыған. Сэр Генри Вуд «Прометейді» жарық бөлігі бар клавиатурамен қоюды жоспарлаған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс бұл қойылымды өткізуге кедергі келтірді. Бұл шығарма алғаш рет 1972 жылғы 4 мамырда Элякум Шапираның жетекшілігімен Лондон симфониялық оркестрі Корольдік Альберт залында түрлі-түсті жарықпен орындады. Бұл жұмыстағы түстерді түсіндірудің жаңа тәсілдерін қолданған басқа да қойылымдар туралы мәліметтерді Хью Макдональдтың «The Musical Times» журналының 124 (1983) санының 600-602 беттерінен таба аласыз. Гамбургтегі Лейшхалле үлкен залында жоба жүзеге асырылды: Андрей Борейко жетекшілік еткен Гамбург симфониялық оркестрінің сүйемелдеуімен солист, Скрябиннің өзі қайта ашқан түсті жарық партитурасын және клавиатурасын таныстырды. 2010 жылы Йель симфониялық оркестрі дирижер Тошиюки Шимаданың жетекшілігімен, Йель музыка кафедрасы және докторлық диссертациясын қорғайтын Анна Гаубойдың қатысуымен, Скрябиннің жазбаларынан алған нұсқауларға сәйкес клавиатурамен және залдың толық жарығымен орындады. 2023 жылы Антверпен симфониялық оркестрі Брюссельдік суретші Антуан Голдшмидт жасаған шығармаға сүйемелдеу үшін радикалды жаңа жарық сценографиясын тапсырыс берді.

Жазба көшірмесі

Леонид Сабанеев 1911 жылы симфониялық поэманы екі фортепианоға (төрт қолға) нотаға түсірген. Ол алғаш ұсынғанда, Скрябин кем дегенде сегіз қол қажет деп ойлаған, ал композитор шығармасын осылайша орындауға болатынын түсінгенде қысқа уақытқа ойша шашырап қалған.